Muhtelif - 90. Sayfa - Rabita Ve Naksibendiyye

29. Halid Bağdâdî:

(H.1192/M.1778-H. 1242/M. 1826)

Mürîdleri tarafından Mevlana Halid-i Zuljenâhayn olarak anılır. Bunun anlamı: “İki kanatlı Halid Efendimiz Hazretleri “ demektir. Hem Hz. Osman'ın so­yundan geldiği ileri sürülmektedir; hem de (Irak'ın Süleymaniye Kenti yakınlarında yerleşik) bir Kürt topluluğu olan Mikâilî Aşireti'ne men­sup olduğu söylenmektedir. (?!)

Irak'da tanınmış şahsiyetlerden Muhammed el-Kurdî ve Abdurrahîm ile Abdulkerîm el-Berzenjî kardeşlerden ders aldı.

Arap dil grameri ve edebiyatı, fıkıh, tefsir, hadis, akâid ve mantık gibi kla­sik medrese ilimlerini okudu. Ayrıca medreselilerden farklı olarak as­tronomi ve matematik gibi pozitif ilim dallarıyla da ilgilendi. Bulunduğu bölgenin kül­türel avantajlarından yararlanarak, zaten çocukluktan beri aşina olduğu Fars­ça'yı çok iyi kullanmayı başardı. Halid Bağdâdî, şair ruh­luydu. Engin duygula­rının bir semeresi olarak Farsça yazdığı divanı, edebi açıdan oldukça kalitelidir. 

Bir süre Bağdad'da ve Süleymaniye'de ders verdi ise de aka­de­mik çalış­mayı sevmediği için tedris hayatı çok sürmedi. Şiirle uğraş­tı­ğına göre duy­gu­sal yönünün ağır bastığı kesindir. Nitekim bir gün O'nu zi­yaret eden Mirza Abdurrahîm adında Hindli bir dervişin telkinlerinden derin şekilde etkilendi ve Hind kaynaklı mis­tisizmi merak etmeye başladı. Çok geçmeden de bu şahsa katılarak M. 1810 yılında Delhi'ye gitti ve adı geçen adamın tav­siyesi üzerine Nakşibendî-Hind Ekolünün rûhânîlerinden Abdullah-ı Dehlewî adında biriyle bu­luştu. Bir yıl kadar O'nun denetiminde egzersiz­lere devam et­tikten sonra fakirizm anlayışının yorumlarını çok iyi hazmetti ve yetki alarak Bağdad'a döndü. Ünlü divanını bu seyahatten sonra yazmış­tır. Bu da Bağdâdî'nin ruh derinliklerindeki aşırı duygusallığın, hangi ne­denlerin etkisi altında açığa çık­tığını göstermek bakımından önemlidir. Halid Bağdâdî, «Silsile-i Sâdât»'ın 29'uncusu olarak kabul edilmekte­dir.

Abdullah-ı Dehlewî'nin biyografisinde: O'nun, Yetiştirdiği bütün şeyh­le­rin «Mevlânâ» unvanlı olduğuna, ancak bunların arasında (yine “mevlânâ“ Unvanlı olan) Halid Bağdâdî'nin, diğerlerini gölgede bırakarak çok büyük farkla ünlendiğine yukarıda kısaca işaret edilmiş idi.

«Mevlânâ» sözcüğü, «Efendimiz» de­mektir ve (Horasan, Maverâünnehr ve Hindistan gibi İran kültürünün etkisi altındaki) Uzakdoğu'da tarîkat rû­hânîlerini yüceltmek için kullanılır. Anadolu'da ve Arap ülkelerinde kul­la­nılmaz. Nitekim bu Unvanı taşıyan Horasanlı Celâluddîn'i Rûmî'nin, gelip Konya'ya yerleşmesi bile Anadolu'daki tarîkat şeyh­leri arasında bu isimle ün­lenmeyi gelenek haline getirmeye yetmemiştir. Dolayısıyla Orta­doğu'da şeyh­lerin bu Unvanla anılmaları adet değilken Bağdâdî'yi bu­nunla meşhur edenin kim olduğunu merak etmemek elde de­ğildir. Çünkü eğer: «Beni bu Unvanla anarak herkesten üstün­ tutun.» diye propaganda­sını biz­zat kendisi yapma­dıysa,[1] ya da giz­lice birilerini bunun için görevlen­dir­medi ise, acaba kimler Hindistan gibi, dünyanın öbür ucundaki bir ül­kede ve hele XIX. yüzyılın ceha­let ve perişanlı­ğını sıyırarak orada geçerli olan usulleri öğrendi ve Bağdâdî'ye, bütün Ortado­ğu'da hiç bir tarîkat şey­hine na­sip olmayan şöhret ve muhiti ka­zandırmak için çaba harcayanlara katıldı?!

