Muhtelif - Faiz - Suleymaniyevakfi

 

ÖNSÖZ

 

Karşılığını ödemek üzere mal almak alış veriş, ondan elde edilen gelir kâr olur. Bir malı, daha sonra dengini vermek üzere almak ödünç işlemidir. Ödünçten ve diğer borçlardan elde edilen gelir faizdir. Bir şeyi kullanmaya karşılık ödenen bedele kira denir. İş ve hizmetler ise bir sözleşmeyle alınır. Bunun bedeline ücret denir. Mal ve hizmetle­rin üretiminden tüketimine kadar geçen faaliyetler bütünü iktisadın konusuna girer. Bu iş­lerin düzgün yürümesi için dinin emirleri, toplumların gelenek ve görenekleri ve devletle­rin kanunları vardır. İşin bu kısmı, hukukun konusudur.

Faizli yoldan sermaye sağlama işi insanlık tarihi kadar eski olmalıdır. Sermayenin ortaklıklar yoluyla sağlanması da öyledir. Bu, ister istemez iki ayrı iktisat sistemine zemin hazırlar. Bunlardan biri kredi sistemi, diğeri de ortaklık sistemidir.

Kredi sistemiyle oluşan ilişkiler ağı, üniversitelerin ve araştırma merkezlerinin yoğun çalışması ve uygulamalarla yaygınlaşmakta ve diğer sistemi gölgede bırakmaktadır. Bu çalışma, ortaklık sistemine ve bu sistemin gereği olan iktisadi ilişkilere dikkat çekmek ve iki sistemi kısmen karşılaştırmak  için yapılmıştır.

Bunun için 1978'de başlayıp günümüze kadar devam eden uzun bir çalışma yapılmış, sayılamayacak kadar çok ilim ve fikir adamından yararlanılmıştır. Bu konuda katkısı olan herkese içten teşekkür ederim.

Çalışma bizden, başarı Allah'tandır.

 

Abdulaziz BAYINDIR Süleymaniye /   İSTANBUL Ekim  2001

ÖNSÖZ

        GİRİŞ

BİRİNCİ BÖLÜM

 FAİZ

        I - KUR’AN-I KERİM’DE FAİZ

        II - FAİZİN ADIM ADIM YASAKLANIŞI

        III - HADİSLERDE FAİZ

                  A - Faizin Kötülüğünü Gösteren Hadisler

                  B - Cahiliye Faizi

                  C - Faizli Satışlar

                         1 - Altın, Gümüş, Buğday, Arpa,                                                                                 Hurma ve Tuz

                                a - Altı Madde Bir Arada                                                                                                       Olanlar

                                b - Beş Madde Bir Arada Olanlar

                                c - Dört Madde Bir Arada Olanlar

                                d - İyi Hurma Karşılığında Kötü Hurma

                                e - Taam Karşılığında Taam

                                f - Kuru Hurma Karşılığında Yaş Hurma

                         2 - Altın ve Gümüş

                                1) - Dinar veya Dirheme Karşılık Altın veya Gümüş

                                2) Dinara Karşılık Altın

                                3) Dirheme Karşılık Gümüş

                         3 - Para Alım Satımı

                  D - Değerlendirme

                         1 - Altın ve Gümüş

                         2 - Buğday ve Arpa

                         3 - Hurma ve Tuz

                         4 - Misli Misline

                         5 - Hayvan Satışı

        IV - SAHABENİN FAİZ ANLAYIŞI

                  A - Cahiliye Faizi

                  B - İskonto

                  C - Faizli Satişlar

                  D - Para Satışı

        V - FAKİHLERİN FAİZ ANLAYIŞI

                  A - Cahiliye Faizi

                  1 - İskonto

                         a - Borcun İskontosu

                         b - Ödüncün İskontosu

                         c - Sened İskontosu

                  2 - Fizli İşlemler

                         a - Faizli Satışı Altı Mal İle Sınırlı Tutanlar

                                1) Osman el-Betti

                                2) Zahiri Mezhebi

                         b - Faizli İşlemen Sınırını Genışletenler

                                1) Hanafi Mezhebi

                                 a) Karşılıksız Fazlalık

                                 b) Hem Miktar Hem Vadeli İşlem Faizi

                                 c) Faizin İlleti

                                           aa - Şafii Mezhebi

                                           bb - Maliki Mezhebi

                                           cc - Hanbeli Mezhebi

                         1 - Deliller

                                a - Hadis

                                b - Veda Hutbesi

                                c - Ebu Bekir’in Bahse Girmesi

                                d - Gayri Müslimlerin Mallarının Mübahlığı

                         2 - Delillerin Tenkidi

                                a - Kemalüddin b. Hümam’ın Tenkidi

                                b - Abdullah b. Ahmed b. Kudame’ın Tenkidi

                  F - Faizle İlgili Görüşlerin Tenkidi

                         1 - Faizli İşlem Sayılan Alım Satımlar

                         2 - Mezheplerin Usül Hataları   

                                a - Hanefi Mezhebi

                                b - Maliki Mezhebi

                                c - Şafii Mezhebi

                                d - Hanbeli Mezhebi

                         3 - Netice

 

        IV - ALIM SATIM VE FAİZLİ İŞLEMLEMLER

                  A - Alım Satım Görüntüsü Altında Faiz

                                                                                                               1- Altı malı kendi cinsiyle peşin değişme

                                                                                                               2- Altı malı kendi cinsiyle eşit miktarda değişme

                                                                                                               3- Ödünç verilebilen yakın cinsleri peşin değişme

                                                                                                               4-  Farklı paraları günün fiyatıyla değişme

                  B - Hadislerle Doğan Sıkıntılar

 

        V -  HADİSLERLE İLGİLİ YANLIŞ YORUMLAR

 

        VI - VADE FARKI VE FAİZ

                  A - Alım Satım

                  B- Para Piyasası ve Mal Piyasası     

                  C- Finansman Maliyeti ve Kar

                  D - Faiz Zina Benzetmesi       

                  E - Vade Farkı

                                                                                                               1- Peygamber’in Uygulaması                                                          

                                                                                                               2- Ali’nin Uygulaması                                                                            

                                                                                                               3- Mezheplerin Görüşleri

                                                                                                                                                              a- Hanefî Mezhebi

                                                                                                                                                              b- Şafiî Mezhebi

                                                                                                                                                              c- Mâlikî Mezhebi

                                                                                                                                                              d- Hanbelî Mezhebi

                         4 - Vadeli Satış ve Faiz

                                                                                                                                                                        a - Fiyat

                                                                                                                                                                                                               a) Peşin Fiyatın Sabit Olmayacağına Örnek

                                                                                                                                                                                                                         b) Vadeli Fiyatın Sabit Olmayacağına Örnek

                                                                                                                                                               b- Mal - para ilişkisi       

                                                                                                                                                                        c- Peşin fiyat ve vadeli fiyat

                                                                                                                                                                        d- Peşin ile veresiyenin farkı

          F - Vade Farkı İle İlgili Sorular

                                  1 - Vadeli satışla faizli işlemin yapısı

                                  2 - Tüketici kredisi ve vadeli satış

                                  3 - Bir satış içinde iki satış

                                  4 - Listeye göre fiyat

VII - TRAMPA

VIII - ISKONTO

               A- Borcun Iskontosu

               B- Ödüncün Iskontosu

               C- Senet Iskontosu

IX - SELEM VE İSTİSNA

X - FACTORİNG

XI - KAR HADDİ

XII - GABN-I FAHİŞ

XIII - YASAKLANMIŞ BAZI ALIM SATIMLAR

               A- Malları Yolda Karşılayıp Almak

               B- İhtikâr Yasağı

               C- Elde Olmayan Malı Satmak

               D- Malı Teslim Almadan Satmak

              E- Müşteri Kızıştırmak

XIV - KAPARO VEYA PEY AKÇESİ            

 

İKİNCİ BÖLÜM

BANKA VE ÖZEL FİNANS KURUMU

I- BANKA

               A - Bankacılık hizmetleri

               B - Faizli işlemler

                        1- Mevduat

              2- Kredi

                  a- Nakit kredi

                  b- Çekle kullandırılan kredi

II - ÖZEL FİNANS KURUMU

III - ÖZEL FİNANS KURUMUNUN FARKI

IV - ÖZEL FİNANS KURUMUNUN İŞLEYİŞİ

               A- Malî Aracılık

                                                                                                                                                     1- Fon Toplama

                                                                                                                                                                                                              a - Cari Hesap

                                                                                                                                                                                                      b - Katılma Hesabi

                                                                                                                                                     2 - Fon Kullandırma

                                                                                                                                                                                                              a - Para Temini

                                                                                                                                                                                                              b - Mal Temini

                                                                                                                                                                                                              c - Hizmet Temini

               B- Faizsiz Finansman Yolları

                        1- Para temini

                                  a- Mudarebe

                                  b- Müşareke

                        2- Mal temini

                                                               a- Vadeli satış (mürabaha)

                                                               b- Selem

                                                               c- İstisna

                                                               d- Finansal kiralama (leasing)

                        3- Hizmet temini

         C- Bankacılık Hizmetleri

                                  1- Emanet kabulü

                                  2- Mevduat kabulü

                                  3- İstikraz (ödünç alma)

                                  4- Banka havalesi

                                  5- Senet tahsili

                                  6- Poliçe

                                  7- Kredi Mektubu

                                  8- Banka Kartı

                                  9- Çek (check, cheque)

                                  10- Banka teminat mektubu

                                  11- Akreditif

                                           12- Kredi kartı

                                  13- Aval

                                  14- Kambiyo işlemleri

                                  15- Altın ve gümüş alım satımı (Sarf)

                                           16- Kıymetli evrak alım satımı

 

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

KREDİ

I - KARZ-İ HASEN

II - KREDİ YERİNE GEÇEN UYGULAMALAAR

III - KREDİ SİSTEMİ LİE ORTAKLIK SİSTEMİNİN ETKİLERİ

 

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

MALİ ARACILIK

I - FAİZLİ MALİ ARACILIK

II - FAİZSİZ MALİ ARACILIK

        A - İşletmeci Mudarib

        B - Araci Mudarib

III - FAİZ VE KAR PAYI

IV - FONLAR VE MEVDUAT

 

BEŞİNCİ BÖLÜM

BORÇLARDA ENFLASYON

I - PARANIN ÖZELLİKLERİ

II - ENFLASYON

III - BORÇ ÖDEMEDE DENKLİK

IV - DELİLLER

V - ENFLASYON FARKI VE FAİZ

VI - PARANIN DE⁄ER KAYBI İLE İLGİLİ BİR UYGULAMA

VII - DE⁄ER FARKINI HESAPLAMA USULÜ

VIII- FAKİHLERİN GÖRÜŞLERİ

          A- Borcu misliyle öde­mek

          B- Borcu kıymetiyle ödemek

                  1- Hanefî Mezhebi

                  2- Hanbelî Mezhebi

                  3- Mâlikî Mezhebi

                  4- Şafiî Mezhebi

 

ALTİNCİ BÖLÜM

ENFLASYON

I - TALEP ENFLASYONU

 

