ÖDEMELER BİLANÇOSU

Bİr ülke sakinleriyle, bu ülke dışında ka­lan ülke sakinleri arasındaki ekonomik iş­lemlerin sistematik kaydına ödemeler bi­lançosu, bu kayıt sonuçlarının durumuna İse ödemeler dengesi denir. Bu iki ifadenin birbiri yerine kullanıldığı durumlar olduğu halde, bilanço ile bilançonun sonuçlarını ortaya koyan dengenin birbirinden çok farklı olduğunu da burada belirtmek yerin­de olur. Ülke sakini ve ekonomik işlem kav­ramlarının da açıklanması gerekir. Tanım­da geçen ülke sakini terimi, iktisadi anlam­da kullanılmıştır ve gerçek ve tüzel kişiler yanında, devlet adına işlem yapan kişi ve kurumları da kapsar. İktisadi işlem ise para ile iadesi mümkün olan yahut para kullanıl­masa bile, fiyatı kendi cinsinden nisbi ola­rak ifade edilebilen işlemlerdir. Yani para­ya konu olmasa da, ödemesi malla yapılan işlemleri de iktisadi işlem saymak gerekir. Bu kavramın üzerinde durmamızın nedeni, ülkelerarası ilişkilerin sadece iktisadi ilişki­lerden ibaret olmadığını -askeri, siyasi nite­likte de olabileceğini- ve bu tür ilişkilerin­den ayırmak gerektiğini belirtmek içindir. Bu ayırım, ödemeler bilançosuna giren ve dengesini etkileyen işlemlerin kendi başlarına Öneme sahip olmaları dolayı sıyladi* Fakat görünüşte ekonomik olmadığı halde, ucu ekonomik hayata ve ilişkilere uzanan askeri ve siyasi olaylar çoktur ve o noktada bir ayınm yapmak bazen güçleşebilir.

Ödemeler bilançosu aynı zamanda bir muhasebe sistemine sahiptir. Çift kayıt sis­temine göre tutulan işlemlerin global so­nuçlan bilanço olarak yansımakta ve denge durumu olarak yorumlanmaktadır.

ödemeler bilançosu iki temel kalemden oluşmaktadır. Bunlardan birincisine cari iş­lemler, ikincisine de sermaye hareketleri denir. Burada da bir hususa dikkat edilmesi gerekmekledir. Hemen her ülkenin Ödeme­ler bilançosu cari işlemler dengesinde nite­lik farkı yoktur. İşlem olarak kaydedilen ik­tisadi ilişkiler birbirine yakın özellikler ta­şır. Her ülkenin cari işlemleri de iki ana ka­lemi içermektedir. Bunlardan birincisi dış ticaret, yani mal hareketlerinin parasal ka­yıtları, ikincisi ise görünmeyen işlemler de­diğimiz mal alışverişinin sonucu olmayan ve hizmet işlemlerinin parasal karşılığının muhascbcleşlirildiği kalemlerdir. Cari iş­lemlerde bunlara ilave olarak ülkelerinin özel ilişkilerine bağlı olarak başka kalemler de dahil edilebilir. Mesela Türkiye'nin öde­meler bilançosunda bir zamanlar yaygın olarak gösterilen NATO Enfrastraktör ve oftshore kalemi böyledir. Nato'nun Türki­ye'de gerçekleştirdiği alt-yapı yatırımlarına ilişkin gelişmeler bu hesapta gösterilmiş­tir.