Aslında bunun gibi daha birçok soru var. Özellikle râbıta konusunun ay­dınlanabilmesi için sırf Halid Bağdâdî hakkında çok yönlü bir araştırma ve ince­lemenin şart olduğuna inanmak gerekir. Nakşîliğe, râbıtayı temel bir kural olarak yerleştiren ve bu tarîkatı «Hâlidiyye» adı altında yeni bir kim­likle yay­maya çalışan Halid Bağdâdî'nin, kişiliği, kazandığı şöhret, yaşadığı dönemin siyasi ve sosyal şartları gibi daha birçok noktanın incelenmesiyle hayli ilginç sonuçlar ortaya çıkacağa benzemektedir.

«İki Kanatlı Halid»'in, 1811-1826 yılları arasında koskoca Osmanlı toplu­munun gündeminden hiç düşmemesi çok önemli bir olaydır. Bunu, bir tarîkat şeyhinin, sadece sofiyâne faaliyetleri olarak görmek safdillikten başka bir şey değildir. Onun için bu noktada tereddüd edenlerin, Bağdâdî'yi ölü­münden sonra temsil eden Muhammed b. Abdillah el-Khâni'ye ait şu söz­leri dikkatle incelemeleri yerinde olur.

El-Khânî, bağlı oldukları tarîkatın, önceleri Sıddıyqıyye, sonra sırasıyla, Tayfûriyye, Khuwâcegâniyye, Nakşibendiyye, Ahrâriyye ve nihâyet Muceddidiyye olarak tarih bo­yunca aşamalarla farklı isimler aldığını açıkladıktan sonra sözlerine ay­nen şöyle devam etmektedir:

«Sonra tarîkatta ve güzel gidişatta kardeş olanlar arasında (Nakşibendîliğin), “Hâlidiyye“ olarak adlandırılması terim haline getirildi. Allah'ın sırf fazlı ve keremiyle, bol ihsanı ve nimetiyle, başarılı rast getir­me­siyle öteden beri müjdelene geldiği ve aynı zamanda bu zincire bağlı bazı şeyh­lerin geleceği doğru keşfederek müjdeledikleri gibi (tarîkatımız), Sahib-i Zaman, Mehdi (aleyh'ir-rıdwân) ortaya çıkıncaya kadar devam edecektir. Çünkü bu tarîkat, Sıddıyqîliğin, (yani Hz. Ebubekr'e bağlılığın) sahip olduğu uyanıklığa paralel düşen Melâmîliğin ta kendisidir. Amaç ise, insanları hakka çağırmak ve gerek gizli, gerekse aşikar yönetimi elde etmek, kaleleri ve ülke­leri ele geçirmek suretiyle gerçek ve en mükemmel kalıcılığa dön­mektir.»[2]

Yukarıdaki son cümlelerde bir nebze ortaya çıkan Halidîlik'deki dünyayı ele geçirme ideali, ciddiye alınması gereken bir noktadır. Bunu te'yid eden ka­nıtlar az değildir. Nitekim Halid Bağdâdî'nin, yakın geçmişte ölen hay­ranla­rından Iraklı Abbas el-Azzâwî, O'nu, aklına ve olgunluğuna sınır bu­lunma­yan, hoşgörülü, sabırlı ve çok kanâatkâr bir şahsiyet olarak övdükten sonra beklenmedik bir şekilde şu ifadeyi kullanmaktadır:

«O, aynı zamanda çok yetenekliydi. Öyle ki Osmanlı Devleti'ni, içine düş­tüğü çöküntü ve yıkımdan, organlarına musallat olmuş illet ve hasta­lıklardan kurtarabilecek, O'nu yeniden diriltip, başka bir kalıba dökebilecek kudrete sa­hipti. Fakat O, dünyaya ve içindekilerine perva etmedi ve devlet iş­lerine karış­madı.»[3]

Bir tarîkat şeyhini bu sözlerle övmenin arkasında bazı gerçeklerin var ol­duğu açıkça sezilmiyor mu? Oysa tarîkat, herkesçe bilindiği gibi lokma-hırka felsefesi üzerinde kurulmuş, mistik bir inanış ve yaşam bi­çimidir. Tarîkatta sürekli ibâdet vardır; Râbıta, tefekkür ve murâkabe denen derin ve için için düşünme vardır; Sürekli bir suskunluk, yalnızlığa çekil­mişlik ve ha­reketsizlik vardır. Tarîkatın dış dekoru tamamen böyle bir statik gö­rüntü içinde yansımakta iken, ağızdan kaçırılır gibi söylenmiş bu birkaç sözle or­taya çıkan sır ister istemez in­sanı düşündürmüyor mu?

Nitekim burada yine öncelikle akla gelen şey râbıtadır. Çünkü râbıta, in­sanları yönlendirmede belki silahların en güçlüsüdür; ve çünkü râbıta, astı üs­tün emrinde kurulmuş bir aygıt haline getirebilen, dolayısıyla dünyayı (el al­tından) ele geçirme projesini gerçekleştirebilmek için insanları istenen doğrul­tuda ileriye itebilmenin yegâne sihirli anahtarıdır. Unutmamak ge­rekir ki bü­tün tarîkatlar arasında şeyhine can feda bir şekilde bağlılık göste­ren mürîd top­lulukları Nakşibendî Tarîkatı'nın mensuplarıdır. Yine unut­mamak gerekir ki tarîkat şeyhleri arasında en geniş muhite sahip olanlar Nakşî şeyhleridir. Bunun sırrını ise râbıtadan başka bir şeyde aramamak la­zımdır.

Acaba Halid Bağdâdî, Hindistan'dan Irak'a yeni bir şey mi getirmişti? Bu sorunun cevabını bir iki cümle içinde özetlemek kolay değildir. Fakat hemen belirtmelidir ki, XIX. yüzyılın başlarında Bağdâdî'nin etrafında ko­pan fırtına­lar, O'nun yakın çevresinden başlamak üzere Osmanlı sarayına kadar hemen herkesi meşgul etti.

Kısa zamanda geniş bir çevre üzerinde etki uyandırmaya başlayınca Osmanlı yönetimi, önceleri Halid Bağdâdî'den huylanmaya başladı. II. Mahmud'un saray nâzırlarından Hâlet Efendi,[4] Bağdâdî'nin etrafındaki bü­yük kalabalıklardan duyduğu endişeyi padişaha açıklama ihtiyacını duy­muştu. Tarih-i Lütfî'den aşağıya alınan satırlar bu endişeyi kanıtlamaktadır. Aynen şöyle deniliyor:

«Derûn-i İstanbul'da, birkaç mescidde kendilerine mahsus âyin tariki, halkdan mestûr olarak icraya meşgûl olduklarından, İstanbul küberâ ve ule­mâsından haylıca zevât bunlara intisâb eyleyerek aded-i ihvân çoğalmış idi; Ve bunlar, bervech-i muharrer Arabistan'da istihsal ettikleri şöhret ve cem­'i­yetden başka İstanbul ve Anadolu ve Rumeli taraflarında hulefâ nâmiyle bir haylice adamları mecâlis ve mehâfil-i enâmda (Tarîk-i Halidî usûlünü neşrile meşgûl olmalarının zahirde mahzûru yok ise de, sofiye sıfatıyla tek­sir-i sevâdi i'tiyaddan eslafda zuhûr eden ahvâl mütâlaası,) mûmâ ileyhi­m'e pek de mey­dan verilmemesi lüzûmunu göstermiş olduğundan, meşâ­hîr-i hulefâ-i Hâlidiyyeden İstanbul'da bulunan bazı zevât, avenesiyle rama­zanın igirmi bi­rinci gecesi, bulundukları mahallerden gümrüğe götürülüp kayık ile Kartal'a ve oradan Sivas'a icla ve ertesi günü bunların meşhur münte­siplerinden Ürgübî Ali Efendi (ki İstanbul ulemâsından idi) O dahi Ankara dahilinde, Çerkeş Kasabası'na nefiy olundukları ve Sivas'a teb'îd olunan kimselerden Salih ve Ahmed Efendilerin Sivas'da tevkif edilmeye­rek Bağdad'a gönderil­meleri muahharan Sivas valisine yazılmış olduğu ve Şeyh Halid Hazretleri'nin kâimmakâmı ile hulefâsı bu taraflara gelmemek üzere Bağdad ve Süleymaniye taraflarına mübaşereten, terfikan irsal olun­muş oldukları bazı evrakda görülmüştür.»[5]