        A - Madeni Paralarda Değer Kaybı

                  1 - Para Ayarının Düşürülmesi

                  2 - Para Ağırlığının Azaltılması

                  3 - Paranın Değerinin Düşmesi

        B - Kağıt Parada Değer Kaybı

                  1 - Altın Karşılığında Basılan Kağıt Paralar

                  2 - Kıymetli Maden Karşılığı Olmayan Faralar

        C - Talep Enflasyonunu Doğuran Amiller

                  1 - Kağıt Para Sistemi

                  2 - Faiz

                  3 - Kredi Sistemi

                  4 - Vadeli Çekler

II - MALİET ENFLASYONU

        A - Faiz

        B - Tekelleşmeler

                  1 - Kredi Sistemi

                  2 - Teşvikler

                  3 - Korumalar

        C - İşçi Ücretliri

        D - Vergiler

        E - Develüasyon

III - ENFLASYONUN ETKİLERİ

        A - Enflasyonun İktisadi Etkiliri

        B - Enflasyonun Sosyal Etkileri

        C - Enflasyonun Siyasi Etkileri

        D - Enflasyonun Ahlaki Etkileri

        E - Enflasyonun Hukuki Etkileri

IV - DEFLASYON VE LİKİDİTE TUZU⁄I

        A - Deflasyon

        B - Likidite Tuzağı

 

YEDİNCİ BÖLÜM

ÖDEMEYİ GECİKTİREN BORÇLUYA CEZA

I- SIKINTIYA ÇÖZÜM ARAYAN GÖRÜŞLER

               A- Borcu Geciktirme Suçuna Uygun Ceza

               B- Suça Uygun Olmayan Ceza Teklifleri

                        1- Borcu geciktirmeyi menfaat gasbı sayma

                                  a- Gerekçedeki yanlışlık

                                  b- Alacaklının zarara uğradığı iddiası

                                  c- Gecikme bedeli üzerinde anlaşma

                                  d- Geçerli faiz oranının reddi

                        2- Mesâlih-i mürseleye dayanarak ceza verme

                        3- Bazı hadislere dayanarak cezaya hükmetme

                        4- Ceza-i şartla gecikme cezasını aynı yere koyma

                        5- Kaparoya bakarak gecikme cezasına hükmetme 

                        6- Gecikme cezasını hayır yollarına harcama

               C- Yeni Bir Akit Türü Önerisi

II- SIKINTIYI GİDERMEYEN GÖRÜŞLER

               A- Borçluya Hapis Cezası

               B- Borçluya Maddi Cezayı Faiz Sayma

III- DE⁄ERELENDİRME VE SONUÇ

 

SEKİZİNCİ BÖLÜM

MENKUL KIYMETLER BORSASI

I. ANONİM ŞİRKET

               A- Sorumluluk

               B- Büyük Ortakların Yapabilecekleri Haksızlıklar

                        1 - Kârdan pay vermeme

                        2 - Küçüklerin haklarına el koyma

                                  a- Küçük ortağın payını düşürme

                                  b- Şirket mal varlığını zimmete geçirme

                                  c- Küçük pay sahiplerinin şikayet hakkı

II- HOLDİNGLEŞME OYUNU

III- BORSA

               A- Menkul Kıymetlerin Halka Arzı ve Satışı

               B- Kâr Dağıtımı

               C- Bilanço Kârını Etkileyen İşlemler

               D- Batık Şirket Hisselerinin Borsada Satışı    E- Fiyatlarda Sun'i Dalgalanma

        F- Sıfır Maliyetli Kredi

 

DOKUZUNCU BÖLÜM

ORTAKLIK SİSTEMİNDE HİLELİ PARA TEMİNİ YOLLARI

I - BEY-İ Bİ’L-VEFA

        A - Rehine Akdi ve Bey-i Bi’l-Vefa

        B - Sahih Satiş Akdi ve Bey-i Bi’l-Vefa

        C - Fasit Satiş Akdi ve Bey-i Bi’l-Vefa

        D - Yeni Bir Akit Türü Olarak Bey-i Bi’l-Vefa

        E - Bey-i Bi’l Vefa’nın Batıl Satış Sayılması

        F - Değerlendrme ve Sonuç

II - BEY-İ Bİ’L İSTİ⁄LA

III - MUAMELE-İ ŞER’İYYE

        A - Muamele-i Şer’iyye

                                            1 - Borç Almak İçin Yapılan Muamele-i Şer’iyye

                                                     2 - Borcun Vadesini Uzatmak İçin Yapılan Muamele-i Şer’iyye

        B - Mfuamele-i Şer’iyye ve Faiz

        C - Muamele-i Şer’iyye İle İlgili Diğer Hususlar

                                           1 - İskonto

                                           2 - Ribh (kar) Oranının Sınırlanması

                                           3 - Para Borcu Dışında İlzam-i Ribh

        D - Muamele-i Şer’iyye İle İlgili Görüşler

                                           1 - Şafii Mezhebi

                                           2 - Malik Mezhebi

                                           3 - Hanbeli Mezhebi

        E - Değerlendirme

                                  1 - Haefi ve Şafii Mezhebi

                                  2 - Maliki ve Hanbeli Mezhebi

                                  3 - Osmanlı Uygulaması

                                  4 - İlmi Usul Hataları

IV - PARA VAKIFLARI

        A- Para Vakıflarında Uygulanan Sistem

        B - Para Vakıfları İle İlgili Belgeler

                                                     1 - Vakıf İlami

                                                     2 - Vakıf Paralarıyla İlgili Bir Huccet

 

ONUNCU BÖLÜM

PARA

I - PARA ÇEŞİTLERİ

        A - Madeni Paralar

                                           1 - Altın ve Gümüş Paralar

                                           2 - Düşük Ayarlı Altın ve Gümüş Paralar

                                           3 - Upaklık Paralar

        B - KA⁄IT PARALAR

                                  1 - Karşılığı Olan Kağıt Paralar

                                  2 - Karşılığı Olmayan Kağıt Paralar

II - PARANIN ÖZELLİKLERİ

        A - Paranın İktisadi Özellikleri

                                                                        1 - Para Hazır Satın Alma Gücüdür

                                                                        2 - Paraya Doyum Olmaz

                 3 - Paraya gösterilen itibar, değerini korumasıyla orantılıdır

                 4 - Para nadır olur

                 5 - Paraya güvenilmelidir

        B - PARANIN HUKUKİ ÖZELLİKLERİ

                 1 - Para Bir Hak Ölçüsüdür

                 2 - Para Özel Bir Maldır

                  3 - Para Tayinle Taayyün Etmez

                  4 - Perenın Dolaşım Hızı

III - KA⁄IT PARANIN FIKIHTAKİ YERİ

                  1 - Felsleri Altın Gümüş Paralar Gibi Kabul Etmeyenler

                  2 - Felsleri Altı ve Gümüş Para Gibi Sayanlar

 

ONBİRİNCİ BÖLÜM

PARA VE BORÇ SENEDİ ALIM SATIMI

I - ALTIN VE GÜMÜŞ ALIM SATIMI

        A - Hadisler

                  1- Altına Karşılık Altın Gümüşe Karşılık Gümüş Satışı

                  2 - Dinara Karşılk Dinar Dirheme Karşılk Dirhem Satışı

                  3 - Gümüşe Karşılk Altın Satışı

                  4 - Dinara Karşılk Altın Satışı

                  5 - Dirheme Karşılık Gümüş Satışı

                  6 - Dinara Karşılık Dirhem Satışı

                  7 - Boncuklu Kolye Satışı

        B - Mezheplerin Görüşleri

                  1- Hanefî Mezhebi

                  2- Şafiî Mezhebi

                  3- Mâlikî Mezhebi

                  4- Hanbelî Mezhebi

                  5 - Zahiri Mezhebi

        C - Sarfla İlgili Değerlendirme

II - FELS SATIŞI

        A - Felslerin Satışını Özel Bir Kurala Bağlı Görmeyenler

        B - Felslerin Veresiye Satışını Faiz Sayanlar

        C - Fels Satışını Dinar ve Dirhem stışıyla Aynı Görenler

        D - Fels Verip Altın Veya Gümüş Almak

                  1 - Hanefî, Şafiî, Hanbelî ve Zahiri Mezhepleri

                  2 - Mâlikî Mezhebi

III - KA⁄IT PARA SATIŞI

        A - Aynı Cins Kağıt Paraların Alım Satımı 

        B - Farklı Cinsten Kağıt Paraların Alnm Satımı

IV - KA⁄IT PARA İLE ALTIN V⁄ GÜMÜŞÜN ALIM VE SATIMI

V - KA⁄IT PARA SATIŞI İLE İLGİLİ DE⁄ERLENDİRME   

 

VI - SONUÇ

 

GİRİŞ

Tasarrufları, faiz ödeyerek toplayıp faizli borç verme sistemine kredi sistemi denir. Çağdaş ekonomiler bunu, fon[1] oluşturmanın temel yolu görürler. Bu işi daha çok bankalar yürütür.

Tasarruflar, ortaklık sermayesi olarak da toplanabilir. Küçük tasarrufları, bu şekilde bir araya getirip büyük sermayeler oluşturmak ve onları ticaret veya or­taklıklar yoluyla işletmek mümkündür. Buna ortaklık sistemi denir. Bu iş için mudarebe = emek-sermaye ortaklıkları kurmak gerekir. Emek-sermaye ortaklığına bankacılık hizmetleri yapma yetkisinin de verilmesi faizsiz finans kurumlarını ortaya çıkarmıştır. Bir mudarebede sermayeyi koyan tarafa rabb'ul-mal, emeğini ve tecrübesini koyan tarafa da mudarib denir. Bu kitapta rabb'ul-mal yerine, daha çok tasarruf sahibi, mudarib yerine de işletmeci terimi kullanılacaktır.

İşletmeci, tasarruf sahibiyle bir mudarebe = emek-sermaye sözleş­mesi yapar. Ülkemizde buna kâr/zarar ortaklığı adı verilir. Bu yolla top­ladığı ta­sarrufları bir tüccar veya sanayici sıfatıyla işletmeyi ve elde edeceği kârı, sözleşmeye göre, tasarruf sahibiyle paylaşmayı ka­bul eder. Eğer bir zarar olursa, ta­sar­ruf sahibinin sermayesinden gider. Bu durumda İşletmecinin zararı, yap­tığı işten gelir elde edeme­mekle sınırlı kalır.

Tasarrufların faizli borç olarak verilmesi öteden beri bilinen bir uygulamadır. Ama önceleri ancak belli büyük­lükte tasarrufu olanlar faizli borç verebilirken kredi sis­temi ile küçük tasarruf sahipleri de faizli borç verebilir hâle gelmişlerdir. Onlar borcu bankaya verirler, banka bu küçük tasarrufları bir araya getirip büyük fonlar oluşturur ve talep edenlere kredi olarak verir.

Tasarrufları ortaklık ser­mayesi olarak vermek de öte­den beri bilinen bir uy­gu­la­madır. Ama önceleri ancak belli büyüklükte tasarrufu olanlar ortak bulurlar­ken ortak­lık sistemi ile küçük tasarruf sahipleri de ortak bulur hâle gelmişlerdir. Finans kurumu veya gerekli dona­nıma sa­hip bir şir­ket, onları ortak olarak kabul edip ellerindeki ta­sarrufları toplar ve büyük fonlar oluştu­rur, sonra bu fonları bir tüc­car ve sanayici gibi  kullanır.