Ödemeler bilançosunun ikinci ana kale­mi ise sermaye hareketleridir. Sermaye ha­reketleri cari işlemler bilançosunun duru­muna göre hareketlenen bir özellik arzeder. Çünkü sermaye hareketleri, ödemeler bi­lançosu açık ya da fazlalarının akımına bağh olarak gelişme gösterir. Bu ana kalemde ülkeden çıkan, ya da ülkeye giren sermaye gösterilmeye çalışılır. Cari işlemler bilan­çosu açıkları uluslararasmdaki parasal iş­lemlerle denkleştirilmek amacıyla ülkeye çeşitli yollardan kaynak olarak giren döviz­ler de yine bu kalemde gösterilir. Ödemeler bilançosu fazlaları ise ülkenin borç verme imkanlarının artması sorununu doğurur. Ödemeler bilançosu açık veya fazlalarının sermaye hareketleriyle denkleştirilmesi ya­nında, bilançonun sermaye hareketleri uluslararası para piyasaları arasındaki hare­ketlerden de büyük ölçüde etkilenir. Yani faiz hadlerine bağlı sermaye akışı da her za­man görülebilecek bir gelişme olarak karşı­mıza çıkar. Bunun yanında sermaye hare­ketlerine uluslararası düzeyde yapılan di­rekt yatırımlar da dahildir. Bunlar sermaye­nin kârlı piyasalara akması şeklindedir. Plasman şeklinde, yahut portföy yatırımı şeklindeki uluslararası sermaye hareketleri de vardır. Burada karşımıza önemli bir me­sele çıkmaktadır. O da gelişmiş bir ülkenin ödemeler bilançosuyla, gelişmekte olan bir ülkenin Ödemeler bilançosu arasındaki ni­telik farkıdır. Gelişmekte olan ülkelerde ödemelere bazı sınırlamalar getirildiği gibi, bu ülkelerde sermaye hareketlerine de ser-bestiyet tanınmamıştır. Bu ülkelerin öde­meler bilançosunun sermaye hareketleri hesabı daha çok devletin piyasa mekaniz­masına bağlı olmayan borçlanma ve doğru­dan borç ödemeleriyle direkt yatırımları kapsar. Halbuki bir gelişmiş ülkenin öde­meler bilançosunun aynı kalemi piyasa me­kanizması kanalıyla sermayenin uluslara­rası piyasalar kanalıyla akması sonucunu da gösterir. Dolayısıyla daha kapsamlıdır. Cari işlemler hesabının sonucuna göre bir

ülkenin ödemeler bilançosunun açık, yahut fazla verdiğini söyleriz. Bir başka de yişle ödemeler bilançosu; eğer cari işlemlerin alacak hesaplan borç hesaplarına eşitse, ül­kenin dış ödemeleri dengededir denir. Eğer ödemeler gelirlerden fazla ise ödemeler dengesi fazlasından, tersi durumda da öde­meler dengesi açığından söz ediliyor de­mektir. Burada yeri gelmişken dış açık ve dış ticaret açığı terimleri arasındaki farka değinmekte de yarar vardır. Dış açıktan, yu­karıda bahisle onun ne anlama geldiğini açıklamış bulunuyoruz. Dış ticaret açık ya da fazlasından ise ithalatın ihracattan büyük ya da küçük olup olmadığını kastederiz.

Ödemeler bilançosunun üçüncü önemli kalemi rezerv işlemleridir. Rezervden kasıt dış Ödeme vasıtası olan ve ülkenin sahip ol­duğu altın, ya da konvertibil dövizlerdir. Bunlara IMF'den sağlanan çeşitli ödeme kolaylıkları da dahildir. Ödemeler bilanço­su açık veren ülkelerden rezerv çıkışı olur­ken, fazla veren ülkelerde rezerv girişi ol­makladır. Bir başka deşiyle rezervler işlem­lerin sonuçlanna göre bilançonun denkleş­tirilmesi amacıyla kullanılır.

Ödemeler bilançosunda, denklik asıldır. Buna rağmen toplam alacaklar toplam borçlardan fazla, ya da az çıkarsa net hata ve noksan kalemi adı altında nihai bir denkleş­tirme kalemi kullanılır. Sözünü ettiğimiz farklılık çeşitli sebepten dolayı ortaya çıka­bilir. Bunlar ithal ve ihraç mallarının farklı değerlendirilmesinden, yurt dışına gönde­rilen yahut getirtilen bir kısım eşyanın veya kıymetin hesaba katılmamasından, malın ülkeye girmesiyle ödemenin yapılması ara­sındaki zaman farkından ortaya çıkabilir. Bütün bunlara rağmen ödemeler bilançosu­nun daima denk olduğunu, ya da denkleşürilmesi gerektiğim belirtmek durumunda­yız.

ödemeler Bilançosu Ana Kalemleri:

I. Cari işlemler Hesabı

A. Dış Ticaret Hesabı (Dış Ticaret açığı, + Dış Ticaret Fazlası)

B.  Görünmeyenler hesabı (Hizmet ve Faktör Gelirleri ve Harcamaları)

Cari İşlemler Dengesi (Dış Açık,+ Dış Fazla)

II. Sermaye Hareketleri Hesabı

III. Rezerv Hareketleri Hesabı

IV. Net Hata ve Noksan (Genel denge; açık ve fazla yok)

Emin ERTÜRK