ŞEHİR SOSYOLOJİSİ

Şehirlerin toplum bütünü içindeki yerle­rini, doğuşunu, oluşum ve işleyiş biçimleri­ni, iktisadî ve fikrî fonksiyonlarını, şehir tiplerini, belli başlı şehir kurumlarını ince­leyen sosyoloji dalına Şehir Sosyolojisi de­nir. Şehir sosyolojisinin ortaya koyduğu, tesbit ettiği ve vardığı sonuçlar daha çok teknik bir muhtevaya sahip olup Şehircilik (Urbanism) çalışmalarına esas teşkil eder.

Yüzyılımızın en önemli sosyal hadisele­rinden biri şüphesiz dünyamızın hızla şe-hirleşmesidir. Şehirleşmenin, sadece mo­dern binaların ve fabrikaların yapılması olarak düşünülmemesi gerekir. Zira şehir­leşme bütün sosyal ve kültürel yapılarda ni­celik ve nitelik açısından olağanüstü deği­şiklikler meydana getiren bir olaydır. Şehir­leşmenin en göze çarpan tarafı, yerleşme biçimi, yerleşim alanlarının hızla genişle­mesi ve bu alanlardaki nüfusun diğer yerle­şim mahallerine oranla oldukça yoğun ve kalabalık olması, köylere oranla daha çok ekonomik faaliyete sahne olması, daha faz­la iş gücüne muhtaç bulunması, oldukça yo­ğun ve karmaşık iş bölümüne malik olması vb. gibi çok farklı yapılaşma şeklidir. îş bu­nunla da kalmıyor, sosyo-kültürel hayatta ve değerlerde köklü değişmeler, son derece birbirinden farklı sınıflaşma ve tabakalaş­malar, sosyal ve kültürel faaliyetlerde çeşit­lenmeler, incelmeler, dışa açılmanın kazan­dırdığı yeni zihniyet, dünya görüşü, hayat tarzı, eskisinden farklı, bazan onu olumsuz kabul eden davranışlar, yeni yeni tutumlar ve anlayışlar, aynı şehri paylaşanlar arasın­da öncekilerden farklı münasebetler ve or­tak ilişkiler, hareketler....

Şehirleşmenin getirdiği, diğer bir ifa­deyle şehirleşmeyle birlikte ortaya çıkan bu problemler, genel sosyolojinin mclod ve tekniklerinden yararlanılarak incelenmiş ve bir şehir sosyolojisi doğmuştur. Bu ko­nuda ilk çalışma, Durkheim'in çağdaşı Fransız sosyolog R. Maunier tarafından ya­pılmıştır. (L'Origine et îafonction icöno mique de s villes), Paris, 1910) Daha sonra­ları Mc. Kenzie, Park, Burgess, L. Wamer, Giorge, M. Quoist, Sorokin, Osban gibi sosyologlar konuyla ilgili geniş araştırma­lar yapmışlardır.

Günümüze kadar sürdürülen şehir sos­yolojisi araştırmaları oldukça çeşitlilik ar-zeder. Bu çeşitlilik esas itibariyle şehir orta­mının kendisine has bir yapıya sahip oluşu ve tatbik edilen metod ve tekniğin farklılı­ğından ileri gelmektedir. Bununla birlikte değişik şehir sosyolojisi araştırmalarında görülen ana bölümler şunlardır:

1- Tarihî seyri içinde şehir,

2- Şehir coğrafyası,

3- Yerleşme durumu,

4- Nüfus, nüfus hareketleri, oldukça ye­terli bilgi verecek nitelikte nüfusu oluşturan etnik gruplar,

5- Sağlık meseleleri,

6- Teknik kurumlar ve hizmetleri,

7- Şehirde ekonomik hayat ve problem­leri,

8- Sosyal bir bütün olarak şehir,

9- Şehirde siyasî ve hukukî hayat,

10- Şehirde eğitim ve kültür hayatı,

11-  Şehirde dinî hayat ve dinî kurum­lar,

12- Şehrin diğer problemleri,

13-  Şehirle ilgili geleceğe yönelik dü­zenlemeler, planlar ve beklentiler.

Son nüfus sayımlarına göre, ülkemiz in­sanlarının yandan fazlasının şehirlerde ya­şadığı düşünülürse, Türkiye'mizde henüz yeni yeni gelişen şehir sosyolojisi araştır­malarının gelecekte ne kadar önem kazana­cağı açıktır.

İzzet ER

Bk. Şehir, Şehircilik, Şehirleşme