Kredi sisteminde kredinin bir maliyeti vardır. Buna finansman maliyeti denir. Üretimden pazarlamaya kadar her safhada fiyatlara eklenen finansman maliyeti, fiyatları sürekli yükseltir. Krediye ödenen faiz, finansman maliyetinin ana sebebidir. Tasarruf sa­hibinin ala­cağı faiz bundan düşüktür. Banka, kredi ver­diği ki­şiden meselâ %15 faiz alırsa tasarruf sahi­bine %10 kadar verir. üretim sürecinin tüm aşamaları göz önüne alınırsa böyle bir ortamda fiyat artışı en az %15 civarında olur. Tasar­ruf sahibinin alacağı faiz, fiyat artışları karşısında yok olduğu gibi onun anapa­radan da kaybı olur. Meselâ şekerin kilosu 100 lira iken %10 faizle bankaya 1000 lira yatıran kişi, dönem sonunda banka­dan 1100 lira alır ama bu es­nada şeker 115 lira civarına çıkar. Bir yıl önce 1000 lirayla 10 kilo şeker alırken şimdi 1100 lirayla en çok 9.5 kilo şeker alabilir. Böylece para­sının gerçek değeri %5 civarında azalmış olur. Bu kayıp, parasını bir kenarda saklayanlarda daha büyük olur. Onlar, ellerindeki bin lira ile şimdi 8.5 kilo kadar şeker alabilirler. Onların kaybı %15 civarındadır. Çünkü %15 faizle kredi alan kişi, bu krediyle ürettiği mal ve hiz­met için %15 finansman maliyeti koyarsa aynı oranda bir maliyeti de kendi öz sermayesi ile ürettiği mal ve hizmetler için ko­yar. Bunun iki temel sebebi vardır; biri fırsat maliyeti, diğeri de enflas­yona karşı korunma ihtiyacıdır. Zira  para­sını ticaret ve sanayide kallanmasa bile önünde onu ban­kaya verip belli miktarda faiz elde etme fırsatı vardır. Diğer yandan enflasyon, paranın alım gücünü sü­rekli azalttığı için ürettiği mal ve hizmetin fiyatını belirlerken önce enflasyon payı, sonra da kâr payı koyması gerekir. Sonuçta fiyatlar sürekli ar­tarken dar ve sabit gelirlilerin ser­veti hızlı bir bi­çimde erir. Kredi sisteminin et­kin olduğu yer­lerde sistem, halkın servetinin zenginlere ak­masına yol açar.

Ortaklık sisteminde sermayeye ödenmesi gereken bir bedel olmadığından finansman maliyeti de olmaz. Çünkü bu sistemde tasarruftan gelir elde etmenin yolu, ya onunla bir iş görmek ya da bir ortaklığa katılmaktır. Sistem ekonomik hayata hâkim olursa ne faizin doğurduğu fırsat maliyeti, ne de sebep olduğu enflasyon olur. Fiyatlar, kendi tabii seyri içinde bazen artar, bazen azalır. Sermaye sahipleri, yapılan ekonomik faaliyetin kârından pay alacak­ları için ortaklarıyla birlikte büyür veya küçülürler. Çünkü kâr gibi za­rar da ortak­lar arasında pay edilir.

Toplumda girişimcilerin sayısı azdır. Kredi sisteminde riskin büyük olması sebebiyle kredi alabilecek girişimcilerin sayısı daha da azalır. Herkes böyle bü­yük bir riski göze alamaz; alsa dahi alacağı krediye teminat gösteremez. Böylece bütün bir top­lumun tasar­rufları kredi sistemi yoluyla küçük bir grubun eline ge­çer.

Kredi sistemi, tasarruf sahiplerini etkisiz hâle getirir. Onların ne olup bittiği ile ilgilenme­leri gerekmez. Bu insan­lar, belli bir süre paralarıyla ilgiyi kesince  donuklaşırlar. Bunların yapacağı şey bir iş yerinde çalış­maktır. Alacakları ücret veya maaş belli olduğu için iş yerinin gi­dişatı onları ilgilendirmez. Onlar ücretlerini alır, işlerine bakarlar. Ellerindeki ta­sarruflar da zamanla eriyip yok olur. Aldıkları ücret veya maaşlar geçimle­rine yetmemeye başlar. Giderek, ge­çim için borçlanmak zorunda kalırlar. Büyük kit­leyi oluşturan bu insan­lar kendi içine kapalı ve geçim derdi ile boğuşan kişiler haline gelirler. Kendilerini sıkan bu geliş­melere de içten içe tepki duyarlar. Gün geçtikçe tepkileri ar­tar. Sonunda mutsuz ve umutsuz geniş halk kitleleri ortaya çıkar. 

Diğer taraftan zenginler, sürekli artan servetleriyle tatmin olamaz, daha çok isterler. Ülkenin sosyal ve politik ha­yatını da yönlendirme gayretine girerler. Bütün dengeler bozulur.

Ortaklık sisteminde de büyük zenginler olabilir. Ancak tasarruf sahipleri, or­taklarıyla birlikte büyüdüğü veya kü­çüldüğü için onlar, ekonomik, sosyal ve siyasal geliş­melere karşı du­yarlı olurlar. Böylece, kimsenin kimseye yük olamadığı ve haksızlık edemediği; herkesin, işin bir ucundan tutma zorunluluğu hissettiği serbest iş ortamı doğar.

Kredi sistemi sermayeyi sahibinden bağımsızlaştırır. Ortaklık sisteminde sermayenin sahibiyle bağlantısı mecburen devam eder. Çünkü bu sistemde kişi, pa­rası­nın akıbetini düşünmek ve ekonominin gidişatını taki­p et­mek zorunda kalır. Ortak olmanın verdiği so­rumluluk onu, daha dikkatli ve etkili bir hâle getirir. Çünkü o, ortak ola­cağı kişileri tanı­maya ve ne olup bittiği ile ilgi­lenmeye ih­tiyaç duyar. Yoksa kâr beklerken zarar edebilir. Bu süreç içinde piyasayı öğ­renip iş adamlığı yeteneği kazanabilir.

Ortaklık sisteminde ekonomik ve sosyal gerginlikler azalır, verimlilik artar. İş sahipleri toplumun güvenini ka­zanmak için özel bir gayret göstermek zorunda kalırlar. Böylece bir huzur ve güven ortamı doğar. Sistem, mantı­ğına göre iş­lerse çağdaş toplum­larda rastla­nan ölçüde çalışma hayatı problemleri de olmaz.

“Allah alım satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır." (Bakara 2/275) Faiz yasağı kredi sis­temini işlemez hâle getirir. Bu sebeple Müslümanlar ortaklık sistemini geliştirme zorunlu­luğu içinde olurlar.

Birçok kimse, alım satım ile faiz arasındaki farkı görmek istemez. Bunlar ikisi arasın­daki farklara değil, benzerliklere ba­karlar. Farklara bakınca ikisinin ayrı şeyler olduğu açıkça ortaya çıkar. Bu husus ayrı bir bölümde incelenmiştir. 

Faiz, Kur’an-ı Kerim’in en ağır yasaklarındandır. Faizi yasaklayan hadisler ve fakihlerin bunlarla ilgili içtihatları vardır. Neyin Allah’ın yasağı, neyin Peygamberin açıklaması, neyin de fakihlerin içtihadı olduğunu bilmek gerekir. Bu çalışmada bunlar ayrı ayrı işlenmiştir.

Temel fıkıh kitapları, paranın altından ve gümüşten basıldığı de­virlerde yazılmıştır. O paralar dünyanın her yerinde de­ğerliydi ama kağıt para ancak, siyasi otoritenin kararı ve insan­ların kabulü ile bir değer kazanır. Bunun milli sınırlar dı­şında para olarak kabul edi­lebilmesi, uluslararası ilişkilere, o parayı çıkaran devletin itibarına ve insan­ların bunu ka­bul etme­le­rine bağlıdır.

 Borç öderken alınan değerle verilen değer arasındaki denklik, şimdiye ka­dar üç ölçü birimi ile hesap edilirdi. Bunlar tartı (vezn), ölçek (keyl) ve sayı (adediyat-ı mütekâribe) idi. 100 gr. altın borcu olan, aynı ayarda 100 gr. öde­yince borçtan kurtulurdu. Buğday borçlanan borcunu ölçek ile, yumurta borçlanan da sayı ile öderdi.

Hukuki düzenlemelerde, kağıt para adedî (sayısal) mallar gibi kabul edilir. Ama o, böyle değildir. Adedî mal­lar, yumurta, ceviz ve belli standarttaki fabri­kasyon mallar gibi birimleri arasında önemli değer farkı ol­mayan mal­lardır. Onlar­dan her biri­ gerçek maldır ama kağıt para öyle değildir.

Kağıt para adedî mal olsaydı, bo­yutları aynı olan 1 ABD doları ile 100 ABD dolarının aynı değerde olması gerekirdi. Çünkü iki yumurtadan birine yazılan 100 rakamı, onu diğerinden değerli kılmaz. 100 TL. ile 100 doların aynı de­ğerde olmaması da onların maddesi ve yapısıyla ilgili değil­dir. Bu sebeple kağıt para adedi mal değil, satın alma gücüne göre işlem gören özel bir maldır. Bugün bütün dünyada kağıt para, altın ve gümüş paralar gibi adedi mal sayılmaktadır. Bu da para ile yapılan işlemlerde büyük haksızlıkların doğmasına sebep olmaktadır. İlgili kanunlar değiştirilmeli; kağıt paranın, üzerinde yazılı rakama göre değil, temsil ettiği satın alma gücüne göre işlem göreceği hükme bağlanmalıdır. O zaman,  bu yolla yapılan haksızlıklar büyük ölçüde önlenmiş olur.

Faizsiz işlem, ortaklık sisteminin en önemli ku­ra­lıdır. Sermaye birikimi ortaklık yoluyla sağlanır. İşletmeci, emek-sermaye ortaklığı (mudarebe) ile kü­çük tasarrufları toplayıp ticaret ve sanayide kullanarak elde ettiği gerçek kârı, tasarruf sahibiyle paylaşır. Ban­kacılık hizmetleri de faizsiz olarak yapılabilir. Faizsiz finans kurum­ları bu konu­da belli bir başarı göstermişler ama beklenen düzeye ulaşamamışlardır. Kitapta bankacılık hizmetlerine ve finans kurumlarının çalışma sistemine de yer verilmiştir.

Günümüzde, tahvil, hazine bonosu ve şirketlerin hisse senetlerinin alınıp satıldığı borsalar kurulmuştur. Gerek borsada satılan menkul kıymetler ve ge­rekse buralara menkul kıymet arz eden kuruluşlar ayrı bir inceleme konu­sudur. Bu sebeple kitabın son bölümü menkul kıymetler borsasına ayrılmıştır.

Burada sahasında ilk sayılacak bölümler vardır. En önemlisi faizin farklı bir yaklaşımla ele alındığı bölümler­dir. Bu bölümlerde altın, gümüş, arpa, buğday, hurma ve tuz satışını düzen­leyen hadislerin, faizi yasaklayan ayetlere ilâve bir hü­küm getirmediği, aksine alım satım adı altında faizli işlem yapılmasını engel­lediği ortaya çıkarılmıştır. Hâlbuki, bugüne kadar ha­dislerin farklı bir sahayı dü­zen­lediği varsayılmış, fakihle­rin büyük çoğunluğu sistemlerini bu farklı saha üzerine kurmuş ve faizi anlaşılamaz, içinden çıkılamaz bir hâle ge­tirmişlerdir. Bu yeni yaklaşım, konuya farklı bir boyut kazandırmıştır. Faizi belli bir esasa oturtmak için bu boyut çok önemlidir. Yapılacak ten­kit ve tavsiyeler, bu yön­deki çalışmalarımıza ışık tutacaktır .

 

 

BİRİNCİ BÖLÜM

        KUR'ANDA VE SÜNNETTE FAİZ

 

Mallar ya alım satım ya da ödünç şeklinde değiştirilir. Değiştirilen iki malın birbirinden az çok farkı varsa  alım satım olur. Para verip ekmek almak öyledir. Onun peşini de olur, vadelisi de. Aralarında fark bulunmayan mallar ancak vadeli olarak değiştirilebilir. Bir kile buğday verip daha sonra aynı özellikleri taşıyan bir kile buğday almak böyledir. Buna ödünç denir. Alım satımdan gelir sağlanabilir. 75 liraya alınan ekmek 100 liraya satılırsa 25 lira kâr edilmiş olur. Ödüncün peşini olmaz. Hiç kimse, karşılığını hemen ödemek üzere ödünç almaz. Ödünçte ne verilmişse geriye onun dengi alınır. Fazla bir şey şart koşmak faiz olur. Ödünç dışındaki borçlarda da durum aynıdır. Ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisi,“Faiz yalnızca borçta olur.[2]”  demiştir. Dolayısıyla borçtan gelir sağlamaya yönelik her işlem, faizli işlemdir.

