ULUSLARARASI SİSTEM

Belirlenebilen sınırlar içinden etkileş­mekte olan, birindeki değişiklik diğerlerin­de de değişikliklere yol açan ve aralarında düzenli ve kararlı ilişkiler bulunan bir bü­tündür. Uluslararası sistemin temel aktörle­ri egemen devletler, uluslararası örgütler ve transnasyonel gruplar denilen diğer örgüt­lenmiş birimlerdir.

Sistem kavramı, bugün uluslararası iliş­kilerde oldukça yaygın olarak kullanıldı­ğından değişik yazarlarca farklı şekillerde tanımlanmıştır. Modelski, uluslararası sis­temi, yapısal ve fonksiyonel öğeleri olan bir toplumsal sistem olarak tanımlarken, John Burton, aralarında ortak özellikler bulunan ve ilişkileri sistemin bütünlüğünün devamı­na yönelik olan değişkenler arasındaki ba­ğımlı ilişkiler dizisi şeklinde tanımlamıştır. Mcalelland ise tanımında, kendilerini dış çevreden ayıran özelliklere sahip ve belirle­nebilen şuurlar içinde etkileşmekte olan bir bütün olduğunu belirtmiştir.

Sistem, gevşek veya sıkı olarak nitelene­bileceği gibi istikrarlı ve istikrarsız olarak da nitelenebilir. Her sistem içinde bir İleti­şim sistemi bulunur. Ayrıca her sistemin girdi ve çıktıları vardır. Bunlardan bazıları sistemin dengesini ve istikrarını bozabilir­ler, fakat bir süre sonra sistem eski dengesi­ne dönebilir. Bazı girdiler ise sistemin tüm­den değişmesine neden olabilir. Böyle du­rumlarda sistem eski dengesine dönmek ye­rine yeni özellikler taşıyan başka bir siste­me dönüşür. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan ve Milletler Cemiyeti ile ko­runmak istenen sistemin bozulması ve yeri­ni yeni özellikler içeren II. Dünya Savaşı sonrası sisteminin alması gibi. Büyük sis­temlerin içinde daha küçük sistemler veya alt sistemler bulunur. Bunları, kendilerine has özellikleri ve kendi içindeki ilişkileri yönünden genel sistemden ayırmak müm­kündür. I Uuslararası sistemin bir kesimine uluslararası alt sistem denmektedir. Bunlar da kendi aralarında fonksiyonel ve coğrafik alt sistemler olarak ikiye ayrılmaktadır. Av­rupa Topluluğu ve Birleşmiş Milletler ör­gütü fonksiyonel alt sisteme, Batı Avrupa ve Ortadoğu ise coğrafik alt sisteme örnek gösterilebilir. Bir alt sistem, uluslararası sistemde geçerli olan özellikleri içerir. Aynca her alt sistemi içinde yer aldığı ulusla­rarası sistemden ayıran özellikler de var­dır.

Uluslararası sistemin temel iki Öğesi iliş­ki ve bütünlüktür. Uluslararası sistemde devletler bir ilişkiler yumağı içindedirler. İnsanlar ve devletler birbirini tamamlayan çeşitli değerlere sahiptirler ve bu yüzden değişimde bulunurlar. Devletler güç, statü, etki, sosyal ve ekonomik gelişme gibi amaçlarından dolayı birbiriyle ve dış dünya ile ilişki içindedirler.

Uluslararası sistemin bunlar kadar belir­gin olmasa da diğer bir öğesi, sistemdeki davranış ve ilişkileri düzenleyen denetim mekanizmaları ve kurallardır. Uluslararası sistemde merkezi bir otorite olmamakla bir­likte yine de sistemi oluşturan öğeler ara­sındaki ilişkiler belli ve belirgin kurallara göre cereyan etmektedir.

Uluslararası sistem kavramı uluslararası politikanın anlaşılması için de kullanılmak­tadır. Hatla bu konudaki gelişmeler son yıl­larda gittikçe artmakta, bu kavramdan yola çıkarak yapılan uluslararası politika çö­zümlemeleri bu alandaki yayınlarda büyük yer tutmaktadır. Uluslararası politikaya bu açıdan bakan yazarlar farklı uluslararası sistem modelleri geliştirmişlerdir. Bunlar­dan Morton A. Kaplan analizini şu varsa­yımlar üzerine kurmaktadır.

1. Uluslararası sistemde belirli karakter­de ve tekrarlanan davranış şekilleri bulun­maktadır.

2. Uluslararası sistemin birimlerinin be­lirli davranış şekilleri göstermelerinin ne­deni bunların tutarlı olup, ulusal ve ulusla­rarası alanda bir ihtiyacı karşılamaya yöne­lik olmasındandır.

3. Uluslararası davranış şekilleri sistem­de yer alan birimlerin (devletlerin) karak-

terleri yle ve yerine getirdikleri fonksiyon­larla ilgilidir.

4. Uluslararası davranış şekilleri, askeri kapasite, ekonomik kapasite, teknolojik ya­pı, demografik yapı, iletişim, haberleşme ve diğer faktörlerle de ilgilidir.

Uluslararası sistem modellerini bu temel varsayımlar üzerine kuran Kaplan, altı uluslararası sistem modeli geliştirmiştir. Bunlar sırasıyla şunlardır:

1) Güç dengesi;

2) Gevşek iki kutuplu sistem;

3) Sıkı iki ku­tuplu sistem;

4) Evrensel sistem;

5) Hiye-rarşik sistem;

6) Birim veto sistemidir. Kaplan'ın geliştirmiş olduğu bu varsayım­sal nitelikteki uluslararası sistem modelleri hipotezler üretebilmeyi ve bunları sınamayı sağlayacak bir teorik çerçeve vermektedir.

Richard N. Rosecrance ise, Avrupa tari­hini 1740'dan 1960'a kadar dokuz tarihi dö­neme ayırarak bunlardan dokuz sistem ge­liştirmiştir. Yazar bunları da istikrarlı ve is­tikrarsız sistemler olarak iki grupta incele­mektedir. Bunlardan istikrarlı olarak ele al­dığı sistemler:

1) 1740-1789 dönemi;

2) 1814-1822 Avrupa uyumu dönemi;

3) 1822-1848 dönemi;

4) 1871-1890 Bismar* dönemi;

5) 1945-1960 Savaş sonrası sis­temleridir, istikrarsız sistemler ise,

1) 1789-1814 Napolyon dönemi;

2) 1848-1871 dö­nemi;

3) 1890-1918 milliyetçilik dönemi;

4) ve 1918-1945 totaliter dönemin sistem­leridir. Morton Kaplan, çalışmasında dev­letlerin çeşitliliğini gözardı etmiş ve ulusla­rarası sistemin siyasal aktörlere roller tayin ettiğini, yapıların ihtiyaç ve amaçlan belir­lediğini varsaymıştır. Rosecrance ise, daha çok elitler üzerinde durmuş, elitlerin gü­vensizlikleri ve davranışlarıyla uluslararası sistemdeki istikrarsızlık korelasyonlarını göstermeye çalışmıştır.

Tayyar ARI