NEKŞİBENDİLİĞİN KRONOLOJİK ÖZETİ - Naksibendiligin Kronolojisi - 1. Sayfa

NEKŞİBENDİLİĞİN KRONOLOJİK ÖZETİ

I-                    NAKŞİBENDİ TARİKATININ KURUCULARI VE İLK ÜNLÜLERİ:

1.       Abdulkhalıq Gonjduwânî (? - . 1179)

2.       Muhammed Baahaeddin Bunârî (1318–1389.)

3.       Nusiruddîn Ubeydullah-ı Ahrâr (1403-1490)

4.       Ahmed Fârûqî-yi Serhindî (1563-1624.)

5.       Halid Bağdadî (1778-1826)

II-                  NAKŞİBENDİ TARİKATININ KAYNAKLARI

Raşahaât (Ali bin Hüseyn el-Vaiz (m. 1462-1533)

1.     البهجة السنية (محمد بن عبد الله الخاني)

2.     الحديقة الندية (محمّد بن سليمان البغداديِّ)

3.     الرحمة الهابطة (حسين الدوسري)

4.     دين الله الغالب (عثمان بن سليمان باشا الجليلي)

5.     دفع الظلوم (محمّد أمين بن عليّ السويديّ)

6.     البدور الجلية في الرد على النقشبندية (الشيخ محمود بن الشيخ عبد الجليل الموصليّ)

7.     الحدائق الوردية في حقائق أجلاّءِ النقشبنديّة (عبد المجيد بن محمّد بن محمّد الخانيّ)

8.     نور الهداية والعرفان (محمد أسعد الصاحب)

III-                NAKŞİBENDİ TARİKATININ İLKELERİ VE FELSEFESİ

                        Hûş der dem: Solunumu kontrol etmek (Gafletle solumamak)

                        Nazar ber kadem: Yürürken ayakların önüne bakmak.

                        Sefer der vatan: İnsanlıktan terfi etmeye ve melekleşmeye çalışmak.

                        Halvet der encümen: İnsanlar arasındayken dikkati onların üzerinde yoğunlaştırmamak 

                        Yâd kerd: Zikre (Allah'ı anmaya) aralıksız devam etmek.

                        Bâz geşt: Zikirden sonra:

«Allahım! amacım yalnızca sensin, isteğim de sırf senin hoşnutluğundur.» nakaratını tekrarlamak.  

                        Nigâh dâşt: Kalbi vesveselerden korumak.

                        Yâd dâşt: Sözlerin soyut anlamlarından vazgeçip Allah'ın bizzat kendisine yönelmek.

                        Vukûf-i zamânî: İki, ya da üç saatte bir nefis ve vicdan muhasebesi yapmak.    

                        Vukûf-i adedî: Zikri tek sayılar üzerinde durdurmak.

      Vukûf-i kalbî: Kalbi, zikrin hem sözü, hem de anlamıyla meşgul bulundurmak.

·        MARİFETULLAH

·        FENAFİLLAH

3.       Nakşiliğin ritüelleri:

-         Biat

-         Râbıta

-         Hatm-i Khuwâcagân

-         Zikr-i Khafiy

IV-                TARİKATIN HİYERARŞİK ZİNCİRİ SİLSİLE-İ SÂDÂT

Nakşibendîlerin “Sâdât“ (yani efendilerimiz) dediği şahısların adları, nereli oldukları, doğum ve ölüm ta­rihleri.

1.       Ebubekr es-Sıddıyk (Sıddıyq), HİCAZ– MADÎNE ; H. 13/m. 634

2.       Selmân’ul-Fârisî, İRAN–ISFAHAN ; M. 656

3.       Kasım b. Muhammed b. Ebibekr es-Sıddıyq, HİCAZ–MADÎNE ; H. 31/m. 653–h.106/m. 721.

4.       El-İmâm Ca'fer'us-Sâdık, HİCAZ-MADÎNE ; H. 83/m. 702-h.148/m. 765

5.       Ebu Yezîd (Bayezîd) Tayfur b. İsa b. Âdem b. Serûşân el-Bestâmî, İRAN–BİSTAM. H. 188/803-H. 261/M. 874.

6.       Eb’ul-Hasan Ali b. Ebi Ja'far'il- Kharaqânî,  İRAN–BESTAM. Doğ. ?-H. 425/m. 1034.

7.       Ebu Aliy'yil-Fadl b. Muhammed'it-Tûsî  el-Farmedî, İRAN–TUS ; Doğ. ?-H. 478/m. 1085.

8.       Ebu Ya’kûb Yusuf-i Hemedânî,  İRAN–HEMEDAN ; H. 440/m. 1048-h. 535/m. 1140.

9.       Abdulkhâlıq el-Gonjduwânî b. Abdiljemil, TÜRKİSTAN–BUHARA ; Doğ. ?-H. 575/m. 1179.

10.   Ârif er-Rîwegerî, TÜRKİSTAN–BUHARA.Doğ. ?-H. 606/m. 1209.