İslâm öncesi Araplara Cahiliye Arapları denir. Onlar borç verdikleri zaman anamala do­kunmadan, her ay belli bir gelir sağlamak şartıyla verir­lerdi. Vadesi dolunca ala­caklarını isterler, eğer borçlu ödeyemezse, yeni bir faiz tespit ede­rek vadeyi uzatır­lardı[3]. Meselâ her ay için bir altın almak üzere bir yıl vade ile 100 altın ödünç vermişlerse, vade sonunda borçludan 112 altın alırlardı. Eğer borç ödenmezse, yeni bir faiz tespit ederek vadeyi uzatırlardı.

Borç, vadeli satıştan doğmuşsa, ödeme zamanı ge­lince borç­luya, “Borcunu ödeyecek misin, yoksa artıra­cak mısın?” diye so­rarlar, borçlu ödeme yaparsa yapar, yoksa bor­ca ilâve yapıp vadeyi uzatırlardı[4].

Borçtan gelir elde etme ayrı, mal alım satımı ayrıdır. Bakara suresinin 275. ayeti buna vurgu yapar ve“Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir."  diyenlerin, şeytanın aklını çeldiği kimse gibi davrandığını bildirir. Alım satım ile faizi aynı saymak, gerçekten tam bir yanıltma olur.

Ayete göre faize karşı çıkanlar şöyle demiş olur­lar: “Faizli işlem, başka değil alım satımın mislidir.” yani tıpkısıdır. Çünkü onlar, alım sa­tımla faizli işlem arasında benzetme yap­mamış, iki­sini aynı saymışlar­dır. Bugünkü değeri 100 lira olan bir malı bir ay vadeli 110 liraya satma ile bugün 100 lira verip bir ay sonra 110 lira alma arasında benzerlik vardır. Nitekim şa­rap üzüm şırasına ben­zer, ikisi de üzüm suyundandır. Ama “şıra tıpkı şarap gibidir”, dene­meyeceği gibi “alış veriş tıpkı faizli işlem gibidir” de de­nemez. Çünkü bir ay sonra 110 lira almak üzere birine 100 lira vermek bir sa­tış değil, faizli ödünç işlemidir. Verilen 100 liranın yerine 100 lira, fazla olarak da 10 lira alınır. Bugünkü değeri 100 lira olan bir malı bir ay vadeli 110 liraya vermek ise bir satıştır. Bir ay sonra o mal ve ayrıca 10 lira alınmaz, sadece 110 lira alınır. Çünkü 110 liranın tamamı, o malın bedelidir. Bu konu, Vade Farkı ve Faiz başlığı altında işlenmiştir.

 

I- KUR'AN'DA FAİZ

Kur'an'da faiz yerine riba kelimesi geçer. Riba ( veya ) sözlükte artma ve çoğalma an­lamına gelir[5]. Kur'an'da bu kelime iki yerde artma an­lamında kullanılmıştır. Biri şu ayettir:

 

"(Allah) Sadakaları artırır."[6] 

Diğeri de şu ayettir:

 

“İnsanların malları içinde artsın diye faize verdiğiniz şey Allah yanında artmaz.” [7] 

Riba'nın terim anlamı borçtan elde edilen gelirdir. Faiz denince akla gelen budur. Buna ribe'l-kard () = ödünç faizi veya ribe'n-nesie () = kredi faizi de denir. İslam öncesi Arap toplumuna cahiliye toplumu adı verilir. Onlar arasında riba yaygın olduğu için bunun bir adı da ribe’l-cahi­liyye, yani cahiliye faizidir.

  “Allah alım-satımı helâl, ribayı haram kılmış­tır[8].”  Riba, hadisler’le de kesin olarak yasaklan­mış ve fakihler, ribanın haram olduğu hususunda tam bir gö­rüş birliği (icma) içinde olmuşlardır. Bu kitapta riba yerine faizli işlem kelimesi kullanılacaktır.

Allahu Teâlâ şöyle bu­yurmuştur:

“Faiz yiyenlerin davranışı, şeytanın peşine takılıp aklını çeldiği[9] kimsenin dav­ranışından farklı değildir. Bu onların, “Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir” de­meleri sebebiyledir. Allah alım-satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır. Her kime, Rabbinden bir öğüt ula­şır da faize son verirse geçmişte olan kendinindir; artık onun işi Allah’a aittir. Kim de de­vam ederse, işte onlar cehen­nemliktir. Hep orada kala­caklardır.” [10] 

Ayette faizli işlem yerine riba kelimesi geçer. Riba, hem mastar olarak faizli işlem anlamına hem de isim olarak faiz anlamına gelir. Faiz anlamında riba, verilen borçtan fazla olarak istenen kısıma denir. Ayette şöyle buyurulmuştur:

“Müminler, Allah’­tan korkun, eğer inanan kişilerseniz faizden geriye kalanı bıra­kın." (Bakara 2/278) Yani kalan faiz alacaklarınızı almayın.

Bir sonraki ayette şu hükümler vardır:

“..Eğer tevbe ederseniz ana mallarınız sizindir. Böy­lece ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğ­rarsınız.“  

Demek ki, 100 gr. altını %10 faizle borç veren kişi, borçlusundan sadece bu 100 gr'ı alabilecek, kalan 10 gramı alamayacaktır. Çünkü bu 10 gr. faizdir.

Borcunu zamanında ödeyemeyenden ilave bir gelir sağlanamaz. Ayette şöyle buyuruluyor:

“Borçlu darlık içinde ise rahatlığa kavuşuncaya ka­dar beklenir. Ama borcu bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır. Bunu bir bilsey­di­niz.”  [11] 

Birinci ayette; "Allah alım-satımı helâl, faizli işlemi ha­ram kılmıştır."  buyurulduğuna göre demek ki, alım satım ayrı, faizli işlem­ ayrıdır.“Alım satım da tıpkı faizli işlem gi­bidir."  diyenlere yapılan ağır tehdit bu farkı iyice vurgu­lamak­tadır.

Kemâlüddin b. el-Hümâm[12], bu konuda şöyle der:

Riba kelimesi fazla kısım için kullanılır.«Ribayı yeme­yi­niz.» [13] ayeti bunu göstermektedir. Yani ödünçte ve borçta verilen­den fazlasını, bir de faize tabi (ribevî) malları[14] birbiriyle değişirken doğan faz­lalığı ye­meyin demektir.«Allah alım satımı helâl, faizli işlemi ha­ram kıl­mıştır.» [15] ayeti de böyledir. Yani Allahu Teâlâ, ödünce ya da borca ilave yapılmasını ve ribevî malla­rı birbiriyle değişirken eşitliği bozan bir ilavede bu­lu­nul­masını haram kılmıştır[16].” Çünkü faiz, o eşitliği bo­zan fazlalıktır. Allah'ın yasağı bu fazlalıkla ilgilidir.

Ödünç (), ilerisinde dengini geri almak üzere veri­len misli maldır. (Türkçede ariyete de ödünç denir. Ariyet, kullanıp geri vermek üzere alınan balta, keser, otomobil gibi mallardır. Burada ariyet anlamı kastedilmemektedir.) Mislî mal, değerini etkileyen önemli bir fark olmaksızın çarşı pa­zarda dengi bulunabilen maldır. Altın, gümüş, arpa, buğday hurma ve tuz birer misli maldır. Birine ödünç olarak 100 gr. altın veren kişi, onu 100 gr. olarak geri alır. Ondan gelir sağlaması faizdir. Çünkü bu, bir ti­cari kazanç değil, ödüncün getirisi olur.

Borç () bir akitten veya tazminattan doğan ödeme yüküdür. Ödünç de bu kapsama girer. Her ödünç borçtur ama her borç ödünç değildir. Daha sonra ödemek üzere birinden alınan iki kile buğday hem borç, hem ödünçtür. O buğday, veresiye iki altına alınmış olsa, bu iki altın müşterinin borcu olur, ama bir ödünç olmaz. Çünkü ödünçte alınan malın dengi verilir. Alım satımda ise malın dengi değil, alıcı ve satıcının o mal için, karşılıklı rıza ile belirledikleri karşılık verilir.

Bir malı iki ay vadeyle 10 altına satan kişi, malı teslim edince, iki ay sonra sadece 10 altın tutarındaki alacağını isteyebilir. Çünkü artık satış yapılmış ve mal müşterinin olmuştur. Müşteri borcu zamanında ödeye­mez de vade uzatılırsa borca bir ilave yapılmaz. Yapılırsa faiz olur. Çünkü borcu erteleme bir satış işlemi değildir.

Cahiliye Arapları borç verdikleri zaman ana mala do­kunmadan, her ay belli bir gelir sağlamak şartıyla verir­lerdi. Vadesi dolunca alacaklarını isterler, eğer borçlu ödeyemezse, yeni bir faiz tesbit ede­rek vadeyi uzatır­lardı[17]. Mesela bir kişi, aylığına bir altın almak üzere bir yıl vade ile 100 altın ödünç verse, süre bitince borçludan 112 altın alırdı. Sene bitiminde borç ödenmezse, taraflar yeni bir faiz tespit eder ve vadeyi uzatırlardı.

Borç, vadeli satıştan doğmuşsa, ödeme zamanı ge­lince borç­luya, “Borcunu ödeyecek misin, yoksa artıra­cak mısın?” diye so­rarlardı. Borçlu ödeyecekse öder, yoksa bor­ca bir miktar ilavede bu­lunulur ve vade uzatılırdı[18].

Mesela bir kimse 100 altına, üç ay vadeli 500 kile buğday alsa da borcu vadesinde ödeyemese, borç bir miktar artırılır ve vade uzatılırdı.

Ayetlerin iniş sebebi sayılan, aşağıdaki olaylar da faizin borçtan elde edilen gelir olduğunu göstermektedir.

Sakîf kabilesi’nden ‘Amr b. ‘Umeyr’in dört oğlu Mes’ud, Abduyaleyl, Habîb ve Rebîa, Mekke’de bulunan Benî Mahzûn’dan Muğîre oğullarına ödünç verir­lerdi. Ona dua ve selâm olsun, Muhammed Taif’i fethedince (Hicret’in 8. senesi) bu kardeşler müslüman oldular. Daha sonra Muğîre oğullarından faiz alacaklarını istedi­ler. Bu olay şu ayetin inmesine sebep oldu:

“Müminler! Allah’­tan korkun, faizden ge­riye ne kalmışsa onu bıra­kın. Eğer inanan kişilerseniz  (böyle  yaparsınız.)" 

Bunu yapmadınız mı bilin ki; Allah'a ve Elçisine karşı bir savaşa girmiş olursunuz. Eğer tevbe eder­seniz, ana mallarınız sizindir. Ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız." [19] 

Bunun üzerine bu dört kardeş dediler ki:

- “Biz tevbe edip Allah’ın emrine uyuyoruz. Bizim Allah ve Resûlü ile sa­vaşa gücümüz yetmez.”

Faizden vazgeçerek yalnız ana mallarını almaya razı oldular ve Muğîre oğullarından ana mallarını istediler. Onlar darda ol­duklarını belirterek;

“Ürünler yetişinceye kadar bize süre tanıyın.” dediler. Dört kardeş, süre tanımaya yanaşmadılar. Bu olay da şu ayetin iniş sebebi oldu:

“Borçlu darlık içinde ise genişliğe çıkıncaya ka­dar beklenir. Ama bağışta bulunmanız sizin için daha hayırlıdır. Bunu bir bilsey­di­niz.”  (Bakara 2/280)[20].

