KOLLEKTİF BİLİNÇ

İlk defa Emile Durkheim tarafından kul­lanılan ve onun sosyolojisinin köşe taşla­rından birini oluşturan kollektif bilinç teri­mi, "insanda, birey olarak ruhi hayata ait olayları aşan ve zümrenin ortak düşünce, istek ve heyecanlarını temsil eden ortak bir bilinci" ifade etmektedir. Bilinç kavra­mı tipik olarak bireyin ahlaki tutumuna atıfta bulunduğu halde, kollektif bilinç Durkheim'a göre temelde bireyin dışında olup toplumsal bir olaydır. Terim, grup üyelerinin nasıl düşünüp davranacakları­na karar veren ve onları zorlayan bir nor­matif düzeni ya da toplumsal bir olguyu anlatır. Durkheim'a göre, iş bölümü sana­yi toplumlarında arttıkça bireycilik gelişe­cek, bunun sonunda da kollektif bilinç çö­kecektir. Bütün kültürel değerler, başka bir ifadeyle bütün değer yargıları bu kapsamın içinde yer alır. Durkheim'in ülke­mizdeki temsilcisi Ziya Gökalp "kollektif bilinç terimi" yerine "ma'şeri vicdan"ı kul­lanmıştır.

Önceleri Anglo-Sakson sosyal bilimcile­ri tarafından pek tutulmayıp sonradan çok kullanılır hale gelen kollektif bilinç, Durkheim'de bir toplumdaki insanların sahip oldukları ortak duygu ve inançları ifade etmekteydi. Ona göre kollektif bi­linç, toplumun fertlerinin tek bir ruh ve duygu etrafında birleşmelerini sağlıyor, böylece toplumların devamında önemli bir rol oynuyordu. Durkheim, toplumda bu derece önemli rol İfa eden kollektif bı-lînci tek tek insanların bilinçlerinin dışın­da ve üstünde görür. Ancak bu görüş pek Çok eleştiriye uğramış ve çürütülmüştür. Zira kollektif bilinç, her fertte vardır ve iç dünyamızda toplumu kontrol görevini ye­rine getirir. İslâm toplumlarında "din kar­deşliği11 ve "ümmet bilinci" bir tür kollek­tif bilinç sayılabilir. Sınıf bilinci, ırk bilin­ciyle aynı kategoride yer alır.

(SBA)

Bk. Bilinç; Bireycilik; Cemaat; îş Bölümü; Sosyoloji.