TANRI

Üah, evrende bulunan her şeyi yaratan ve nizamını sağlayan yüce varlık. Bugünkü Türk şivelerinin çoğunda Tanrı (Tafln) ilah ve gök manalarına gelir. Türkiye türkçesin-de ise bu kelime yalnız Allah manasında kullanılmıştır.

Orhun kitabelerinde teflri daima ilahî bir kuvvet olarak geçer; onun iradesi ile kaan (hükümdar) iktidara gelir. Bizzat bu hü­kümdar tanrı gibi ve tanrı doğumludur, (tenn tek tefinde bolmış) ve tanrı tarafından yaratılmıştır (tefin yaratmış). Tanrı türk halkını korur, onun millî varhğnın sürmesi­ni sağlar; dolayısıyla Türk Tefirisi diye anı-hr. Gök tann yanında yer ve su ruhlarının da millet ve ferdin kaderi üzerinde bir derece­ye kadar etkili olduklan kabul edilir. Fakat en yüksek ilahi varlık Tanrı'dır. Orhun kita­belerinde bazen tann mefhumunun gerekti­ği yerde kullanılmadığı da görülmektedir. "Üstte mavi gök yerde yağız yer" (üze kök teflri asra yağız yir) ve ikisi arasında insan­lar yaratılmıştır. Fakat bunları kimin yarat­tığı belirtilmemiştir. Bununla birlikte Eski Türklerdeki dini anlayışın tesbitinde şamanlık'ı hareket noktası kabul eden, bir ta­kım hayvan ve taşlara kudsiyet izafe ettikle­rinden ötürü totemcilik unsurlarının bulun­duğunu ve dolayısıyla çok tanrılı bir inanışa sahip olduklarını ileri süren araştırmacıla­rın bulunmasına rağmen bu görüşlerin Eski Türklerde tek tann inanışının bulunduğu görüşünün lehinde, doğru olmadığı günü­müzde kabul görmeğe başlamıştır. Sonraki devirlerde ise diğer milletlerle temasın neti­cesinde Türklerdeki tann-anlayışında Çin dünya görüşünün, Budizmin, Zerdüştlüğün hatta Hıristiyanlığın tesirleri de görülmüş­tür. Fakat bu dahil olan unsurlar ve tesirleri gerçekte mevzii kalmış ve Türk milletinde-ki özgün tek tann inanışının yerini alma­mıştır. Bundan ötürü Türklerin kitleler ha­linde zorlama olmaksızın İslam dinine gir­melerinde diğer sebebler yanısıra tek tann inanışlarının da rolü olduğu söylenilebilir.

(SBA)