SİBERNETİK

Sibernetik, makinalarla, insanlarla ve di­ğer organizmalarla ilgili bir dizi araştırma

ve teoriyi ifade eder. Bu araştırma ve teori­nin yoğunlaştığı noktalar, a) Maki nal ar in veya organik yapıların geri besleme yönte­mine dayalı süreçlerindeki otokontrol ve otobakım işleri; b) Makinalarda veya canlı sistemlerde bilgi aktarımı. Sosyal bilimler­deki modern şekliyle "sibernetik" kelimesi ilk defa N. Wiener tarafından 1949'da ya­yınlanan Sibernetik veya Canlı ve Makina­larda Kontrol ve İletişim (Cybernetics, or Control and Comnunication in the An imal and the Machine) kitabında kullanılmıştır.

Sibernetikle ilgili araştırma ve teoriler, kendi aralarında da bağıntılı olan iki grupta incelenir: Kontrol ve iletişim.

Bir zamanlar makinalann teorisinde ser-vo-mekanizmalarda çok açık olan bir şey vardı: Makinanın bir parçası enerji ve güç sağlarken, diğer biri bunların miktarını kontrol edebilirdi. En basit servo-mekaniz-malarda bile kontrol işlemini yürüten par çanın doğrudan doğruya insan tarafından kullanılması gerekiyordu. Örneğin, eski model ısı makinalarında sıcaklık düştüğün­de bunun farkına varan işçi, ya kazanın çok yanması için verilen havayı artıracak, ya da makinaya yakıt temin eden mekanizmayı çalıştıracaktır. İşte bu sistemde içine insanı da alan bir geribesleme şebeke ağı sözkonu-sudur. Şimdilerde modern termostatların kullanıma konulmasıyla işçinin aleti istedi­ği sıcaklıklara ayarlayabilmesi mümkün ol­muştur. Sıcaklık arzu edilen düzeyi aştığı zaman, ısı kaynağını kontrol eden mekaniz­ma kapanır veya bu düzeyin altına düştü­ğünde de bu mekanizma açılır. Bu şekilde de baştan bir kere ayarlandıktan sonra, her­hangi bir insan müdahalesine ihtiyaç gös­termeyecek şekilde bir denge veya homeos-tatik durumu korumak sorun olmaz. Hatta sistemi daha da karmaşık bir duruma soka­biliriz; şöyle ki, termostat da ayan yapılan sıcaklığı zaman içinde periyodik olarak de­ğiştirilen bir başka mekanizmaya bağlanır, böylece farklı zamanlarda termostat farklı sıcaklıklar için çalıştırılabilir.

Makinalann bu tür kullanılmalarında^ teorik mantıktan faydalanarak canlılara -özellikle de insana- faydalı sonuçlar vere­cek formülasyonlar da elde edildi:

 a) Şu gi­derek açıklık kazanıyor ki, herhangi bir "amaca yönelik hareket"de, hareketin kont­rolünü geri-besleme yöntemiyle cemin ede­cek bir kontrol şebekesi olmak zorundadır,

 b) Karmaşık sistemlerde bu tür kontroller bir hiyerarşiye tabidirler,

 c) Her ne zaman kontrol şebekesi ve geri-beslenme işlemi ile karşı karşıya gelirsek, bunun anlamı amaç yönelimli bir hareketin bulunmasının muh­temel olduğudur.

Yukarıdaki izahlardan da anlaşılacağı gibi, kontrole ait sibernetik teorisi; işin yü­künü sisteme yönelik hareketin sonuçlarına yüklemez. Onun yerine yük, asıl çalışan bi­rinin kontrolünün geri-besleme ile nasıl gerçekleştiği üzerinde yoğunlaşır.

İletişim kavramı, aslında, geri-besleme işlenil i kontrol teorisinde zımnen mevcut­tur. Zira çalışan bir makinadan veya bir yer­den kontrol mekanizmasına geri yollanan haberin boyutları, bu haberin yol açtığı et­kilerin boyutlarından çok daha küçük çaplı­dır, bu tabii ki sadece bir sinyaldir. (Etkinin kendisini enerji olarak ölçmek mümkün­dür, ancak bu geri-besleme ile yollanan sin­yalin de enerji cinsinden olmasını gerektir­mez). Gene bunun aynısı, kontrol mekaniz­masından diğer parçalara iletilen sinyaller için de söylenebilir, bu nedenle de siberne­tik teorisince öngörülen ağı kontrole dayalı

bir sistem olarak düşünülebileceği gibi, ile­tişim sistemi olarak da düşünmekte bir beis yoktur.

iletişim sistemlerinde bilgiye ait mate­matik teorisi, gönderilen sinyallerin anlamı üzerinde fazla durmaz, asıl üstünde dur­duğu şey bu gönderilen sinyallerin, diğer sinyal sistemlerine kıyasla taşıyabildikleri bilgi kapasitesi ve ayrıca iletişim kanalla­rından geçiş esnasında mesajı bozabilecek parazit ve kaçamaklardır.