11.   Mahmûd’ul-İnjirfağnewî, TÜRKİSTAN-BUHARA. Doğ. ? – H. 715/m. 1315.

12.   Aliy’yur-Râmitenî (Khuwâje-i Azizân), TÜRKİSTAN-BUHARA. Doğ. ?-H. 721 veya 728/m. 1328.

13.   Muhammed Baba Semmâsî, TÜRKİSTAN-BUHARA. Doğ. ?-H. 755/m. 1354.

14.   Emîr kulâl b. Hamza, TÜRKİSTAN–BUHARA. Doğ.?-H. 772/m. 1370.

15.   Bahâuddîn Muhammed’ul-Buharî (Şah-ı Nakşibend), TÜRKİSTAN–BUHARA. H. 718/m. 1318–h. 791/m. 1389.

16.   Muhammed Alâuddîn’ul-Attâr’ul-Buharîyyul-Khuwarizmî, TÜRKİSTAN–BUHARA. Doğ.?-H. 802/m. 1400.

17.   Ya’qûb-i Çarkhî, AFGANİSTAN–GAZNE. Doğ. ?-H. 851/m. 1447.

18.   Nâsiruddîn Ubeydullah’ul-Ahrâr b. Mahmûd b. Şihâbiddîn es-Semerkandî, TÜRKİSTAN TAŞKENT. Doğ. 1403-H. 895/m. 1490.

19.   El-Qâdıy Muhammed Zâhid’ul Bedakhshî,  TÜRKİSTAN-SEMERKAND. Doğ. ?-H. 936/m. 1529.

20.   Derwiş Muhammed’us-Semerkandî, TÜRKİSTAN–SEMERKAND. (Doğ. ?-Öl. H. 936/m. 1529.

21.   Muhammed’ul-Khuwajegiy’yul-Emkenegî, TÜRKİSTAN–BUHARA ; H. 918/m. 1512–H. 1008/m. 1599

22.   Muhammed Bâqıy-Billâh, AFGANİSTAN–KÂBİL. H.971/m. 1563–h.1012/m. 1603.

23.   Ahmed’ul-Fârûqıy’yus-Serhendî (İmam-ı Rabbânî), HİNDİSTAN–SERHEND. H. 971, Serhend/m. 1563-h. 1034, Serhend/m. 1624.

24.   Muhammed’ul-Ma’sûm’ul-Fârûqıy, HİNDİSTAN–CİHANABAD. H. 1007/m. 1599-h. 1079/m. 1668.

25.   Muhammed Seyfuddîn el-Fârûqıy, HİNDİSTAN-SERHEND. H. 1049/m. 1630- h. 1098 /m. 1696.

26.   Nur Muhammed’ul-Bedewânî, HİNDİSTAN-BEDEVAN. Doğ.? -H. 1135/m. 1722.

27.   Şemsuddîn Habîbullah Mirza Mazhar Cân-ı Cânân, HİNDİSTAN–CİHANÂBÂD. H. 1111 /m. 1699- h. 1195/m. 1781.

28.   Abdullah ed-Dehlewî, HİNDİSTAN–CİHANABAD. H. 1158 /m. 1745- h. 1240/m. 1824.

29.   Halid’ul-Bağdâdî (Mevlânâ Khâlid Zuljenâhayn), IRAK-SÜLEYMANİYE. H. 1192/m. 1778-h. 1242/m. 1826.

V-                  TARİKATIN TARİHSEL SÜREÇLERİ

1.       Sıddıyqıyye,

2.       Tayfûriyye,

3.       Khuwâcegâniyye,

4.       Naqshabandiyye

5.       Ahrâriyye,

6.       Mujeddidiyye,

7.       Mazhariyye

8.       Khâlidiyye.

VI-                RABITANIN TARİHSEL SÜRECİ: (3 Aşaması vardır)

1.       İlk kez Gazneli bir Türk olan Yakub-i Çarkhi (Öl. m. 1447) tarafından telaffuz edilmiştir. çağdaşı olan Molla Cami’nin bacanağı Şeyh Safiyuddîn Ali b. Hüseyn el-Vâiz el-Kâşifî el-Beyhaqıy, (m. 1462-1533), tarafından Farsça yazılan Raşahat’ta tespit edilmiştir. Bu ilk yazılı ve belgesel tespittir. Ancak Raşahat’ın Farsça orijinal Nüshası ve Osmanlıca’ya ilk tercümesinin orijinal nüshaları da ortada yoktur.

