ŞEYTAN

Tüm dinlerce tanrıya baş.kaldırıcı, kötü­lük işleyici, kötülüğe çağına, saptırıcı gö­rülerek lanetlenen ve -genelde- görülmez âlemin bireylerinden sayılan varlığa veril­miş olan ad. Kişiliğine ilişkin bu ortak belir­lemeye karşın, dinlerdeki temel inançların biçimlenişine koşut olarak şeytanın konu­mu da farklılık gösterir. Nitekim, kimilerin­de bir kötü-ruh'tur, kimilerinde hayvan, ki-milerindeyse -en azından lalığıyla- insan... Kimi dinlerde tanrıya yalnızca başkaldır-mış bir varlıkken, kimisi onun tanrıyla sa­vaştığı, hatta kimileri de tanrıyı yenmiş ol­duğu veya yeneceği sanısını taşır.. Kimisi onu yeraltınm, ölüler ülkesinin egemen gü­cü sayarken, kimisinde insanlara, kimisin­de yeryüzüne hâkim varlık olarak görülür; hatta gücünü gökyüzüne dek uzatanlar da çıkar. Onu tann-karşm olarak gören dinlerin yanında, yan-tanrı sayan, kötülük tanrı­sı bilen, tanrıya ortak kılan, doğrudan doğ­ruya tanrıdır diyen dinler de vardır. Muci­zeler göstermek, tüm dünyayı sapürabile-cek ölçüde güçlü olmak, meleklere hocalık edebilecek denli bilginlik, öncelerin öncesi zamanlarda tann-düşmanlanna karşı tanrı adına savaşarak yeryüzünü kötülüklerden temizlemiştik ve uzun yıllar da orada ege­menlik kurmuştuk gibi niteleme ve durum­lar da, yine, şeytana iliştiriliveren özellikler arasında. Tüm bunlara karşın genel değer­lendirme, yine de, Seylan'ı kesinlikle kötü­lük, karanlık, zarar, yıkım gibi olgularla bi­tişik ve hatta özdeş görme doğrultusunda­dır. Şeytana tapıcılar'ın bile ona yönelişleri, vereceği zararlardan korunma kaygısından çok tasarladıkları kötülüklerde başarılı ol­mak için başaçıkılamaz sayılan gücünden yararlanılmak istenen bir kötülük tannsı'na yöneliş biçiminde...

"Her işi mükemmel olan Allah'ın kötü bir varlık ya da kötülük yaratmayacağı" yo­lundaki görünüşde oldukça "masumane" ve "tutarlı", hatta "tenzih" açısından gerekli iz­lenimi bırakan bir "ilk adım "dan tutunuz da, nice yorumların ürünü olan yukandakine benzer anlayışlarla bir efsane varlık haline gelen şeytan, edindiği konumla kimileri için teselli derlenici bir tutamak olurken, genelde de en "mümin" kalblere bile teslim alıcı bir etkide bulunur olmuştur. Bu du­rum, tüm insanlığı -sürekli- bir gizli baskı altında tutucu yaygın bir yılgınlığa yolaç-mış; bu da şeytan'ın etkinliğine katkıda bu­lunmakları öte bir işlev görmemiştir.

Ancak, müslümanlardır ki, tüm temel inançlarla birlikte şeytan'a ilişkin belirle­melerin de İslâm tarafından yeniden yerli yerine oturtulmasından ötürü kavuşmuş oldukları aydınlık içinde şeytan'ı kendisine verilmiş olan yetkinlik alanının sınırlan içi­ne gerigerisin geriye itmiş, işlevini kısıtla-yabilmişlerdir. Nitekim, Peygamberimiz Efendimiz, "Kalbde iki tür kullanıma açık iki ayn yeti vardır, Melek'ten yana olan iyi­liğe çağına ve gerçeği doğrulayıcı; düş­manlığa yatkın olansa, gerçeği yalanlayıcı, kötülüğe çağınp iyilikten alıkoyucu.. Kal­binde bunu duyumsayan şeytan'ın kötülü­ğünden Allah'a sağınsın" buyurarak, bu ko­nudaki temel ölçüyü ortaya koymuştur.