Cahiliyye devrinde borcunu ödeyemeyen borçlu, köle olarak satı­lırdı. Bu ayet borçluların satılmasını da yasak­lamış oldu[21] .

Borcunu zamanında ödeyemeyene süre tanınması bu ayetle hükme bağlanmış oldu.

II - FAİZİN ADIM ADIM YASAKLANIŞI

Bu bölüm, sadece, yasağın tarihi seyri ile ilgili bilgi vermek içindir. Yoksa faizin adım adım yasaklanmış ol­masının uygulama açısından bir faydası yoktur. Çünkü faiz yasağı artık yürürlüktedir. Bir müslümanın her her­hangi bir ge­rekçe ile faize bulaşması haram olur.

Abdullah bin Abbas (r.a.) faizi kesin olarak yasak­la­yan ayetin, en son inen ayet olduğunu söylemiştir[22]. Bu gösteriyor ki, faizin yasaklanma­sıyla İslam toplumu gelişmesini tamamlamış olmaktadır.

Abdullah Dıraz'ın tespitine göre faiz dört adımda ya­saklanmıştır. İlkinde sadece faizin kötülüğüne dikkat çekil­miş, ikincisinde kendilerine yasak olduğu halde faiz yi­yen yahudilerin düş­tükleri acıklı durum gözler önüne se­rilmiş, üçüncü ayette faiz kısmen, dördüncüsünde de ta­mamen yasaklanmıştır[23].

Bu ayetlerden ilki Mekke’de diğerleri Medine’de inmişlerdir. Burada, iç­kinin adım adım yasak edilişine tam bir benzerlik var­dır. Mekke’de inen âyet-i kerîme­‘de Allahu Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“İnsanların malları içinde artsın diye faize verdiğiniz şey Allah yanında artmaz. Allah rızasını gözeterek verdi­ğiniz zekata gelince işte onlar (mallarını ve sevap­larını) kat kat artıranlardır[24].” [25] 

  Burada faiz yoluyla serveti artırmanın Allah katında kabul edilmediği be­lirtilmekte, fakat, faizin haram olduğundan bahsedilme­mektedir. Nitekim içki ile ilgili olarak ilk inen ayet şöyledir:

“Hurma ve üzüm gibi meyvelerden hem içki, hem de güzel  bir rızık edinirsiniz.” [26] 

Bu ayette içkinin güzel bir rızk olma­dığına dikkat çe­kilmekte fakat onun bir pislik olduğu ve kaçınılması ge­rektiği belirtilmemektedir. Ama bu ayırım diri kalpleri uyarmaya ve içkinin ile­ride ne gibi bir hükme bağlanacağını hissettirmeye yetmişti.

İkinci ayette, haram olduğu halde faiz yiyen yahudile­rin cezaya çarptırıldığı anlatılarak müslümanla­rın bundan ders almalarına işaret edilmiştir. Eğer bunun arkasından faiz yasağı gelmeyecek ol­saydı bu olay, bütün yönle­riyle bir ibret vesilesi olamayacaktı.

Ayet-i kerime şöyledir:

“Yasaklandıkları halde faiz almaları ve haksızlıkla in­sanların mallarını yemeleri yüzünden (önceleri helâl olan temiz ve iyi şeyleri yahudi­lere haram kıldık) ve içle­rinden inkara sapanlara acıklı bir azap hazırladık.“ [27]

İçki yasağı ile ilgili olarak inen ikinci ayet de aynı ma­hiyettedir.

“Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar, de ki; iki­sinin de bü­yük günahı ve in­sanlar için yararları vardır. Ama bunların günahı yararlarından  büyüktür.” [28]

İçki, üçüncü ayetle kısmen yasaklanmıştı:

“Müminler! sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye ka­dar... namaza yaklaş­mayın." [29] 

Bu ayet üzerine müslümanların önemli bir kısmı içkiyi bırakmış, bir kısmı da namaz vakitleri dışında, özellikle yatsı namazından sonra içmeye devam et­miştir.

Faiz konusunda ilk yasaklama da üçüncü adımda olmuştur.

Bu adımda fahiş faizcilik, yani art­tıkça artan, gi­derek ana pa­rayı geçen bileşik faiz yasak edilmiştir. Ayet-i kerime şöy­ledir:

“Müminler! Kat kat arttırılmış durumdaki faizi yemeyin. Allah’tan sakı­nın ki, kurtuluşa eresiniz.” [30]

İçki dördüncü adımda yasaklanmıştır. İlgili ayet şudur:

"Ey İnananlar! İçki, kumar, putlar ve fal okları şeytan işi pisliklerden başka bir şey değildir; bunlardan kaçının ki saadete eresiniz." [31]

Faizin kesin olarak yasaklanması da dördüncü adımda olmuştur. ilgili ayetler şunlardır:

“Borçlu darlık içinde ise genişliğe çıkıncaya ka­dar beklenir. Ama bağışta bulunmanız sizin için daha hayırlıdır. Bunu bir bilsey­di­niz.”  

Allah’a döndürüleceğiniz gün için tedbiri­nizi alın. Artık o zaman her­ kişi ne kazandıysa onu tamı tamına bulur ve onlar haksızlığa uğ­ratılmazlar.” [32]

Ayette"...Eğer tevbe eder­seniz, ana para­nız sizindir. Ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız." buyurularak sadece ana paranın geri alınabileceği kabul edilmiş, oranı ne olursa olsun, faiz yasaklanmıştır.

 

III - SÜNNETTE FAİZ

 Hadis deyince öncelikle Allah'ın Elçisi'nin sözleri, davranışları (fiil) ve onay­ları (takrir) anlaşılır. Burada onun, faizle ilgili açıklamalarına yer verilecektir. Bu açıklamalar Müslümanlar için önemlidir. Çünkü Allah'ın Elçisi'ne Kur'an'ı açıklama görevi de verilmiştir. Bir ayet şöyledir:

"(Ey Elçi!) Sana bu Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik ki, kendilerine ne indirildiğini in­sanlara açıklayasın. Belki düşünürler." (Nahl 16/44)

Dolayısıyla onun faizle ilgili olarak yaptığı her açıklama, ilgili ayetlerin doğru anlaşılması bakımından çok önemlidir.

Kur'an ve sünneti iki ayrı kaynak değil, tek bir kaynak saymak gerekir. O zaman sünneti de doğru anlamak mümkün olur. Aşağıda görüleceği gibi meşhur mezhepler bunları ayırdığı için, fıkhın bir çok konusu gibi faiz konusunu da anlaşılmaz ve içinden çıkılmaz hale getirilmiş, faizle ilgili bir çok hadis, değerlendirmeye alınmamıştır.

Burada bir örneği verilen usulle bakınca, ayet ve hadisler arasında tam bir bütünlük bulunduğu görülmekte ve konunun kolay anlaşılır olduğu ortaya çıkmaktadır. 

A - Faizin Kötülüğünü Gösteren Hadisler

Hadis deyince öncelikle Allah'ın Elçisi'nin sözleri, davranışları (fiil) ve onayları (takrîr) anlaşılır. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, konu ile ilgili olarak şunları söylemiştir:

“Felâkete sürükleyen yedi şeyden sakınınız.

- Ey Allah'ın Elçisi nelerdir onlar?

- Allah’a ortak koşmak, sihir, haklı sebeple olması bir yana Allah’ın doku­nulmaz kıldığı bir canı öldürmek, faiz yemek, yetim malı yemek, düşmana toplu hücum yapılacağı sırada savaştan kaçmak ve kötü yolla ilgisi olmayan namuslu mümin kadınlara zina iftirasında bu­lunmaktır[33].”

Buhârî ve Müslim’in ortak rivayetine göre Muhammed, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir: “Allah faizi yiyene ve yedirene lanet[34] etmiştir”[35]“.

Ali’nin (r.a.) şöyle dediği bildirilmiştir:“Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun faiz yiyeni, yedireni, ona şahitlik edenleri, onu yazanı; dövme[36] yapanı, gü­zelleşmek için dövme yaptıranı, sa­dakaya mani olanı, hulle[37] yapanı ve hulle yaptırmak is­teyeni lanetledi. Ölünün arkasından feryat ederek ağlamayı (nevh) da yasakladı[38].” 

 Abdullah  İbni Mes’ud (r.a.) şöyle bir rivayette bulun­muştur:“Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, faiz yi­yeni, yedireni ona şahitlik eden­leri ve onu yazanı lanet­ledi[39].”

Ebû Hureyre'nin bildirdiğine göre Muhammed, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:“Öyle zaman gelir ki, insanlar faiz yerler."

- İnsanların hepsi mi?  diye sorulunca şöyle dedi :

“ Yemeyen olursa ona da tozu bulaşır.[40]"

İbn Mes’ud, ona dua ve selâm olsun, Muhammed'in şöyle de­diğini bildirmiştir:

"

Faiz (geliri) çok da olsa sonu darlığa döner[41].”

Abdullah b. Mes’ud'un babasından yaptığı nakle göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm ol­sun şöyle demiştir: “Bir toplumda faiz ve zina or­taya çıkınca artık onlar Al­lah’ın cezasını haketmiş olurlar[42]. “

Abdullah b. Hanzala'nın (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:“Kişinin bile­rek bir dirhem faiz yemesi otuz altı kere zinadan daha ağırdır[43]."

Amr b. el-As (r.a.), Allah'ın Elçisi'nden, ona dua ve selâm olsun, şunu işittiğini söylemiştir: “Bir toplumda faiz ortaya çıkınca kıtlığa yakalanır­lar. Bir toplumda rüşvet ortaya çıkınca da korkuya kapılırlar[44].”

Semüre b. Cündüb'ün (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir: “Miraca çıkarıldığım gece bir adam gördüm, bir nehirde yüzüyor ve kendine taş yutturuluyordu. «Bu nedir?» diye sordum. «Faiz yiyendir.»  denildi[45].”

Ebu Hureyre'nin (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:“İsra gecesi bir top­luluğa rast­ladım; karınları evler gibiydi, içinde yılanlar vardı, dışardan gözükü­yordu. «Cebrail! bunlar kimler­dir?» diye sordum. Dedi ki, bunlar faiz yiyenlerdir[46].”

Semüre b. Cündüb'ün (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, bir gün şöyle demiştir: “Bu gece iki kişiyi gördüm, bana geldiler ve beni alıp mukad­des bir yere götürdüler. Kandan bir ırmağa varıncaya ka­dar git­tik. Irmak içinde bir adam ayakta duru­yordu. Ortasına doğru da bir adam ve önünde bir taş yığını vardı. Irmağın içindeki adam döndü. Çıkmak isteyince öbürü ağzına bir taş attı ve onu yerine döndürdü. Sonra her ne zaman çıkmak için gelse ağ­zına bir taş atıyor, o da yerine dönüyordu. «Bu nedir?» diye sor­dum. «Nehirde gördüğün kişi faiz yiyendir.» dedi[47].”

 

B - Cahiliye Faizi

Müslümanlık öncesi arap toplumunu anlatmak için cahiliye kelimesi kullanılır. Bu döneme cahiliye dönemi, onların gelenek ve göreneklerine de cahiliye gelenek ve görenekleri denir. Cahiliye faizi derken de bu dönemin faiz anlayışı kastedilir.

Yukarıda belirtildiği gibi cahiliye faizi borçtan elde edilen gelirdir. Bu da kredi, mevduat ve temerrüt faizlerini kapsar. Ona dua ve selâm olsun, Muhammed, Veda Hutbesi’nde şöyle demiştir:

 

“Cahiliye faizi kaldırılmıştır. İlk faizi kaldırıyorum, bizim faizimizi, (amcam) Abbas b. Abdulmuttalib'in faizini. Câhiliye faizinin tamamı kaldırılmış­tır[48]”.

