SOSYAL SINIF

Genel anlamda sınıf terimi, kategori te­rimiyle eşanlamlıdır. Sınıf kavramı kulla­nılmakla beraber giderek tabakalaşma teri­miyle aynı anlamda kullanılmaya başlan­mıştır. Tabakalaşma anlamında, toplum içinde göreceli olarak aynı güce, gelire, re­faha ya da prestije sahip olan bireyleri (ya da aileleri) veya bu unsurların bileşimini göstermek için kullanılmıştır. Daha önem­lisi, sınıf, ekonominin belli bir sürecinde or­tak bir yere sahip olanları göstermiştir. Bu bazen refah, ya da gelir süreci ve diğer za­manlarda meslek süreci anlamına gelmekle beraber, Marksist literatürde maddi üretim biçimleri ilişkilerinin -örneğin maddi üre­tim araçlarını kontrol edenler ve kontrol et­meyenler- temel şekillerini göstermiştir.

Böylece Marks'a göre, kapilalist bir ekono­mide, kapitalist sınıf üretim araçlarını kont­rol eder ve proletarya kontrol edemez. Sını­fa karşılık, sosyal sınıf da, toplumda göre­celi olarak eşit statü, ya da saygınlığa sahip tüm aileleri veya bireyleri göstermek için kullanılmıştır. Bu kullanımda, sosyal sınıf genellikle tabakalaşmanın açık sistemle­rinde varolan gruplarla sınırlandırılmıştır, kast ise tabakalaşmanın kapalı sistemlerin­de varolan gruplar için kullanılmıştır.

En genel anlamda sosyal sınıf, benzer ekonomik güçlere sahip, hayat biçimleri birbirine benzer, kültür ve eğilimleri aynı özellikler taşıyan, ekonomik menfaatleri müşterek olan ve bütün bu hususlarda aynı durumlarda olmanın şuuruna sahip bulunan kişilerin meydana getirdiği bir topluluktur. Bu itibarla sosyal sınıfların belirlenmesin­de ekonomik güç, hayat biçimi, kültür, eğitim, sınıf şuuru gibi pek çok değişkenin bir anda dikkate alınması gerekmektedir. Sadece servet veya kültür, kişilerin sosyal sınıflarının belirlenmesinde yeterli olama­maktadır. Gelirin yüksek veya düşük olma­sından çok, gelirle mütenasip tutum, hayat biçimi ve şuurun gösterilmesi önemlidir.

Sosyal sınıf analizinde dikkate alınacak faktörlerin kimisi birinci derecede öne çıka­rılarak, toplumlarda çeşitli sosyal sınıflar belirlenmektedir. Ekonomi kriterine göre konuya yaklaşıldığında işçi-işveren, siyasi kritere göre yöneten-yönetilen, coğrafî kri­tere göre köy-kent toplumu gibi tasnifler yapılabilmektedir. Maddi üretim araçlarıy­la ilgili sosyal ilişkilere dayanan ekonomik gücü merkezi değişken olarak ele alarak, Marksistler pazar olanaklarını, diğer güç türlerini, mesleki saygınlığı ve hayat tarzı­nı sınıfla özleştirm işlerdir. Aynı şekilde,

değer uyuşmasına dayanan bir toplum için­de saygınlığın ayrımcı dağılımını temel bir harekete geçirici ödül olduğunu vurgulaya­rak, modern gücü otorite ile ve pazar ola­naklarını saygınlık sağlayan mesleklerle Özleştirmeye eğilim göstermişlerdir. Böy­lece de sınıf ve parti, sosyal sınıf (ya da statü grubu) ile özleştirilmiştir. Bazı araştırmacı­lar basit bir gelir kategorisinden bir sınıf, bir sosyal sınıf, ya da her ikisinin endeksi ola­rak sözederlerken öte yandan diğerleri, sı­nıf terimini üyelerinin ortak hayat olanakla­rını, ortak hayat tarzını, kişiye ve topluma karşı ortak tavırları ve ideolojiyi, kişi bilin­cini ve diğer tabakaya karşı temel düşman­lık duygusunu paylaştığı bir tabakayı gös­termek için kullanmaktadırlar. Teorik dü­zeydeki tartışmalarda sınıf ve sosyal sınıf, kast ve mülkiyet sistemleri gibi kapalı ve yan-kapalı tabakalaşma sistemlerinin diğer şekillerinden ayrıldığından, birçok modern Batı toplumları kendilerini karakterize eden, örneğin ABD'de zencilere davranış sistemi, kast-benzeri unsurlar katılmadan "sınıf açısından incelenmektedir. Böylesi modem sınıf sistemlerinde, sınıf işareti ola­rak akrabalık bağları, bilhassa Amerika Birleşik Devletleri'nde ve çok az olarak İn­giltere, Fransa ve İtalya'da hemen hemen kaybolmuştur.

