ÖLÇEK EKONOMİLERİ

Ölçek ekonomileri, fabrika vaya Firma­ların üretim kapasitelerinde meydana gelen artışlar sebebiyle birim üretim maliyetinde azalmalar şeklinde ortaya çıkan istifadeler veya tasarruflardır. Fabrika veya firma öl­çeğinin değişmesi uzun dönemde mümkün olabileceğinden, ölçek ekonomileri de an­cak uzun dönemde sözkonusu olabilecektir. Fabrika veya firma ölçeğinin artması, mali­yet azaltıcı tasarrufların ortaya çıkmasına sebep olur. Bunlar işgücü, sermaye ve nak­liyeden sağlanan tasarruflar ile pazarlama, satınalma ve sevk ve idare masraflarında meydana gelen azalmalar olup, nihayette birim üretim maliyetinin azalmasını doğu­rur. Sözkonusu tasarruflara fabrika veya firma ölçeğindeki artışlar sebep olduğu için, bunlara ölçek ekonomileri denir. Ayn-ca bu istifadeler firma içindeki değişme­lerden kaynaklandığı için, "içsel ekonomi­ler" olarak da adlandırılırlar.

Hemen bir malın üretim ve dağıtımında, fabrika veya firma ölçeği ile ortalama (veya birim) üretim maliyeti arasında sistematik bir münasebetin bulunduğu daima müşahe­de edilen bir durumdur. Bir fabrika veya fir­manın ölçeği, mümkün en küçük hacimden tedricî olarak daha büyük hacimlere doğru genişletildiğinde, ölçekteki artışlar, muay­yen bir büyüklüğe kadar üretim birimi başı­na daha düşük üretim maliyetlerini doğura­caktır. Bu muayyen büyüklük, Ölçekteki ilave artışların birim üretim maliyetlerini değiştirmediği bir ölçek büyüklüğüdür ve minimum optimai fabrika ölçeği olarak ta­rif edilebilir. Buradaki "fabrika" kelimesi muayyen bir yerde kurulmuş bulunan bir imalathane, bir atölye veya bir montaj tesisini; "firma" ise bir fabrikayı veya fabrika­ları idare eden ve bunların mamullerini tev­zi eden bağımsız bir idari ve kontrol birimi­ni ifade etmekledir. İşte fabrika veya firma­ların ölçeklerindeki artışlarla beraber orta­ya çıkan maliyet azalışları, ölçek ekonomi­lerini (istifadelerini) ortaya çıkarmaktadır, ölçek ekonomilerinin gerçekleşmesi, bir minimum optimal (en düşük birim maliyet) Ölçeğe ulaşıhncaya kadar, birim üretim ma­liyetlerinde azalmalara yolaçar; fakat bu se­viyeden sonra ölçekteki ilave artışlar birim üretim maliyetlerini değiştirmeyecektir.

Ölçek ekonomileri ya bir ürün üretmek için İhtiyaç duyulan üretim faktörlerinin fi­zikî miktarlarında bir azalma anlamında "reel" istifadeler veya sadece firmanın üre­tim faktörlerini iktisap ettiği fiyatlarda bir azalma anlamına gelmek üzere "nakdî" ola­rak ortaya çıkar. Büyük ölçekten sağlanan istifadeler, teknolojik bir temele dayanırlar ve "gerçek istifadeler" kategorisine dahil­dirler. Bunlar genel olarak işgücünün, ser­maye teçhizatının ve yönetim fonksiyonla­rının uzmanlaşması neticesinde üretim ma­liyetlerinde sağlanan gerçek tasarruflardır.

Reel istifadelerin atfedildiği uzmanlaş­malar şu şekilde izah edilebilir: Üretim öl­çeği arttıkça işçiler arasında işbölümünün meydana geleceği ve bunun uzmanlaşmaya sebep olacağı bilinmektedir. İşbölümünden dolayı hep aynı işi yapan işçi, işi daha çabuk ve ustaca yapma alışkanlığı kazanır ve daha önce bir işten diğerine geçerken meydana gelen zaman kaybı artık ortadan kalkar. Bu­nun, verimliliği artıracağı açıktır. Reel isti­fadelere teknolojik faktörler de sebep olur. Üretim hacmi arttıkça firmaların daha ge­lişmiş teknolojiler kullanmaları, makina ve teçhizatın tam kapasiteyle kullanılması ve bakım ve idame masraflarının birim başına

düşen payının azalması mümkün olur. Ay­rıca firmanın üretim tesis ölçeği büyürken, sabit faktör giderlerindeki artış, Ölçekteki artışın altında kalır. Çünkü bir makinanın üretim kapasitesi arttırılırken, bu artışın yüklediği masraflar genellikle ölçekteki ar­tış oranında olmaz.

Nakdî istifadeler ise şöyle açıklanabilir: Büyük ölçekli firmalar saünalmadan nakli­yeye, pazarlamaya, işgücü temin etmeye, kredi bulmaya kadar birçok safhada küçük ölçekli firmalara kıyasla daha fazla avantaj­lara sahiptirler. Büyük firmalar daha kolay ve daha uygun şartlarda kredi bulabilirler. Büyük pazarlık güçlerinden dolayı işgücü, makina ve teçhizat İle hammaddeleri daha ucuza temin edebilirler. Ayrıca ürettikleri mallan pazarlama konusunda da aynı avan­tajlara sahiptirler. Pazar bulmaları kolaydır; reklam ve (anıtım masraflarını ucuza geti­rebilirler. Bütün bunlar, firma ölçeğinin art­masına paralel olarak birim maliyetlerin azalmasına sebep olan faktörlerdir. Bu ma­liyet azalışlarına ve dolayısıyla sağlanan ie-el ve nakdî istifadelere firma Ölçeğinin bü­yümesi imkan vermektedir.

Bununla beraber, fabrika veya firma Öl­çeğindeki artışlar devamlı olarak istifadeler sağlamaz. Belli bir ölçek büyüklüğünden sonra, o ana kadar maliyet azaltıcı yönde iş­leyen faktörlerin artık maliyetleri artıcı do-ğurultuda rol oynamaları mümkündür. Bu durumda, ölçekteki aşın artışların sebep ol­duğu bir durum olmasından dolayı negatif ölçek istifadeleri olarak adlandırılan ol­guyla karşılaşılır. Bunun anlamı, ölçek bü­yüklüğü belli bir seviyeyi aştığında, ölçek­teki ilave artışların birim üretim maliyetle­rini artıracağıdır.

(SBA)