Evet, bu satırlardan anlaşıldığı kadarıyla Tarih-i Lütfi'ye göre Halid Bağdâdî'nin adamları bir gece içinde İstanbul'dan işte böyle apar topar uzak­laş­tırılmış ve sürülmüşlerdir.

Dikkat edilirse bu cezalandırmaya özellikle iki sebep gösterilmektedir.

Bunlardan birincisi, «kendilerine mahsus âyin tariki, halkdan mestûr ola­rak icraya meşgûl olduklarından»;

İkincisi de, «istihsal ettikleri şöhret ve cem'iyet» tir. Bundan kaynakla­nan endişenin asıl sebebi ise «Tarîk-i Halidî usûlünü neşrile meşgûl olma­larının zahirde mahzûru yok ise de, sofiye sıfatıyla tek­sir-i sevâdi i'tiyaddan eslafda zuhûr eden ahvâl mütâlaası,»[6] şeklinde dile getirilen olası bir teh­likedir.

Kuşkusuz en özgürlükçü yönetimler bile, kenetlenmiş kalabalıklardan çe­kinirler. Dolayısıyla Osmanlı yönetiminin, yukarıda anlatılan önlemlere baş­vurması garipsenecek bir olay değildir. Ne var ki yönetimin Halid Bağdâdî'ye karşı bu tutumu çok kısa zamanda gevşeyivermiştir. İşte bunun sebebi çok önemlidir.

İstanbul'dan gelen emir üzerine Bağdad Valisi Said Paşa tarafından yapı­lan birtakım soruşturmalardan sonra, özellikle Memlûk Davud Paşa'nın va­liliği sıra­sında düzenlenen rapor üzerine Osmanlı sarayının Bağdâdî'ye karşı tavrı tamamen de­ğişti.

Esasen mesele­nin iç yüzü şudur: (Eğer Halid Bağdâdî'nin Hindistan se­rüveni de dahil olmak üzere O'nun bütün faaliyetleri, yönetimin önceden hazırladığı bir senaryonun fiilen uygulaması değil de sırf bir sürpriz ise ), Bağdâdî'nin, o dö­nemde devlet için aranıp da bulunamayacak biri olduğu -özellikle bu hadiseden sonra- iyice anla­şılmıştır. Çünkü uzun yıllar Osmanlı Devleti'ni epeyce meşgul etmiş ve as­keri yön­temlerle bir türlü çö­züm­lenememiş olan «Vahhâbîliğin», en azından Anadolu'ya yayılma­sını önlemek için Halid Bağdâdî tam an­lamıyla bu­lunmaz bir Hind kumaşıydı! Ve çünkü O'nun, Hindistan'dan getirmiş bu­lunduğu yeni Nakşibendîlik an­layışı, Anadolu Türklerinin vic­danında eski­den beri yerleşik bulunan Şaman-İslâm sentezini Patanja­list fantezilerle ta­mamlıyordu. Şu halde ma­dem ki yapılan istihbarat, O'nun devlet işlerine parmağını karıştırmak iste­mediğini kanıtlıyordu, öyle ise izlenecek en doğru yol, O'nun geniş kalaba­lık­lar üzerinde yarattığı yönlendirici etkiden yararlanmaktı. İşte Osmanlı Devleti bunu yaptı. 