Bilgi kapasitesinin Ölçü olarak kullanımı ile anlama ne kadar yaklaşıp uzaklaşıldığı açıkça anlaşılır. Zira bu yöntemle, anlamlı bir mesaj taşımasalar bile, iki sinyal sistemi arasında bilgi kapasitelerini mukayese imk­ânı elde edilir. Örneğin 85 karakterli bir daktilo, her satır başına 60 karakterden top­lam 25 satir için 1500 karakter üretir. Eğer biri iki sinyalli telgraf bordu kullanmak su­retiyle mümkün olan tüm 1500 karakteri daktiloda yazmaya kalksa, bunlar ister an­lamlı, ister anlamsız olsun görecektir ki, bu işlemi tamamlamak için yaklaşık 9614 telg­raf sinyali gerekecektir. (Bu tür mesajların toplam sayısı ise 8515OO'ü bulur). Şu halde daktilo ve telgraf bordlannın taşıma kapasi­teleri 9614/1500 oranla belirlenir, bu sayı 614/100 veya 6.41'e tekabül eder.

Bu örnek ilk bakışta insanda uyandırdı­ğından daha büyük bir öneme sahiptir. Çün­kü bir sinyalin bilgi kapasitesini ölçerken referans olarak her biri diğeri kadar muhte­mel olan 2 sinyalden oluşan bir baz kullanı­lır ki, bu tür iki-sinyale dayalı sistemlerdeki her bir sinyalin şekli biner birimine (bit) te­kabül eder; herbiri diğerleri kadar muhte­mel sekiz sinyalli bir sistemde herbir sinyal şeklinin üç bitlik bilgi içeriği vardır. Bunu şu örnekle daha iyi anlayabiliriz: Şayet elimizde sekiz muhtemel, eş olasılıklı bir sin­yaller sistemi varsa, örneğin ABCDEFGH gibi, A'nın şekli alıcıyı bunun A olduğunu BCDEFGH olmadığı yönünde enforme eder. Aynı enformasyonu iki sinyalli sis­temde elde etmek içinse üç sinyale ihtiyaç vardır. Bunların ilkinde bir bitlik bilgi var­dır, bu bilgi ile sekiz muhtemel sinyalden dört muhtemel sinyale düşülür. ABCD tu­tulur, EFGH bırakılır. İkinci sinyal vasıta­sıyla da ABCD'nin AB'ye indirgenişi sağla­nır ve CD bırakılır. Son sinyalle de B bırakı­lır A tutulur. Böylece ABCDEFGH'ın A'ya indirgenişi ikili (binary) sistemde üç basa­makta gerçekleştirilmiş olur. Eğer herhangi bir şekilde "A"yı doğrudan doğruya verme imkânınız olsaydı, aynı bilgiyi tek basa­makta aktarmış olurdunuz. Bundan dolayı da' bilgi taşıma kapasitesi açısından sekiz eş-olasılıklı sinyal içeren bir sistem iki sin­yalli sistemden üç kere daha verimli çalışır. Daktilo bordu örneğindeki her daktilo ka­rakteri 6.41 bitlik bilgiyi taşır veya başka şekilde söylersek 85 karakteri tek karaktere düşürünceye kadar 6.41 biner basamaktan geçmek gerekecektir; halbuki daktilo bor-dunda bu işlem tek bir basamakta bitirilir. Konuşulan örneklerde bir sinyalin olası­lığının, daha doğrusu tüm muhtemel mesaj­larda görünme sıklığının, sinyal sistemin­deki diğer sinyallerinkiyle eşit olduğunu varsaymıştık. Bir sinyal grubundaki sinyal­lerin olasılıkları diğerlerinin olasılıklarına eşit olmadığı zamanlarda, belirli bir sinya­lin taşıdığı ortalama bilgi iki tabanına göre logaritma alınarak gene hesaplanabilir (böylece hesap biner tabana göre yapılmış olur). Logaritması alınacak sayı l/P dir ki, burada P sinyalin olasılığını temsil eder (bu aslında sinyaller eşolasılıklı olduklarında

