KOMÜN

Aynı kentte yaşayan ve belli bir özerklikten yararlanarak yasasını kendi yapan ve kendi kendini yöneten halk topluluğu. Ko­mün kavramı tarih içinde birbirinden fark­lı anlamlarda kullanılmıştır. Önceleri Fransa'da belediye yönetimine komün adı verilirken, daha sonra Fransa, İtalya, İsviçre ve diğer bazı Batı Avrupa ülkele­rinde bir belediye meclisi yardımı ile bele­diye tarafından yönetilen idarî birim için kullanılmıştır. Yine Fransa'da 1792 ve 1871 ihtilallerinde kurulan geçici hükü­metlere Paris komünü adı verilmiştir. Çin'de Mao zamanında toprak reformu çerçevesinde tarımı düzeltmek, sanayii ge­liştirmek ve toplumu kalkındırmak için birkaç köyü bir araya getiren sosyo-eko-nomik teşkilata "Halk Komünü" denmiş­tir. Ayrıca üretim araçlarının ortak mülki­yetine dayanan ve sosyal sınıfların oluşma­sından önceki toplumsal ilkel hayat biçi­mi de komün kavramı ile ifade edilmiş olup Marksist teoriye göre sosyal gelişme­nin ilk devresini temsil etmektedir.

Ortaçağda komün, mahallî özerklik ka­zanmak amacıyla şehir senyörüne karşı ayaklanan bir grup halkın kurduğu kazaî, malî, iktisadî ve siyasî alanda mutlak muh­tariyet kazanan şehirlere denmiştir. Bu ni­telikte şehirler az olmakla birlikte, ko­mün hareketleri bütün Avrupa'yı etkile­miş ve senyörler halka sınırlı muhtariyet vermek zorunda kalmışlardır. Orta­çağ'da komün hareketlerinin baş göster­mesi ortak hayatı paylaşmak isteyen bur­juvaların senyörlerinden, bazı ayrıcalıkla­ra sahip olduklarını belirten bir ferman al­ma amacına yönelikti.

Önce İtalya'da başarıya ulaşan komün hareketleri, ardından Fransa ve Hollan­da'ya yayılmış olup pek çok yerde başarı sağlamıştır. Senyörlerden özerklik kaza­nan komünlerde belediyeler kurulmuş ve

bu kentler bir belediye meclisi tarafından idare edilmiştir. Malî, idarî, kazaî, iktisa­dî ve siyasî yetkilere sahip komünler kısa zamandabirersenyörlük haline gelmişler­dir. Komünler arasında ortak nitelikler bulunmakla birlikte önemli farklılıklar da vardı. Şehir senyörlüklerine dönüşen İtal­yan komünleri, en gelişmiş komünler iken Hollanda ve Fransız komünleri daha sınırlı muhtariyete sahiptiler. İtalyan ko­münleri zamanla kent devletlerine dönü­şürken Fransa'da merkezî krallıkların ge­lişmesiyle eski gücünü yitirdiler.

Ortaçağdan sonra Avrupa'da güçlü mer­kezî krallıkların kurulması, Fransız ihtila­linden sonra ulus devlet anlayışının yay­gınlaşması ve modern sjyasî-idarî sistem­lerin monist yapıda ortaya çıkmaları ko­münlerin ve özerk kentlerin gücüne ve ay­rıcalığına son vermiştir. Modern devlet yapısında ülkenin her yanında tek hukuk sistemi, tek malî düzen, tek iktisadi yapı uygulanmakta olduğundan idarî, malî ve hukukî bakımdan kentlerin farklılığı artık söz konusu olmamıştır. Çin'de Mao za­manında kurulan Halk komünleri de ba­şarılı olamamış ve Mao sisteminin son bulmasıyla birlikte eski önemini kaybet­miştir.

Tarihsel-sosyal bakımdan merkeziyetçi yapıda ortaya çıkan Osmanlı Devleti'nde ve Türkiye Cumhuriyeti'nde komün ve ko­mün hareketlerine benzer bir gelişme ol­mamıştır. Son yıllarda aynı düşünceleri paylaşan bir grup insanın İzmir'de bir ko­operatif bünyesinde bir araya gelerek kur­dukları farklı bir sistemle çalışan "Akev-ler Kooperatifi" basında "İslam Komünü" olarak takdim edilmiştir.

Davut DURSUN

Bk. Komünal Gntplar; Komünizm. f