İleride görüleceği gibi hadislerde altın, gümüş, arpa, buğday, hurma ve tuzun bazı alım satım şekilleri de faizli işlem sayılmıştır. Bu yüzden kimi İslam bilginleri borçtan elde edilen gelir yanında, bu altı maddenin ve onlarla aynı kapsama soktukları maddelerin bazı alım satım şekillerini de faizli işlem saymışlardır.

İbni Abbas faizli işlemin bu çeşidini kabul etmez. Ona  göre faiz, borcun getirisinden başka bir şey değildir. O, bunu söylerken Üsâme b. Zeyd'in Peygamberden duyduğu sözlere dayanır. Üsâme'den yapılan rivayetleri ve bu ri­vayetlerdeki farklı ifadeleri şöyle sıralayabiliriz:

1-  İbni Abbas dedi ki, Üsâme b. Zeyd'in bana verdiği habere göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun şöyle demiştir:

 

“Faizli işlem yalnızca borçta olur[49].”

2-  İbni Abbas'ın Üsâme b. Zeyd’den bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

“Elden ele (yani peşin) olanda faiz olmaz[50].”

3- Ubeydullah b. Ebî Yezîd, İbni Abbas’tan şunu işittiğini söyledi: Üsâme b. Zeyd'in bana verdiği habere göre  Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun,'şöyle de­miştir:

 

"Faiz sadece vadeli işlemde olur[51].“

4- Ebu Salih ez-Zeyyât dedi ki; Ebû Saîd el-Hudrî'nin şöyle dediğini işittim: “Di­nara dinar, dirheme dirhem misli misline olur. Kim artırır ya da fazlasını isterse faize girer.”

«İbni Abbas böyle demiyor.» de­yince Ebu Saîd şunu sööyledi:

“İbni Abbas’a sordum, dedim ki; «Onu Peygamber'den mi işittin yoksa Allah'ın Kitabında mı buldun?"

Dedi ki; “Bunların hiç birini söylemiyorum, siz Allah'ın Elçisini benden iyi bilir­siniz, ama Üsâme bana Peygamber'in şöyle dediğini haber verdi:

 "

Vadeli işlemden başkasında faiz olmaz[52]."

5- Ata b. Ebî Rebâh dedi ki, Ebû Saîd el-Hudrî, İbni Abbas ile karşılaştı ve ona şöyle dedi: Senin sarfla[53] ilgili şu görüşüne baksana, o senin Allah'ın Elçisi'nden işittiğin bir şey mi, yoksa Allah'ın Kitabı'nda bulduğun bir şey mi?

İbni Abbas dedi ki; “Hayır öyle demiyorum, siz Allah'ın Elçisini benden iyi bilir­siniz, Allah'ın Kitab'ını da bilmiyo­rum, ama Üsâme b. Zeyd bana Allah'ın Elçisi'nin şöyle dediğini bildirdi:

 

 "Dikkat edin, faiz sadece vadeli işlemde olur[54]."

C - Faizli Satışlar

Bugün faizli satış deyince akla vadeli satış gelir. Çünkü vade farkı, faiz ile karıştırılır. Halbuki, vade farkı başka, faiz başkadır. Bu konu ileride gelecektir.

Bu başlık, altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuz satışıyla ilgilidir. Ona dua ve selâm olsun, Muhammed,  bu altı maddenin bir kısım satış şekillerini, normal bir satış değil, faizli işlem sayarak yasaklamıştır. O, ayrıca o devrin parası olan dinar ve dirhemin alım satımına da düzenleme getirmiştir. Onun veresiye hay­van takasını yasakladığı rivayeti de vardır. Bu bölümün sonunda açıklanacağı gibi bu yasaklar, alım satım adı altında faizli ödünç işlemi yapılmasını önlemeye yönelik­tir. Hadislerde sayılan altı madde, o devirde en çok ödünç verilen maddelerdir. Bu ödünçleri satış gibi göste­rip alınan faize kâr demek ve faiz yasağını delmek müm­kündür. Hadisler bunu kesin olarak önlemiştir.

     1 - Altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuz

Konu ile ilgili olarak Allah'ın Elçisinden bize ulaşan sözlerin bir kısmında bu altı maddenin tamamı, bir kısmında da daha azı geçer. Şimdi bu sözleri kısım kısım sıralayalım:

     a - Altı madde bir arada olanlar

Ebû Saîd el-Hudrî'nin (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir :

 

"Altına karşılık al­tın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma ve tuza karşılık tuz, misli misline ve peşin olur. Kim artırır ya da fazlasını isterse faize girmiş olur. Bu konuda alan da ve­ren de birdir[55].”

Ubâdetü’bnü’s-Sâmit (r.a.) bildirmiştir. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

 

“Altına karşılık altın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma ve tuza karşılık tuz misli misline, dengi dengine ve peşin olur. Bu cinsler değişik olursa peşin olması şartıyla istediğiniz gibi satabilirsi­niz[56].“

Müslim b. Yesar ile Abdullah b. Ubeyd, Ubâdet­‘übn’üs-Sâmit ile Muaviye’nin bir keresinde aynı konak yerinde bulunduklarını ve Ubâde’nin kendileriyle konu­şup şöyle dediğini haber vermişlerdir:

 

“Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun bize, altına karşılık altın, gü­müşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa ve hurmaya karşılık hurma,  satmayı yasakladı.”

Onlardan biri (Müslim veya Abdullah), “tuza karşılık tuz“ ifadesini de ekledi; diğeri bunu değil de şunu ekledi: " Dengi dengine ve misli misline olursa o başka." Biri de şunu ekledi:

 "Kim artırır ya da fazlasını isterse faize girmiş olur.” Bunu da öbürü söylememişti.

Übâde sözüne şöyle devam etti:

 

“Bize, Allah'ın Elçisi, gümüşe karşılık altını, al­tına karşı­lık gümüşü, arpaya karşılık buğdayı, buğdaya karşılık arpayı peşin olmak şar­tıyla istediğimiz gibi satabi­leceğimizi em­retti[57].” 

Übâdetü’bnü’s-Sâmit'in (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

“Altına karşılık altın, dinarı olsun külçesi olsun; gü­müşe karşılık gümüş, dirhemi olsun, külçesi olsun far­ketmez. Buğdaya karşılık buğday ölçeğe[58] ölçektir. Arpaya karşılık arpa, ölçeğe ölçektir. Hurmaya karşılık hurma, ölçeğe ölçektir. Tuza karşılık tuz, ölçeğe öçektir. Kim artırır ya da fazlasını isterse faize girmiş olur. Gü­müşe karşılık altın elden ele satıldı­ğında gümüşün fazla olmasında bir zarar yok­tur, fakat veresiyesi olmaz. Arpaya karşılık buğday elden ele satıldığında arpa­nın fazla olmasında bir za­rar yoktur, fakat veresiyesi ol­maz[59].”

Bu kısımdaki hadisleri iki sahabi, Ubâdet'übn'üs-Sâmit ve Ebu Saîd el-Hudrî rivayet etmişlerdir.

b -Beş madde bir arada

Burada altı maddeden yalnız tuz yoktur.

Ömer'in bildirdiğine göre, Allah'ın Elçisi ona dua ve selâm ol­sun­, şöyle demiştir:

 

“Gümüşe karşılık altın faizli işlemdir; al-ver şek­linde olursa o başka. Buğdaya karşılık buğday faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka. Arpaya karşılık arpa faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka. Hurmaya karşılık hurma faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka[60].“

c - Dört madde bir arada olanlar

Birinci hadiste altın, buğday, arpa ve hur­ma geçer.

Ömer'in bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm ol­sun­, şöyle demiştir:

 

“Altına karşılık altın faizli işlemdir; al-ver şek­linde olursa o başka. Buğdaya karşılık buğday faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka. Arpaya karşılık arpa faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka. Hurmaya karşılık hurma faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka[61].“

İkinci hadiste arpa, buğday, hurma ve tuz­ geçer.

Ebu Hureyre'nin (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

“Buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma, tuza karşılık tuz kilesi kilesine, tartısı tartısına olur. Kim artırır ya da faz­lasını isterse ribaya gi­rer; renkler[62] farklı olursa o başka[63].”

d -  İyi hurmaya karşılık kötü hurma

Ebu Saîd el-Hudrî, Ebu Hureyre'den (r.anhuma) şunu bildirmiştir. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, bir kişiyi Hayber’de görev­lendirmişti, cenib[64] hurması getirdi. Allah'ın Elçisi “Haybe­r’in bütün hurmaları böyle mi?“ dedi. O, “Hayır vallahi ey Allah'ın Elçisi, bunun bir sa’ına[65] karşılık iki sa', iki sa’ına karşılık üç sa' veriyoruz." dedi. Bunun üzerine Allah'ın Elçisi şöyle dedi:

 

”Öyle yapma, karışık hurmayı dirhem karşılığı sat, sonra cenîbi dirhem vererek al[66] .”

Bilâl, Peygamber'e, ona dua ve selâm olsun, Bernî hurması getirmişti. Peygamber dedi ki, "Bu nereden?" Bilâl, "Yanımızda kötü hurma vardı, Peygamber yesin diye bunun bir sa'ını iki sa' vererek aldım." dedi. Peygamber dedi ki:

"Eyvah, eyvah, tam faiz! tam faiz! Böyle yapma, böyle bir şey satın almak istedin mi, hurmayı sat, sonra onun bedeli ile satın al[67]."

Ebu Saîd dedi ki Allah'ın Elçisi'ne, ona dua ve selâm olsun, bir hurma getirildi. "Bu bizim hurmamızdan değil." dedi. Adam dedi ki, "Ey Allah'ın Elçisi, bunun bir sa'ını bizim hurmamızdan iki sa'a aldım." Bunun üzerine Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

 

 "Bu ribadır; onu geri verin. Sonra hurmamızı satın ve bize bundan alın[68]."

Hayber valisi Allah'ın Elçisi'ne cenîb hurması ge­tirmişti. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, “Hayberin bütün hurmaları böyle midir?” diye sordu. Vali, “Hayır, vallahi, ey Allah'ın Elçisi, toplanan hurmalardan iki sa’ verip bundan bir sa’ alıyoruz.” dedi. Ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisi bunun üze­rine şöyle dedi:

 

"Böyle yapmayın ama misli misline olabilir. Ya da bunu satın, bede­liyle ondan alın. Denge böyle kurulur[69]."

e - Taama karşılık taam

Mamer b. Abdullah kölesini bir sa’ buğday verip gönderdi, “Onu sat, karşılığında arpa al.” dedi. Köle gitti, bir sa’dan biraz fazla (arpa) aldı. Mamer’e geldi ve durumu bildirdi. Mamer dedi ki; “Niye böyle yaptın. Git onu geri ver, misli misline olmazsa sakın alma. Çünkü ben Allah'ın Elçisi'ni dinlemiştim, ona dua ve se­lam olsun, şöyle diyordu:

 " Taama karşılık taam misli mislinedir.”

O gün taamımız arpaydı."

Ona, “O onun dengi de­ğil ki.” dendi. “Benzemesinden korkuyorum[70].” diye cevap verdi.