İnsanın yaratılışı ve yaşamı sürecinin başlangıçlannda, Kur'an-ı Kerim'de, şey­tan yerine İblis'ten sözedilir. Yeryüzüne in­dirilme olayının öncesindeki dönemde baş-kaldıran, lanetlenen, kovulan ve fısıldama-lanyla Adem ve Havva'nın ayağını kaydıra­rak cenneti yitirmelerine yolaçan kimlik hep İblis diye anılırken, insan yaşamının yeryüzüne aktanlmasından sonraki süreçte şeytan/şeytanlar olarak adlandırılır. Kişili­ğe ilişkin işlev, niteleme ve diğer tanımlar, her iki adın da aynı kimliği gösterdiğieni tartışmasız bir biçimde ortaya koyar. Bu­nunla birlikte, genelde, tblis'in şeytanlar'ın atası olduğu; Adem-însan ilişkisinin İblis-Şeytanlar ikilisi için de geçerli bulunduğu görüşü yaygınlık kazanmış ve iki ayrı dö­nemdeki veya düzlemdeki farklı adlandır­malara böylesine bir açıklama getirilmiş­tir.

tblis'in gündeme girişi, Kur'an-ı Ke­rim'de, meleklerin Adem Atamıza secdeye çağınlıp da, secde edişleri olayının hemen ardındaki zamandadır. Efsanelerde başka­ca aktarımlar olmasına karşın, islâm'ın te­mel kaynaklan olan Kur'an-ı Kerim ve Ha-dis-i Şerifler'de İblis'e veya Şeytan'a (ya da Ezazil, Haris ve benzeri adlarla anılan kimlige) daha önceki zamanlarda rastlamak mümkün değildir. Hatta, Adem'e secde edilmesi buyruğunun verilişi sırasında bile bu kimliğin yerinin bulunmadığı secde buyruğunun "melekler"e verilişindeki açık anlatımdan kolayca çıkartabilmektedir. Eğer şeytan/iblis gündemde olsaydı, buy­ruk meleklere ve îblis'e verilecek veya yal­nız meleklere yöneltilmiş bir buyruğa uy­madı diye İblis'in kınanm ıslığı sözkonusu edilmeyecekti. Burada Iblis'i meleklerden sayıcı bir tutumla "secde etmediği için şey-tanlaştı" yolunda bir yoruma gitmek de mümkün değildir. Çünkü, meleklerin nur'dan, İblis'in ise ateş'ten yaratılmış oldu­ğu, yapılarında temel farklılık bulunduğu Kur'an-ı Kerim'in haberleriyle kesindir ve İblis'in cinlerden bir cin olduğu, cinlerin de Adem'den önce yaratıldığı gerçeklerini gö-zardı etmeksizin, İblis'in meleklere secde buyruğunun verildiği nokta ile onların sec­de ettikleri nokta arasındaki zaman aralı­ğında gündeme girdiğini söyleyebiliriz