Görgül sınıf araştırmaları, kişileri ve ai­leleri sınıfların oluştuğu ya da formelleştiği süreçlere göre değil de, uygun sınıf konum­larına, hareketliliğe ve farklılaşmış sınıf ha­reketliliğinin sonuçlarına göre yerleştirme­ye çalışmaktadır. Sosyal sınıf araştırmala­rında çeşitli kriterler dikkate alınmakladır: Çocuk yetiştirme alışkanlıkları; zihin sağlı­ğı ve zihni hastalıkların tedavisi; fiziksel sağlık; bebek Ölümleri; genel nüfus oranlan; ilaç müptelalığı, alkolizm, fahişelik gibi farklı patolojiler, eğitim hizmetleri; ihlal, cinayet, tutukluluk ve hapis oranları, oy verme tarzı; tüketici eğilimleri, evlilik, bo­şanma ve terk oranlan; Örgüt üyelikleri; ırkî ve dinî önyargı ve ayırım; ulusal ve ulusla­rarası siyasi davranışlar ve tercihler.

Son yıllardaki dikkate değer bir eğilim, sosyal hareketlilik tarzları, örneğin sosyal sınıf bozukluktan tarzlan ve yeni üyelerin sınıf yapılarına katılımı konusundaki çalış­malarda bir artış olmasıdır. Aynca, Ameri­ka Birleşik Devletler'inde, sosyal hareketli­liğin yavaşladığı yönündeki korku, böylesi çalışmaları harekele geçirmek için belirli bir rol oynamıştır. Bu sahadaki önemli ça­lışmalar N. Rogoff un Mesleki Hareketli­likteki Son Eğilimler, S.M. Lipset ve R. Bendix'in Endüstriyel Toplumlardaki Sos­yal Hareketlilik ve D.V. Glass'ın İngil­tere'de Sosyal Hareketlilik konularındaki araşürmalandır.

Bilhassa oy verme, örgütsel katılım, par­ti faaliyetleri vs. konulannda olmak üzere siyasi davranış çalışmaları esas bağımsız değişken olarak sınıf konumuna, dikkate değer bir duyarlılığın olduğunu göstermiş­tir. Bazı araştırmacılar Marksist anlamıyla sınıf ve sosyal sınıfın bilhassa Amerika Bir­leşik Devletleri'nde, çevrelerinde siyasi grupların oluştuğu çıkar gruplarını elde et­mede yeterince başarılı olamadıklarını Öne sürmüşlerdir. Lobi grupları ve çıkar grupla-nnın birbirlerine alternatif kavramlar oldu­ğu öne sürülmüştür. Bu eğilime karşı, C.W. Mills ve R. Dahrendorf gibi diğer yazarlar güçlü elit ve endüstriyel toplumda sınıf ve sınıf mücadelesi çalışmalarında olduğu gibi kuvvetli Öneriler oluşturmuştur. Bu çalış­malar sınıf ve sosyal sınıfın, sosyal örgüt-

lenmenin merkezinde olduğu şeklindeki yaklaşımlarla sürmüştür.

Dikkate değer bir edebi-sosyolojik ve sosyolojik-inceleme türü çalışmalar bilhas­sa şehir hayatının oluşumlan ve türleri, ha­yat standartlan üzerinde vurgunun etkileri, statü araştırmacılan ve "kişilik arama" ko­nulan üzerinde olmak üzere kenar sınıf fe­nomeni konusunda yoğunlaşmıştır. Bilhas­sa Amerika Birleşik Devletler'inde, ırk iliş­kileri konusunda dikkate değer sayıdaki ça­lışmalar bir arada olmaya engel olarak zen­ciler ve beyazlar arasındaki sınıf farklılıkla-nmn önemini ve beyazlar arasındaki sosyal uzaklıkla aynı tarzda olan zenciler arasın­daki sınıf farklılıklarının önemini ortaya koymuştur. Etnik grup farklılıklarının ve değişik dini gruplar arasındaki farklılıkla­rın ortak bir standardı ve hayat tarzını pay­laşmaktan kaynaklanan hayat tarzının eşitlcştirilmesinin etkisiyle kaybolduğu gösterilmiştir.

Sosyal antropolojideki son yaklaşımlar okur-yazar olmayan gruplar arasında bile, basit sınıf ölçütlerini içermektedir. Kültür ve kişilikle ilgili ortaya çıkan araştırma sa­hası, kendisini sınıf değişkenlerine yönelt­meye eğilimlidir. Dünyada ortaya çıkmakla olan "azgelişmiş bölgeler" konusundaki farklı çalışmalar karşılaşılan problemlerin ve Ba ülılaşma, endüstrileşme ve refah yo­luyla statü kazanma sonucu karşılaşılacak problemlerin daha çok hissedileceğini öne sürmüştür.

(SBA)