Bu gelişme, sanki özel bir zamanlama ile kendini göstermişti. Çünkü Osmanlı Devleti hem içeride hem dışarıda düşmanlarla ve isyancı­larla bo­ğuşuyordu. 1812'de Mehmed Ali Paşa «Vahhâbîler»'in üzerine; 1813'de de Hurşit Paşa, Kara Yorgi'ye karşı Belgrad üzerine gönderilmişti. 1814'de Odesa'da Etniki Eterya Cemiyeti kuruluyordu. Tanzimat öncesi iç siyaset sancı­ları ile bocalayan devletin, dışarıda «şark meselesi» olarak bili­nen bir komplo ile başına çoraplar örülüyordu. Ülkenin doğusunda, özel­likle Kürt bölgesinde hemen hemen devlet otoritesi diye bir şey yoktu. 1826'da Yeniçeri ocağının kaldırılmasıyla devlet halktan asker isteyince Kürt aşiret reisleri bu isteği reddettiler. 1831 yılında Cizre Emîri Bedirhan Paşa başkal­dırdı. Musul Civarındaki Sincar Dağı[7] eteklerinde yaşayan Yezîdîler, 1830'da ayaklandılar.

Bölgedeki yöneticiler aşiret ağalarıyla bir­lik olmuş, çıkarlarından başka hiç bir şey dü­şünmüyorlardı. Halk ise bunların elinde perişanlık ve sefâle­tin bin bir acı­sını tadarak yaşa­maya çalışıyordu. İlkelliğin, cehâlet ve geri kalmışlığın -dille ifadesi imkansız- batağına saplanmış olan bu insanlar, yol­larında, tarlalarında ve tenhalardaki iş yerlerinde de hırsızlara, yol ke­sen­lere ve kanlı katillere kurban gidiyorlardı.

Osmanlı Devleti, kendi tarihi boyunca bu dönemdeki ka­dar endişe ve­rici iç ve dış krizler yaşamamıştır. Özellikle bu aşamada Avrupa kalkınır­ken, Osmanlı Devleti tam tersine hızlı bir çöküş peri­yoduna girmişti. Bu dönemin daha ilk günü Alemdar olayıyla başladı (1808). Devlet, İngiltere, Fransa ve Rusya'nın şiddetli baskısı altındaydı.

Mora İsyanı ve ardından Fener Patriği Gregorius'un[8] idam edil­mesi; ancak 1826 yılında kaldırılabilen Yeniçeri Ocağı'nın çıkardığı kargaşa; Navarin'de Osmanlı ve Mısır donanmalarının 1827'de yakılışı; Osmanlı-Rus Savaşı ve Edirne'nin 1829'da Ruslar tarafından işgali; Fransızların 1830'da Cezayir'e girmesi   ve Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa ordularının 1832'de Kütahya'ya ka­dar ilerlemesi ile devletin temelleri âdetâ çatırdı­yordu.

Bütün bunlar yetmiyormuş gibi güneyde de karışıklıklar her gün biraz daha artıyor ve yayılıyordu. Irak, Suriye, Lübnan ve Arap Yarımadası’nda türlü türlü huzursuzluklar yaşanıyordu. Bağdad'daki Kölemen Ocağı her gün kanlı olaylara sahne oluyor, bölgenin yönetimi, zorbalar arasında sık sık el değiştiriyordu. İleride ayrıntılı olarak açıklanacağı üzere, özellikle Hicaz Bölgesi'nde dehşetli bir hareket başlamıştı. Daha sonraları, Nakşibend­îlerin etkisiyle Türkiye'de yazılan tarih kitaplarına bu hareket, «Vahhâbîlik» adı altında geçmiştir.

Dolayısıyladır ki devlet, topluma az çok disiplin kazandıracak ve hiç de­ğilse içerideki bu sancılarını biraz olsun dindirecek olan çareleri red edemezdi. Bu çarelerden biri de eğer (İslâm’ı, kitaba uydurmak suretiyle yıkmaya çalı­şan) bir tarîkat bile olsa, ona katlanmak pahasına, karşı karşıya olduğu daha büyük fe­laketlerden kurtulmak istiyordu.