İblis, Adem'in topraktan kendisin inse ateşten yaratılmış olduğundan çıkarak bü-yüklenir ve secdeden kaçınır. Bu başkaldırı olayına yorum getirmek isteyenlerden ço­ğu, tularlı bir gerekçe bulmak adına "İblis'in bilginliği ve önceki hizmetleri" diye özetle­nebilecek kimi konulan gündeme getirir, bundan ötürü kendinde başkaldırma hakkı­nı ve takatini gördüğünü öne sürerler. Oysa, hiçbir yaratığın kendiliğinden başkaldırı için kendinde takat bulmasının Yaratıcı'nın salt kudretiyle ve iradesiyle bağdaşır yanı olamaz. İblis kelimesinin etimolojik irdele­mesi daha tutarlı acıkmalara elvericidir. 1b-lis'le aynı kökten (be-lâm-sin kökünden) gelen kelimelerin Kur'an-ı Kerim'deki kul­lanılışlarında hep, "ümitsiz, ümidini yitirmiş olmadan dolayı üzgün ve suskun" an­lamlarını taşıdığım görürüz. Demek ki, lb lis başkaldırısının öncesinde de ümitsiz v< ümitsizliğini yitirmişlik yüzünden üzgüi durumdadır. Öyleyse, secdeden kaçınış kendisi güçlü görüşünden değil, zaten her şeyi yitirmiş olmasındandır. Bu psikoloj içinde, kendine bir de toprak-ateş kıyası gi bi bir gerekçe bulup büyüklenerek başkal dırmıştır. Gerçek güçlülük dolayısıyla karş çıkma değil de, yitirmişliğin dürtüsüyle başkaldırma olayıdır bu. Ve, İblis'de kudre ve takat görmeğe, bu olayda, yol yoktur Ayetlerde de, İblis'in "Allah'a karşı çık ma"sina yorumlanacak bir yan yoktur. Kul lanılan fısk kelimesi, yalnızca, "Rabbinii buyruğundan ayrıldı" anlamını içermekte dir. Yüce Allah'ın Îblis'e yönelik "seni sec deden alıkoyan nedir?" sorusundaki anla­tım da, İblis'in bir karşı çıkma eyleminder çok, bir alıkonulma güdümüne konumlan-dınlabileceğini belirtir.

Görülüyor ki, İslâm inancı, İblis'in gün­deme geldiği andan itibaren onun kişiliğin­de öyle uzunboylu bir güç görülmesine el­vermemektedir. Onu, şu veya bu yüzden yi­tirdikleri içinde suskunken, bir buyruktar ayrılarak daha da yitiren bir konum içinde belirlemektedir. Bu açılım, eski inançlarda efsaneleşerek tann'nın karşısında yer alar ve ona karşı çıkan (hatta savaşan) güçlü biı şeytan imajını bütünüyle ortadan kaldınc: bir doğrultudadır. Nitekim, anlamını yukar­da alıntıladığımız Hadis-i Şerifte de açıkçî görüldüğü gibi, şeytan gerek kişilik, gerek­se işlev ve etkinlik çerçevesinde ancak me­lek karşısında yer almakta, melek karşıtı biı konuma oturtulmuş bulunmaktadır.

İblis'in güç ve kudret sahibi oluşuysa, sonradan, Adem'e secde olayının sonrasındatür. Secdeden kaçınması üzerine kâfirler­den olan, büyüklenmesinden ötürü aşağıla-şan tblis, Yüce Allah'ın kendisini lanetleyip kovması sırasında, bir dilekte bulunur: "Rabbim, beni yeniden dirilecekleri güne dek beklet..." Yüce Allah'ın bu dileği kabu­lü üzerine ikinci bir dileği olun "Beni azdır­dığın için, senin doğru yolun üzerinde onla­ra karşı duracağım..." tblis'in ifadelerindeki üçüncü şahıs kipiyle vurgulananlar, hep, in­sanlardır. İblis, hemen ardından, bu karşı duracağı kimselere sınırlama getirir, "sana içten bağlı olanlar biryana..." Yüce Allah'ın yanıtı, "kullarım üzerinde senin bir etkinli­ğin olamaz, ancak sana uyan sapıklar birya­na..." anlamındadır. Burada îblis'e verilmiş bir izin ve izinli alanda kullanabileceği bir güç sözkonusudur, ve şöylece de açıklığa kavuşturulur: "Sesinle gücünün yettiğini yerinden oynat... Onlara karşı yaya ve atlı­larınla yürü.. Mallarına ve çocuklarına or­tak ol.. Onlara vaadlerde bulun.. Doğrusu benim inanan kullarım üzerinde senin hiç­bir etkinliğin olamaz.." Görüldüğü gibi, tslâm inancında, İblis'i kendilğinden güçlü görmeğe elverişli bir acıkmaya yol yoktur. Ancak, îblis'in dilekte bulunması üzerine, kıyamete dek ve kendisine uyacak kimseler üzerinde etkin olabilecek sınırlı bir güç, hikmet gereği, Yüce Allah tarafından ona verilmiştir. Bir izindir, bu ve hem zaman, hem de etkinlik alanı bakımından sınırlıdır. Eylem de Allah'a karşı değil, insanlara kar­şıdır. Onun gücü, ancak, "Allah'ın doğru yolu üzerinde durarak insanlara karşı etkin­lik" gösterebilecek bir niteliktedir. O da izinle...