da kullanılan formüldür, yal nızca bu du­rumda olasılık sadece l/N dir ki, N bu for­mül için muhtemel sinyal sayısıdır. Sinyal­ler eşolasılıklı değilse olasılık başka yön­temlerle hesaplanmalıdır). Bu durumda, önceki sekiz eşolasılıklı sinyal örneğinde, sinyal başına düşen bilgi miktarı loge 1/114 veya loge 4 ya da 2'dir. Bu durumda A iki bitlik bilgi taşıyor demektir. Sinyallerin eş olasılıklar taşımadıkları durumlarda sinyal başına düşen bilgi miktarını ölçerek, taşı­nan bilgi miktarını ölçmek mümkün olur. Bunun sebebi şudur: Semantik açıdan an­lamlı sinyallerin kombinasyon kuralları ba­zı sinyallerin daha sıklıkla rastlanmalarına, diğerlerinin de daha az rastlanmalarına yol açar. İngiliz alfabesi için de durum böyle­dir. Bu şekliyle bilgi teorisi dolaylı olarak semantik enformasyona bağlanmış olur. Taşınan gerçek sibernetik bilgi miktarını ölçebilecek şekilde sibernetiğin bilgi teorisi ile semantik enformasyonun doğrudan bir­birlerine bağlanmaları daha zordur. Yalnız­ca bazı basit durumlarda bu gerçekleştirile­bilir. Mesela, bilsek ki gelecek sekiz dakika için her dakika bir tren kalkış yapacak, ne zaman kalkacağını soranlara vereceğimiz sekiz muhtemel yanıt vardır: 1,2,3,4,5,6,7, veya 8 dakika. Cevap diyelim "bir dakika" olsa, üç bitlik semantik enformasyonun ta­şındığı söylenebilir. Çünkü cevap veren sa­dece "evet" veya "hayır" diyebiliyor olsa, bilgi sonucu için bu bilgiye ulaşmak üç soru gerektirecektir.

Bir mesaj serisi için, bir kere bir bilgi öl­çüsünü tutturduktan sonra, artık aktarılan bilgi miktarını bulmak mümkün hale gelir. Bu da bilginin çıkış miktarından aktarılma esnasında eklenen miktarın düşürülmesiyle veyahut da giriş esnasındaki bilgi miktarn-dan aktarılma esnasında kaybolan bilgi miktarının çıkarılması ile elde edilir.

Daha Önce de işaret edildiği üzere geri-besleme İşlemli herhangi bir kontrol siste­mini iletişim sistemi olarak düşünmek ka­bildir. Buna bağlı olarak da, tek tek orga­nizmaları veya grupları sinyal sistemi kul­lanan iletişim sistemleri olarak tanımlamak mümkündür (bu sistem bizim sıradan ileti­şim olarak düşündüklerimizden başka or­ganizma ve uyarım ilişkilerini de içerir). Bu benzerlik imkânı nedeniyle de bilgi teorisi­ni psikolojik ve sosyolojik içerikli bazı araştırmalarda da kullanmak mümkün ol­muştur.

Oyun Teorisi'ni de sibernetiğin bir par­çası olarak düşünmek kabildir. Çünkü ke­sinliğin olmadığı durumlarda gerek insan­daki, gerek makinalardaki iletişim, geri-besleme ve kontrol mekanizmaları mutlaka olasılık tahminlerine dayalı düşünme ve ka rar süreçleri ile yürütülür.

D. Mac Rae, "Sibernetik ve Sosyal Bi­lim" adlı yazısında kendinden öncekilerin ve N. Wiener'in çalışmalarının bir muhase­besini, sonuçta sibernetiğin sosyolojik ça­lışma ile ilintisi üzerine yorumlarla bağlı­yor. Çalışmasının büyük kısmında siberne­tik eksene alınıp yapılan benzetmelerin lek başlarına sosyal bilimlerde devrim yapabi­lecekleri konusuna şüphe ile yaklaşıyor. Mac Rae "Sosyal bir evren... sibernetiğin en çok ilgi alanına giren ilişkilere ait matema­tik ifadelere yetecek bir örnek kümeyi oluş-turamıyor. Diğer yandan şunda en ufak bir şüphem yok ki, birisini yeni diliyle ve takı­nacağı bu yeni tutum ile tasavvur etmek, di­namik sosyal süreçlerin önemli bir kısmı­nın yapısını anlamamıza yarayacaktır."

"Sibernetiğin müşkülleri, davranış psikolojisinin tüm çeşitlerinin de müşkülleri­dir, çünkü sibernetiğin kısmen esas yapısın­da bu vardır" tipindeki geleneksel tavırların yerini bu benzetmelerin alabileceğinden de şüphe ediyor. Sonuçlan incelerken Mac Rae, Örneğin sınıf yapılan İçin sibernetiğin tekniklerini sosyal organizasyonlara ait ça­lışmalara uygulayabilme konusunda, bir sosyal araştırmaya ayrılabilecek geniş bir saha sezinliyor.

(SBA)