Vurgulamak gerekir ki, hiç bir inanış ve düşüncenin,  on yıl gibi kısa bir süre içinde kos­koca bir impara­tor­luğun her yanına yayılıp tutunduğu, in­sanları büyüleyip vicdanlara ka­zın­dığı görülmemiştir. Özellikle yukarıda kısmen anlatıldığı gibi, hızla çök­meye devam eden Osmanlı Devleti'nin, XIX. yüzyıldaki şartları içinde bir tarîkatın böylesine yaygınlık göstermesi çok özel nedenlerle ancak açıklana­bilir. Onun için bu sonu­cun, büyük olası­lıkla devlet desteğindeki yoğun propagandalar sayesinde alınmış olduğu an­laşılmaktadır. İçerideki anarşi­nin yatışması için ruhları hipnoza sokacak bir çarenin o günlerde işe çok ya­radığına, mutlaka her zamandan daha ziyade inanılmıştır. Dolayısıyla dev­letin, Nakşibendî Tarîkatı'na o gün için bir can simidi gibi sarılmış olduğu bir gerçektir. Zaten tarîkatın yapısında da râbıta gibi insan psikolojisini yön­lendirici uygulamalar vardır ki bunlar, Nakşîliğin yayılıp tutunmasında birbirini tamamlamıştır.

İşte bu yüzdendir ki gerek fısıltı yöntemiyle, gerekse erkân aracılığıyla Devletin desteklediği Bağdâdî, tasavvuf tarihinde rûhânilerden pek azına nasip olmuş bü­yük bir ün ka­zandı. O'nun, Brahmanist tasarıları üzerinde te­mellenen, Neo Nakşibendîlik, râbıtasıyla, Hatm-i Huwâcegânı ile, tevec­cüh âyiniyle bu kez «Halidîyye»  adı altında Irak'a Su­riye'ye ve bü­tün Anado­lu'ya yayılıp yerleşti.

XIX. Yüzyılın başlarında gerek «selefîlik» ve «vahhâbîlik» adları altında patlak veren hareketlere karşı; gerekse «Jönaraplar»'ın öncülüğünü yaptığı «arabizm»'e karşı Osmanlı yönetimi, Halid Bağdâdî ta­rafından aşılanmaya çalışılan yeni Nakşibendîliği, bir teminat olarak görü­yor ve bu yüzden onu bütün gücüyle destekliyordu. Nitekim Halid Bağdâdî'in en bü­yük temsilcilerinden El-Khânî Ailesi'inin, Suriye Valisi Musa Safvetî aracı­lığıyla devletten ko­pardığı paralar; keza bu ailenin büyüğü ve aynı zamanda Bağdâdî'in gözde halîfesi Muhammed el-Khâni'nin, 1853'de İstanbul'a gelişi sırasında görkemli bir törenli devlet er­kânı tarafından aynen bir kral gibi karşılanması bunu açıkça kanıtlamaktadır.

Devletin tavrı böyle idi. Peki o dönemin (sözde az çok uyanmış “selefî“) İslâm âlimleri ola­rak bilinen şahsiyetlerin ve aydınların Bağdâdî'ye, ya da O'nun getirdiği Hind mistisizmine ilişkin tutumları na­sıldı?

Bu soruya, İslâm âlimleri adına verilmiş net bir cevap bulmak ne yazık ki güçtür. Çünkü korkunç bir çöküntü içinde bocalayan Müslümanların yo­lunu ışıklandıracak gerçek âlimlere değil o karanlık günlerde, iman ehlinin az çok uyanmış bulunduğu bu gün bile rastlamak kolay olmasa gerektir. Dünya Müslümanlarının, hem bilgili hem de cesur ve basiretli gerçek âlim­lere o dö­nemde duyduğu ihtiyaç, belki İslâm tarihinin hiç bir devresinde duyulma­mıştır. Dolayısıyla Bağdâdî'ye karşı az çok sesini yükseltmiş olan­lar, -pek azı hariç- Allah için değil, sırf O'nu çekemeyenler olmuştur.