Tâc'ul-arûs'a göre Hicaz halkı, yalın olarak taam de­yince buğday demek ister[71]. Ebû Saîd el-Hudrî'nin şu ifa­desi bunu doğrulamaktadır: "Biz fıtır sadakası olarak ya, taamdan bir sa', ya arpadan bir sa[72], ya hurmadan bir sa' ya keşten[73] bir sa' ya da kuru üzümden bir sa' çıkarırdık[74]. Buradaki taam kelimesi ile buğdayın kastedildiği açıktır.

f - Kuru hurmaya karşılık yaş hurma

Ebû Ayyaş, Sa’d b. Ebî Vakkas’a, "Beyaz buğday (beyzâ) verip sült denen buğdaydan alabilir miyim?" diye sordu. Sa’d, “Hangisi daha iyi?“ dedi. “Beyaz buğday” diye cevap verdi. Bunun üzerine bu alımı yasakladı ve  şöyle dedi: Allah'ın Elçisi'ne yaş harmaya karşılık kuru hurma soruldu da Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

 " Yaş hurma kuruyunca azalır mı?

Evet. dediler. O da onu bundan men etti[75]."

2 - Altın ve gümüş

Ebû Saîd el-Hudrî'nin (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

"Altına karşılık altın satmayınız; misli misline olursa o başka. Birini öbüründen farklı yap­mayınız. Gümüşe karşılık gümüş satmayınız; misli misline olursa o başka. Birini öbüründen farklı yap­mayınız. Bunları, biri peşin diğeri veresiye olarak da satmayınız[76].”

Ubâdetü’bnü’s-Sâmit'in (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

"Gü­müşe karşılık altın elden ele satılırsa gümüşün fazla olmasında bir sakınca yok­tur, fakat veresiyesi ol­maz[77].”

Ebû Saîd el-Hudrî'nin (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

“Altına karşılık al­tın, gümüşe karşılık gümüş sat­mayınız; ama aynı ağırlıkta, misli misline, dengi dengine olurlarsa o başka[78].”

Abdurrahman b. Ebî Bekre, babası Ebû Bekre'nin (r.a.) şöyle de­diğini bildirmiştir:

 

“Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, gümüşü gümüşle, altını altınla değiştirmeyi yasakladı, dengi den­gine olursa o başka. Gümüşü altınla istediğimiz gibi, altını gümüşle istediğimiz gibi değiştire­bileceğimizi em­retti[79].” Ona birisi ‘Elden ele mi?’ diye sordu. Dedi ki, "Ben böyle işittim.[80]“

Abdurrahman b. Ebî Bekre, Ebû Bekre'nin (r.a.) şöyle de­diğini bildirmiştir: Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm ol­sun şöyle dedi:

 

"Altına karşılık altın satmayınız, dengi dengine olursa o başka. Gümüşe karşılık gümüş satmayınız, dengi den­gine olursa o başka. Gü­müşe karşılık altını, altına karşılık gü­müşü istediğiniz gibi satabilirsiniz[81].”

Ebû Hureyre’den rivayet ediliyor, Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun şöyle demiştir:

 

"Altına karşılık altın aynı ağırlıkta misli misline, gümüşe karşılık gümüş aynı ağır­lıkta misli misline olur. Kim miktarı artırır veya fazlasını isterse, o faizli işlemdir[82].”

     a - Dinara veya dirheme karşılık altın veya gümüş

     1) - Dinara karşılık altın

Dinar, altından basılmış paradır.

İbni Şihab, Malik b. Evs’in kendine şunu haber verdiğini söyledi:

“100 dinar satmak istedim, beni Talha b. Ubeydullah çağırdı, anlaştık, parayı aldı. Altını elinde çevirmeye başladı. «Veznedarım ağaçlıktan gelsin de...» dedi.

Ömer bunu işitiyordu, hemen söze karıştı ve şöyle dedi :

«Vallahi (altını) alıncaya kadar ondan ayrılma. Çünkü Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

"Altına karşılık altın faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka..[83].“

Fadâle b. ‘Ubeyd el-Ensârî demiştir ki; Allah'ın Elçisi'ne dua ve selâm olsun, Hayber’de ona bir gerdan­lık getirildi, boncuk ve al­tın diziliydi. Satılığa çıkarılmış ganimetlerdendi. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, ger­danlıktaki altının çıkarılmasını emretti. Sonra dedi ki:

 “Altına karşılık altın tartıya tartıdır[84].“

Yani altın verilip altın alınacaksa her ikisinin de aynı ağırlıkta olması gerekir. Çünkü ger­danlığa karşılık ödene­cek para, altından basılmış olan dinardı.

Fadâle b. ‘Ubeyd dedi ki, Hayber günü bir ger­danlığı 12 dinara satın almıştım. Boncuklu ve altınlıydı. Ayırdım baktım ki, 12 dinardan fazla altını var. Bunu hemen Allah'ın Elçisi’ne anlattım dedi ki:

 " Ayırt edilmeden sa­tılmaz[85].“

Fadâle b. ‘Ubeyd dedi ki; Hayber günü Allah'ın Elçisi ile birlikteydik. Yahudilerle okka işi alış veriş yapıyor, iki üç di­nara altın alıyorduk. Allah'ın Elçisi, ona dua ve se­lam olsun, dedi ki:

 "

Al­tını altına karşılık al­mayınız; ikisi de aynı ağırlıkta olursa o başka[86].“

Fadâle b. ‘Ubeyd dedi ki, Hayber günü boncuklu ve altınlı bir ger­danlık elde ettim. Onu satmak istedim. Durum, Allah'ın Elçisi'ne an­latıldı. Ona dua ve selâm ol­sun, dedi ki;

"

Birini diğerinden ayır, sonra sat[87].”

Haneş dedi ki, bir savaşta Fadâle b. Ubeyd ile bera­berdik, benim ve arkadaş­larımın payına altınlı gümüşlü ve mücevherli bir gerdanlık düştü. Onu satın almak is­te­dim ve Fadâle b. Ubeyd’e sordum, dedi ki, “Altınlarını çıkar bir kefeye koy, senin altınını da diğer kefeye koy; sonra misli misline olmadıkça alma. Allah'ın Elçisi'nden işittim; ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

"

Kim Allah’a ve Son güne inanmışsa misli misline ol­madıkça almasın [88].”

2) - Dirheme karşılık gümüş

Dirhem, gümüşten basılmış paradır.

Ebû’l-Minhal dedi ki; "Benim bir ortağım mevsime (panayıra) veya hacca kadar ve­resiye gümüş satmıştı. Bana geldi ve durumu bildirdi, bu uygun bir iş değil, de­dim. «Onu çarşıda sattım, kimse beni ya­dırgamadı.» dedi. Hemen Berâ b. Azib’e geldim ve sordum. Dedi ki,  Peygamber ona dua ve selâm olsun Medine’ye geldiğinde böyle sa­tışlar yapıyorduk; dedi ki:

"Peşin olursa bir za­rarı yok, veresiyesi (satış değil) faizli işlem olur."

 Bana, "Sen Zeyd b. Erkam’a git, o benden daha bü­yük tüccardır." dedi. Ona gittim ve sordum, aynı şeyi söyledi[89].

3 - Para alım satımı (Sarf)

Peygamberin ve sahabenin yaşadığı dönemlerde para deyince dinar ve dirhem anlaşılırdı.  Hadislerden bir kısmı bunların alım satımını düzenler.

Ali’nin torunu Ömer, babası Muhammed’den o da dedesi Ali’den şunu bildirmiştir: Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

 

“Dinara karşılık dinar, dirheme karşılık dirhem olursa arada bir faz­lalık olamaz. Kimin gümüşe ihtiyacı varsa altın verip alsın. Kimin de altına ihtiyacı varsa gümüş verip alsın. Sarf, al-ver şeklinde olur[90].“

 Osmanin (r.a.) bildirdiğine göre Muhammed, ona dua ve selâm olsun' şöyle demiştir:

 

“Bir dinarı iki dinara, bir dir­hemi iki dirheme sat­mayın[91].”

Abdullah b. Ömer dedi ki; Beqî'de deve satardım. Dinara karşı­lık satar yerine dirhem alırdım, dirheme kar­şılık satar yerine dinar alırdım. Ona dua ve selâm ol­sun, Allah'ın Elçisi’ne geldim, Hafsa’nın evin­deydi; “Ey Allah'ın Elçisi, mü­sadenle bir şey sormak istiyorum; ben Beqî'de deve satıyorum; dinara karşılık satıp yerine dir­hem alı­yo­rum. Dirheme karşılık satıp yerine dinar alıyorum. Ona karşılık onu alıyor, buna karşılık bunu veri­yorum.” dedim. Dedi ki:

 

”O günün fiyatıyla almanda bir sakınca yok­tur; yeterki, aranızda bir şey bırakarak ayrılmayın[92].”

Abdullah b. Ömer diyor ki; altına karşılık gümüş veya gümüşe karşılık al­tın satardım; geldim, Allah'ın Elçisi’ne bunu haber verdim. Ona dua ve selâm olsun, dedi ki;

"

Biriyle böyle bir alış veriş yaptı­ğında seninle onun arasında bir hesap ka­lırsa ondan ayrılma[93].” 

Ebu’l-Minhal diyor ki; el-Berâ b. Azib’e ve Zeyd b. Erkam’a, (r.anhum), sarfı sordum, onlardan her biri diğeri için “Bu benden iyidir” di­yordu. Her ikisi de şöyle dedi:

 

“Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun gümüşe karşılık altını veresiye satmayı yasak­ladı[94].“

Kendinden yapılan bir başka rivayette Ebu’l-Minhal diyor ki; el-Berâ b. Azib’e ve Zeyd b. Erkam’a, (sarfı) sor­dum, dedilerki; “Ona dua ve selâm olsun, bizler Allah'ın Elçisi'nin za­manında ticaret yapardık, Allah'ın Elçisi'ne sarfı sorduk, dedi ki:

 

 “Peşin olursa zararı yok, ama veresiye olursa uy­gun olmaz[95].”

Ebû Hureyre’den rivayet ediliyor, Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun şöyle demiştir:

 

“Dinara dinar olursa arada bir fazlalık olmaz. Dir­heme dirhem olursa arada gene bir fazlalık olmaz[96].“

     4 - Değerlendirme

Fakihler, hadislerde geçen altı maddeyi ikiye bölmüş­ler, birinci bölüme altın ve gümüşü, ikinci bö­lüme de buğday, arpa, hurma ve tuzu koymuşlardır. Çünkü şöyle bir hadis vardır :

“Altına karşılık altın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma ve tuza karşılık tuz misli misline, dengi dengine ve peşin olur. Bu cinsler değişik olursa peşin olması şartıyla istediğiniz gibi satabilirsi­niz[97].“

Bundan kabaca şu anlaşılır: Cinsler değişik olsa bile bu altı maddenin birbiriyle değişimi veresiye yapılamaz, yoksa faizli işlem olur. Buna göre, altın veya gümüş verip veresiye arpa, buğday, hurma veya tuz almak da yasak­lanan işlemlerden olur. Halbuki, böyle bir alımı bizzat Peygamber yap­mıştır. Enes b. Malik'in bildirdiğine göre Peygamber, ona dua ve se­lam olsun, bir zırhını, Medine'de bir ya­hudinin yanında rehin bırakmış ve ailesi için ondan bir miktar veresiye arpa almıştı[98]. Daha sonra ödeyeceği para dinar veya dirhemdi. Durum böyle olunca para olarak da kullanılan altın ve gümüş ile diğer madde­leri farklı sınıfa koyma zorunlu­luğu doğmuş olur.

Yukarıdaki hadisin açıklaması mahiyetinde olan şu hadislerde altın ile gümüşün veya buğday ile arpanın değişiminden söz edilmiştir. Hurma ile tuzu bu kapsama sokan bir hadis yoktur. Konu ile ilgili bütün hadisileri şu hadis özetlemektedir:

“Gü­müşe karşılık altın elden ele satıldı­ğında gümüşün fazla olmasında bir zarar yok­tur, fakat veresiyesi olmaz. Arpaya karşılık buğday elden ele satıldığında arpa­nın fazla olmasında bir za­rar yoktur, fakat veriseyesi ol­maz[99].”

a - Altın ve gümüş

Yukarıdaki hadisler, alım satım görüntüsü altında faizli işlem yapılmasının önünü kesmektedir. Buna göre İster külçe, isterse basılmış para olsun, altın altınla ve gümüş gümüşle değiştirilince değişimin eşit ağırlıkta ve pe­şin olması gerekir. Yoksa faizli işlem olur.