Yüce Allah'tan aldığı izinle böylece do­nanmış olan iblis, etkinlik gösterebileceği alana uzanmakta gecikmez ve hemen Atamız Adem ile Annemiz Havva'nın yerleşti­rilmiş bulunduğu cennete yönelir. Yerleşti­rilmiş bulunduğu cennette kalmak için de­ğil de "Yeryüzünde bir halife olak" üzere yaratılmış bulunan insan soyunun bulun­dukları konumdan halifelik yapacakları ye­re indirilmelerini sağlayıcı süreç içinde, çünkü, îblis'in de pay sahibi olması takdir edilmiştir. İnsana ilk vesvese'yi verir: "Ey Adem, sana sonsuzluk ağacını ve çökmeye-cek devleti göstereyim mi?" Ve ekler: "Rabbiniz melek olmanızı veya temelli kal­manızı önlemek için sizi bu ağaçtan alıkoy­muştur... Doğrusu, ben size öğüt vermekte­yim.." Bu vesveselerin etkisi ve itkisiyle Adem ile Havva yasak ağaçtan yiyecek ve yeryüzüne indirileceklerdir. Yalnız, olay, îblis'in gücünün niteliği ve İnsanın zayıf noktaları üzerine bir belirleme yapılabilme­si için irdelenmesi gereken bir olaydır. Adem, melek olmadığını bilmektedir.. Adem, cennete "İhlad" gibi sürekliliği değil de "üskün" gibi geçiciliği ifade eden bir buyrukla yerleştiğinin farkındadır.. Yaratı­lışı gereği halifelik yapacağı yeryüzünde ortaya çıkacak fesad ve kandökücülük gibi tutumlardan haberdardır. Yaratılış ve cen­nete konuluşa ilişkin kıssalarda bu açıkça görülür. Ve, Adem, elbette meleklik, cennet mutluluğu ve yeryüzünde ortaya çıkacak kötülüklerden kaçınma gibi yüce duygular doğrultusunda bir eğilime sahiptir. İblis, iş­te ona eğilim duyduğu yüce şeyleri yeğle­mesi ve uygulamaya elverici bir adım atma­sı yönünde "öğüt" veriyor görünümüyle yaklaşmıştır. Demek ki, tblis'in gücü suret-i hak'tan görünmekte, Adem'in zaafı ise, açık buyrukları unutarak kendi yorumuyla seç­me yapma noktasında. Sonrasında da alda­tış ve aldanış hep aynı matris uyarınca gerçeklcşecek...

Atamız Adem ile Havva Anamız yasak ağaç'tan yiyince, birden örtülü yerleri açılır. Cennet yapraklanyla önünmeğe çabalar­lar. Ve buyruk: "Birbirinize düşman olarak oradan inin..." Şeytanın apaçık düşman ol­duğu daha cennete konulma sırasında ken­disine Yüce Allah tarafından apaçık bildi­rilmişken Atamız Adem bu düşmana kapıl­maktan korunamamış ve işte şimdi de yine birbirine düşman olarak Yeryüzüne indiril­mektedirler, insanın apaçık düşmanı şeytan karşısında insanın biricik desteği ise, Yüce Allah'ın göndereceği uyarıcı peygamberler olacaktır. Akıl ve kalbse, her iki yöne de açık bir yeti içinde...