2.       Râbıtadan ikinci kez söz eden Tacuddîn bin Zekeriyya el-Hindî’dir. (Öl. m. 1641)

3.       Râbıtayı üçüncü kez işleyen, ona son şeklini veren ve onu tarikatın önemli bir ilkesi haline getiren Halid Bağdadi’dir.

VII-              OSMANLI TOPLUMUNUN NAKŞİLİKLE TANIŞMASI

1.       Nakşiliğin Anadolu macerası, 1448’ de Vardar Yenicesinde ölen Ahrâr’ın Kütahyalı müridi, Molla İlahi ile başlar. Onun halifesi Haydar Baba, Kanûnî döneminde, Eyüp Camii'ne yerle­şerek bu tarikatı ilk kez Osmanlı toplumuna aşılar.

2.       Nakşibendilik ikinci kez Halid Bağdadi (1778-1826) tarafından Abdulvahhab Susî aracılığıyla oldukça geliştirilmiş olarak bütün Osmanlı ülkesinde propaganda edilmiş ve esaslı biçimde yerleştirilmiştir.

VIII-            HALİD BAĞDADİ İLE BAŞLAYAN (Neo-Nakşibendilik) SÜRECİ

1.       Halid Bağdadi Hayatı ve Yazdıkları

Kitapları

Mektupları

2.       Halid Bağdadive Hasımları:

-         Said Paşa

-         Davud Paşa

-         Hâlet Efendi (1760-1823)

-         Maruf El-Berzenci

-         Osman Hayaî (1829)

-         Şeyh Mahmud b. Şeyh Abdilcelîl El-Mûsılî

-         Abdulvahhab es-Sûsi

-         Şeyh Hamdi Dağıstânî

IX-                CUMHURİYET TÜRKİYESİNDE NAKŞİBENDİLİK HAREKETİ

* Cumhuriyet döneminin Ünlü Nakşi Şeyhleri:

1.       Palulu Şeyh Sait

2.       Abdülhakim Arvasi

3.       Erbilli Şeyh Esat

4.       Kufralı Şeyh Abdülbaki

5.       Hazinzade Şeyh Abdullah

6.       Hazinzade Şeyh Şerefuddin

7.       Hazinzade Şeyh Zuynulabidin

8.       Aynkâflı Şeyh Fethullah

9.       Kasım Kufralı (Küfrevi)

10.   Süleyman Hilmi Tunahan

11.   Seydazade Şeyh Masum

12.   Seydazade Şeyh Maşuk

13.   Mehmet Zahit Kotku

14.   Mahmud Esad Coşan

15.   Darendeli Osman Hulusi

16.   Ahıskalı Ali Haydar

17.   Şeyh Süleyman El-Khalidî

18.   Şeyh Seyda Said El-Cezeri

19.   İsmail Hakkı Ehramcıoğlu

20.   Kasım Zeylan

21.   Abdulkerim Zeylan

22.   Kasrikli Molla Abdülhakim

23.   Kasrikli Raşit Erol

24.   Muhammet Musa Kâzım el-Haşimi (Hazinoğlu)

25.   Mahmut Ustaosmanoğlu

26.   Cübbeli Ahmet

27.   Kıbrıslı Nazım

28.   Ramazan Dinç

29.   Musa Topbaş

30.   Yaşar Yılmaz

31.   Ömer Öngüt

* Nakşibendilerin karıştığı (ya da karıştırıldığı) olaylar:

Palulu Şeyh Said İsyanı (1925)

Menelen Olayı (1931)

Süleymancı-İmamhatip kavgaları

6-7 Eylül Olayı

Komünizmle Mücadele Dernekleri

6. Filoya protesto ve Kanlı Pazar. ()

X-                  NAKŞİBENDİLİĞİN TÜRKİYE HALKI ÜZERİNDE BIRAKTIĞI SOSYAL VE TOPLUMSAL ETKİLER

1.       Kamplaşma ve rekabet

2.       Hurafecilik ve tevhidi gelişmeye darbe

3.       Irkıçılık ve kavmiyetçilik.