O dönemde henüz pek yeni olan entelektüel selefîlik hareketinin önde gelen isimleri daha çok Suriye'de sivrilmişlerdi. Onun için: "Bunlar, neden Bağdâdî'nin yaymaya çalıştığı Brahmanist inanış ve uygulamalara karşı tepki göstermediler?"; Ya da “Hiç değilse râbıtaya karşı neden küçük bir reddiye bile kaleme almadılar?" diye tarih araştırmacılarına bir soru yö­neltmek isteyenler elbette ki çıkacaktır.

Önce insafla belirtmek gerekir ki bu ilk Selefîlerin başında çok büyük dertler vardı. Onlar, hem devlet tarafından des­teklenen hem de Hind kay­naklı mistik şartlandırma yöntemleriyle büyük kalabalıkları hipnoza sokan, onları transa geçiren Bağdâdî ile uğraşamaya­cak kadar ağır sorunlarla karşı karşıya bulunuyorlardı. Çünkü devlet onları her fırsatta çil yavrusu gibi da­ğıtıyor, hatta düzenlediği komplo senaryola­rını uygulamaya koyarak onları silip süpürmeye çalışıyordu. Buna rağmen, -belki inanılması güç ama- dönemin selefî âlimlerinden bazı şahsi­yetlerin, Nakşî ileri gelenleriyle za­man zaman içli dışlı oldukları da –ne ilginçtir ki- gizlenemeyecek bir gerçektir!

Olabilir ki bu konuda görülmüş bazı yakınlaşmalar, Nakşibendîlerin Su­riye'de erimeye yüz tuttuğu geçiş döneminin istisnâi örnekleridir. Çünkü Nakşibendîler, XIX. Yüzyıl sonlarına doğru Arap muhitlerindeki etkilerini gittikçe kaybediyor ve «selefîlik»'le «arabizm»'in çatışma ortamında yavaş yavaş eriyorlardı.[9] Bu sebeple de «selefîler»’le geçinmeyi, politik olarak uygun gürüyorlardı.  Dolayısıyla bu nadir örneklerden biri olarak, ünlü se­lefî, Muhammed Abduh[10] ile Nakşî ileri gelenlerinden Abdulmecîd el-Khânî'[11] nin dostluğunu, belki de «selefîlik» lehinde sonuçlar almaya dö­nük ilişkiler şeklinde değerlendirenler bulunacaktır.

Ancak eğer yine râbıta meselesine dönüp dersek ki, Muhammed Ab­duh ve emsâli Mısır ulemâsını suçlamayalım, çünkü onlar hem Mısırlı olmak bakımından muhit olarak Nakşibendîlerden uzak idiler; hem de bir yandan mahalli yönetimle, bir yandan, merkezî yönetimle, bir yandan İngilizlerle, bir yandan ise muhâfazakâr/gelenekçi hocalarla boğuşuyorlardı. Bunların râbıta diye bir şeyden haberdar olmuş bulunmaları ihtimali bile son derece zayıftır. Ama Suriye'deki «selefî» ulemâ, örneğin: Cemâluddîn el-Kasimî ve Abdurrezzâk el-Bîtâr gibi şahsiyetlerden biri bile acaba râbıta hakkında herhangi bir görüş ortaya koymuş mudur? Evet eğer böyle bir soru yöneltecek olursak buna nasıl bir cevap bulacağız?

Burada ciddiyetle belirtmek lâzımdır ki bu sorularla aslında râbıta mese­le­sini, oldukça büyütmüş bulunmanın farkında olmak gerekir! Çünkü Nakşi­bendîler her ne kadar buna kendi aralarında fazlasıyla önem vermiş iseler de Müslümanların şimdiye kadar dikkatlerini râbıta üzerine çekememişler­dir. Zaman zaman bunun farkında olup sesini çıkaranlara karşı Nakşibendî­lerin kopardığı velvele, onlar için bir reklam olur diye belki de çok sevin­mişlerdir. Bu nedenle, kesinlik derecesinde söylenebilir ki râbıta, zaman di­limi olarak içinde bulunduğumuz dönemde ve sadece Türkiye'de az çok gündeme gelmiş ya da getirilmek istenmiştir. Çünkü her keresinde aynı oyunlar denendikçe tabir caizse “dağ fare doğurmuş” ya da “tavşan dağa küsmüş dağın haberi olmamış”'tır!!!!

* * *