YETENEK

Günlük dilde, bireyin herhangi bîr alan­daki becerilerini veya beceri potansiyelleri­ni anlatmak amacıyla kullanılmasına rağ­men bilimsel olarak tanımlanması oldukça güç kavramlardan biri de yetenektir. Kav­ramın kişilik, zekâ, genetik ve çevre gibi kavramlarla çok yakından ilişkili olması, anlam alanını belirsizleştirmektedir.

İnsan tekinin, insan türünün bir üyesi ol­ması nedeniyle vazgeçilmez biçimde bütün diğer insanlarla benzer olan yanlan vardır. Örneğin diğer insanlarınki gibi yapılaşmış bir beden, doğumla başlayıp Ölümle sonuç­lanan bir hayat seyri, belli bir kültürün için­de kişiliğinin şekillenmesi insanın benzer özellikleridir. Fakat bir türün üyesi olması insanın yalnızca bir yanıdır, diğer bir yanı daha vardır ki, onun sayesinde bütün insan­lar birbirlerinden farklılaşır, eş-yumurta ikizleri dahil kimse birbirinin üpkısı olmaz. Bireyler arasındaki farklılıktan oluşturan fiziksel unsurlar (bedenin biçimi, yüz hatla-n, parmak çizgileri, boy, ağırlık vb.) kolay­ca farkedilebilirlerse de, psikolojik unsurla­rın farkedilip değerlendirilmeleri o kadar kolay değildir. Yetenek, bu psikolojik bi­reysel farklılıklardan bir tanesidir. Diğer psikolojik bireysel farklılıklar içinde zekâ, mizaç, kişilik, inanç ve değer sistemleri, in­san ilişki tarzları sayılabilir. Yetenek kavra­mı, anlam olarak bunların hepsiyle ilişkili­dir, bazılarıyla kimi zaman örtüşür (örneğin zekâ bazan yetenekle aynı anlamda kullanı­lır, yine insan ilişki tarzları pekâla sosyal bir yetenek sayılabilirler) bazılarının (örneğin mizaç ve kişilik) içinde yer alır, gelişimi ve ifade edilme biçimi onlara bağlıdır. Yetene­ğin gösterilebilen, başarılabilen, ortaya konmuş bir beceri mi yoksa kişinin içinde taşıdığı, uygun şartlarda ifade edebileceği bir potansiyel mi olduğu gündelik dilde ka­rışmasına rağmen (örneğin başarılı bir mü­zisyene yetenekli deriz) psikoloji dilinde yetenek daha çok kişinin içinde taşıdığı po­tansiyel anlamına kullanılır. Nasıl olup da her bireyde farklı bir yetenekler tablosu or­taya çıktığı ise oldukça karmaşık bir sorun­dur. Bunu açıklamak için kalıtımın, yetişti­rilme ve eğitilme tarzının, kurulan insan ilişkilerinin yoğunluğu ve biçiminin, karşı­laşılan önemli hayat olaylarının, yaşanılan demografik ve coğrafi çevrenin, geçirilen hastahklann rollerinin ayn ayrı bilinmesi gerekir.

Yetenek kavramının anlamındaki belirsiz­liği ve değişebiliriiği göstermek için üzerin­de en çok çalışılan psikoloji konularından zekâyı örnek almak uygun olacaktır. Zekâ­nın varolduğunda herkes birleşmekte, fakat ne olduğuyla ilgili birçok teori ileri sürül­mektedir. 'Tek etmen teorisine göre zekâ, soyut ve genel bir uyum yeteneğidir. Yani yetenekler manzumesi içinde yalnızca bir tanesidir. Spearman'ın "çift etmen teori-si"nde ise bir genel yetenek olarak zekâ (G

etmeni), bir de özel diğer yetenekler (S et­meni) vardır. G etmeni bir çok alanda ken­dini göstererek o alanlarda, zeki insanın ba­şarılı olmasını sağlar. Fakat S etmeni yö­nünden varolan farklılıklar, her alanda aynı derecede başarılı olmasını engeller. Görül­düğü gibi bu teoride yetenekler içinde zekâ­ya çok özel bir yer verilmektedir. "Çok et­men teorisi"nde ise çok sayıda özel yetenek bir araya gelerek zekâyı yaparlar, örneğin Thomdike, zekâyı mekanik (el ve alet kul­lanma becerisi), sosyal (insan ilişkileri kur­ma ve sürdürebilme becerisi) ve soyut (sembollerle düşünme becerisi) olmak üze­re üçe ayırır. Böylece neredeyse bütün yete­nekler zekâ içinde toplanmış olur.

Her ne kadar tanımlarda bir anlaşma sağ­lanamıyorsa da, bugün kişilik, zekâ gibi di­ğer psikolojik bireysel farklılıkların yamsı-ra özel yetenekleri ölçmeye yönelik testler de geliştirilmiştir, örneğin Seashore müzik ve resim yeteneği testiyle kişinin müzik ve resim yeteneği ölçülebilmektedir. Yine çe­şitli araştırmacılar tarafından geliştirilen testlerle kişinin mekanik ve meslekî (üp, hukuk, öğretmenlik, sekreterlik vb.) yete­nekleri de ölçülmektedir.

Erol GÖKA Bk: Zekâ ve Zekâ Testleri