Ancak Yüce Allah'ın verdiği sınırlı izin oranında güçlü ve buna göre donanımlı, melek karşıtı ve insan düşmanı bir varlık olarak konumu ve kimliği böylece belirle­nen şeytan, saptırma işini bu kez insana Yeryüzü yaşamını güzel göstermeğe çaba­lama ve Allah'a güvendirme biçiminde ta­nıtımların da içinde bulunduğu hertür sure-tihak'ta görünme tuzakları başka olmak üzere çeşitli yollar ve yöntemlerle sürdür­meğe çabalayacaktır. Kendini gözleme, unutturma, fısıldama, korku ve korkutma, süslendirilmiş sözler, özendirilmiş kimi davranış biçimleri, şeytan'ın, şeyian dostla-n'nın ve şeytan'ın ordusu'nun kullandığı başlıca yöntemlerdir.

Konuşma dilinde şeytan adının tekil ola­rak kullanımına karşın, Kur'an-ı Kerim şey-tanlar'dan haber verir. Anlaşılıyor ki, bir­den çok şeytan vardır. Nitekim, Hazret-i Peygamber "Her insanın bir şeytanı vardır; benimki müslüman oldu" buyurarak bu çokluğu sergiler. Şeytanların Atası Iblis'in "cinlerden" olmasına karşılık, şeytan sözkonusu olduğunda alan genişlir. însan ve Çin'lerden olan şeytanlar gündeme girer. Elmalılı Hamdi Yazır, tefsirinde, "şeytan herhangi bir mütemerrid (dikkafalı), yani azgınlıkta, şer ve habesette (kötülük ve al­çaklıkta) fevkalade bir temayüzler (sivril­meyle) sınıf ve eşbahının (benzerlerinin) haricine çıkmış, şerir (şerli), anud (inatçı) manasına bir ism-i cinsir ki, gerek insan­dan, hayvandan, yılan gibi mahlukat-ı zahi­reden (görülür yaratıklardan) ve gerek sair mahlukat-ı hafiyeden (diğer görülmez ya­ratıklardan) alaka-i ruhiyesi (ruhsal ilişkisi) bulunan habislere itlak olunur (denir). İn­san şeytanı, hayvan şeytanı, cin şeytanı de­nilir" açıklamasını yaparak kelimenin tüm kapsamını belirtmiştir.

İslâm inancında şeytanın etkinlik çerçe­vesi oldukça kısıtlanmıştır. Kullardan ken­disine bir pay verilmesine karşın, bunlarda bile şeytanın doğrudan bir kullanımının ol­madığı, Yüce Allah'ın şeytanı onlar üzerine gönderip, musallat ettiği açıkça vurgulanır. Allah'ın yol gösterdiği kimselerin saptırıl­ın ayacağı da açık haberler arasındadır. Gökyüzü ve Kur'an-ı Kerim de şeytanın et­kinlik alanı dışındadır. Bununla birlikte, şeytan, tüm insanları saptırmak ve yeryüzü­nü bozmak için çaba göstermekten geri kal­mamak gibi bir görevi üstlendiğinden, el­bette, her yana uzanmağa çalışacaktır. Kula düşen ondan sakınmaktır. Bunun yolu da, yüce Kur'an-ı Kerim'de gösterilmiştir. Gönderilen uyancılar'a ve getirdiklerine boyun eğmek, açık buyrukları eğip bükme­mek, kalbi Allah'a karşı halis kılmak, kullu­ğu Allah'a özgüleştirmek ve şeytanın şer­rinden Yüce Allah'a sığınmak... Ve, şeyta­nın, şeytan dostlarının ve şeytanın ordusu­nun etkinliğini gidermek üzere de şeytanla

savaşmak... Genel ölçü, sapkınlık ve bozul­manın şeytanın gücü'nden değil de insanın zaafı'ndan kaynaklandığı doğrultusunda­dır. Allah'a dayananlar ve O'nun ipine sarı­lanlar karşısında şeytan yalnızca kendisine açık kesimlerde işlev verebilen bir görevli yaratık durumundadır.

Zübeyir YETİK