Söz gelişi bir kimse elindeki 100 gr kullanılmış altın bileziği verip külçe altın almak isterse külçenin de 100 gr. olması gerekir; yoksa faizli işlem olur.

Eski gümüş kemer ile külçe gümüş almak istenirse kemer ile külçenin aynı ağırlıkta olması gerekir. Bunlardan biri daha ağır olursa faizli işlem olur.

Her kim, altın verip gümüş almak veya gümüş verip altın almak isterse birini verdi mi diğerini hemen al­malıdır. Yani altını veya gümüşü şimdi verip ötekini daha sonra alamaz, yoksa faizli işlem olur. Konyula ilgili detaylı değerlendirme bu bölümün sonunda gelecektir.

Altın veya gümüş verip buğday, arpa, hurma veya tuzu istediğimiz gibi alabiliriz. Bu alım peşin de olabilir, veresiye de. Bunun hiç bir sakıncası yoktur.

b - Buğday ve arpa

Yukarıdaki hadislere göre bunlar kendi cinsleriyle değiştirilirse ikisi de aynı ölçekte olmalı ve biri verildi mi diğeri teslim alınmalıdır. Diyelim ki, bir kile ekmeklik buğdayım var, onunla tohumluk buğday almak istiyorum, peşin olmak şartıyla ancak bir kile alabilirim. Birinin diğerinden çok veya az olması faizli işlem olduğu gibi birini şimdi verip diğerini sonra almak da faizli işlem olur.

Buğday verip arpa alırsam birini verdim mi diğerini almam gerekir. Çünkü bunun veresiyesi faizli işlem olur. Ama miktarlar farklı olabilir. Mesela, 10 kile arpa ile peşin 5 kile buğday alınabilir.

c -Hurma ve tuz

Hadislere göre hurma verilip hurma alınır veya tuz verilip tuz alınırsa değişimin peşin ve miktarların eşit ol­ması gerekir. Hurma verip tuz alırken veya hurma veya tuz verip arpa ya da buğday alırken değişimin peşin ol­ması gerektiğine dair bir açık ifade hadislerde yer almaz.

 d - Misli misline

Hadisler, yukarıdaki altı malın kendi cinsiyle değişiminin "misli misline" olmasını şart koşar. Misil (), iki şey arasın­daki denkliği ve aynılığı ifade eder. Benzerliği göstermek için Arapçada kâf () harfi veya şibh () kelimesi kullanılır. Lisan’ül-Arab, misil ke­limesi ile ilgili şu bilgileri vermektedir:

“İbni Berri dedi ki, mümâselet (tıpkısı olmak) ile müsâ­vât (denklik) arasında fark vardır. Müsâvât farklı cinsler arasında olabileceği gibi aynı cinsler arasında da olabilir. Çünkü müsâvât miktar bakımındandır. Biri diğerinden fazla da olmaz noksan da. Ama mü­mâselet yani misli misline olma yalnızca aynı şeyler arasında gerçekleşir. Yalın olarak “o onun mislidir.” demek “O onun yerine ge­çer.” demek­tir. “Şu yönüyle onun mislidir.” denirse yanlız o yönüyle öbürüne denk olduğu ama başka yönlerden farklı olduğu an­laşılır[100].

Arapça'da iki şey arasındaki ortak noktaları ifade için kullanlıan bir çok kelime vardır. Ragıb el-İsfahânî, bu konuda şu bilgileri vermektedir:

 (nidd), yalnızca cevherde yani özdeki ortaklığı ifade eder.

 (şibh), yalnızca keyfiyet yani nitelik ve vasıf yö­nünden ortaklığı ifade eder.

 (müsâvî) yalnızca kemiyet yani sayı ve miktar yönünden ortaklığı ifade eder.

 (şekil) yalnızca ölçü ve boyutlar yönünden or­taklığı ifade eder.

Misil () kelimesi bunların hepisini içine alır. Allah Teâlâ, hiç bir şeyin hiç bir konuda kendine benze­medi­ğini misil kelimesi ile ifade etmiş ve şöyle bu­yur­muştur: "Onun misli gibi bir şey yoktur." (Şûra 42/11)[101]

İki şeyin misli misline olması, bunların her yönüyle birbirinin tıpkısı olması demek ise de hadislerde geçen altı malın değişiminde böyle bir şeyin aranması uygun görülmemektedir. Çünkü elindeki bir malı verip her yö­nüyle onun gibi olan bir başka malı kim alır? Kim, bir adet Reşat altınını verip her yönüyle onun tıpkısı olan bir başka Reşat altınını almak ister? Böyle bir şey anlamsız olur. Muhammed anlamsız bir şey söylemeyeceğine göre hadislerde geçen misli misline ifadesinden mümkün olduğu kadar bedellerin birbirine denk olması şartı an­laşılmalıdır.

Ebû Ayyaş, Sa’d b. Ebî Vakkas’a, "Beyaz buğday (beyzâ) verip sült denen buğdaydan alabilirmiyim?" diye sordu. Sa’d, “Hangisi daha iyi?“ dedi. O, “Beyaz buğday” diye cevap verdi.  Bunun üzerine bu alım satımı yasak­ladı ve  şöyle dedi : Allah'ın Elçisi'ne yaş harmaya karşılık kuru hurma verilmesi soruldu da, Allah'ın Elçisi ona dua ve selâm olsun, “Kuruyunca azalır mı?“ diye sordu.

"Evet.” dediler. O da bundan men etti[102].

Peki ya 24 ayar altınla 18 ayar altın veya 900 ayar gümüşle 800 ayar gümüş nasıl değiştirilebilir? Buğday, arpa, hurma ve tuzun iyisini verip kötüsünü alacak olan ne yapar? İşte üzerinde durulacak husus budur. Hanefîlere göre kalite ve ayar ne olursa olsun miktar­lar denk olmalıdır. Buğday verip buğday alınıyor veya arpa, hurma ve tuz kendi cinsiyle değiştiriliyorsa biri iyi, biri kötü olabilir; yeter ki, ikisi de aynı ölçekte ve peşin ol­sun. Altın verip altın alırken veya gümüş verip gümüş alırken de biri has, öteki düşük ayarlı olabilir; yeter ki, ağırlıkları denk ve peşin olsun. Bu konudaki diğer görüşler ileride gelecektir.

e - Hayvan satışı

Hayvan satışı konusunda Semüre'nin  yaptığı şöyle bir rivayet vardır:

 

 "Allah'ın Elçisi hayvana karşılık hayvanı veresiye satmayı yasakladı[103].

Ebû İsâ et-Tirmîzî (209-279 h.) bu hadisle ilgili şunu  söylü­yor: "Semü­re’nin rivayet ettiği hadis hasen ve sa­hihtir... Gerek Peygamber'in asha­bından ve gerekse di­ğerlerinden olan ilim sahiplerinin çoğuna göre, hay­vana karşılık hayvanı veresiye satma hususunda uygu­lama bu hadise göre olur. Süfyan­‘üs-Sevrî’nin ve Kûfelilerin gö­rüşü de böyledir. Ahmed (b. Hanbel) de aynı şeyi söyler.

Peygamber'in asha­bından ve diğerlerinden olan kimi ilim sahipleri ise hayvana karşılık hayvanın veresiye satı­şına ruhsat vermişlerdir. Bu, Şafiî’nin ve İshak­‘ın da görü­şüdür[104]."

Ebû Davud'un rivayet ettiği bir hadis, Peygamber'den bu konuda bir müsade çıktığını göster­mektedir. Abdullah b. Amr'ın bildirdiğine göre, Allah'ın Elçisi ondan bir ordu donatmasını istemişti. Develer bi­tince ona, toplanacak genç zekat develeri karşılığında deve almasını emretti. O da zekat zamanında iki deve vermek üzere bir deve alıyordu[105]."

Ebu Davud'un şarihi el-Hattâbî (319-388 h.) bu hadisle ilgili şu bilgileri veriyor:

"Şeyh dedi ki; bu hadis sana şunu açıkca gösterir ki, hayvanı veresiye satma yasağı sadece her iki bedelin de veresiye olması haline hastır. İki hadisi birleştirmek ve aralarını uyuşturmak için bu gereklidir[106].

III-  SAHABENİN FAİZ ANLAYIŞI

Sahabe, Allah'ın Elçisi olduğuna inanarak Muhammed'i gö­ren kişilere verilen addır. Sahabeden hiç kimsenin, borcun getirisi olan faizin yani cahiliye faizinin haramlığında şüphesi yoktu. Ama onların içinde,                                                                                                                     Allah'ın Elçisi'nin altın, gümüş, buğ­day, arpa, hurma ve tuzun bazı satış şekille­rini faizli işlem saydığını bilmeyenler vardı. Çünkü onlar hadislere aynı öçüde vâkıf değillerdi.

A - Cahiliye Faizi     

Cahiliye faizi ile müslümanlık öncesi arap toplumun faiz anlayışı kastedilir. Araplarda bilinen ve yaygın olan faiz, cahiliye faizi idi. Bu, borca karşılık alınan faizdir[107]. Sahabe, cahiliye denen müslü­manlık öncesi dönemi bildiği için faizli işlem deyince onların aklına hemen cahiliye faizi gelirdi.

Zeyd b. Eslem dedi ki, cahiliye dönemindeki faizli işlem şuydu: Bir kimsenin diğer kimsede vadeli bir alacağı olur, vade bitince derdi ki, "Ödeyecek misin, yoksa faiz mi ilave edeceksin?" Öderse alır, ödemezse alacağına ila­vede bulunur ve vadeyi uzatırdı[108]. 

İmam Malik’in bildirdiğine göre bir kişi Abdullah b. Ömer’e geldi ve şöyle dedi :

-Birine ödünç verdim ve geri öderken daha iyisini vermesini şart koş­tum.

Abdullah dedi ki, “Bu faizli işlemdir.”

-Peki ne yapmamı emredersin, diye sorunca Abdullah dedi ki :

-Ödünç üç kısımdır; birincisinde yalnız Allah'ın rızasını gözetir ve karşılı­ğında Allah’ın rızasını kazanırsın. İkincisinde arkadaşının gönlünü kazanmak is­tersin; bunda onun gönlünü kazanmaktan başka kazancın ol­maz. Üçüncüsünde de temiz malına karşılık kirli ka­zancı şart koşarsın, işte o faizli işlemdir.

- Peki şimdi ne yapabilirim, diye sordu. Abdullah’ın cevabı şu oldu:

- Elindeki belgeyi yırtman uygun olur. Sonra eğer borçlu, borcu­nun dengini öderse alırsın. O daha az öder, sen de kabul edersen bundan sevap ka­zanırsın. Ama borçlu, gönlünden koparak bor­cundan fazla bir ödemede bulu­nursa bu onun sana bir teşekkürü sayılır. Sen de ona tanıdığın kullanma süre­sine karşılık sevap alır­sın[109].”

İmam Malik’in bildirdiğine göre Abdullah b. Mes’ud şöyle demiş­tir: “Bir kimse ödünç verir de daha iyisini al­mayı şart koşarsa, şartı bir tutam ot bile olsa, faizli işlem olur[110].“

İbni Abbas şöyle derdi: “Ribe’n-nesie’den başka faizli işlem yoktur”[111]. Nesie, vadeli işleme denir. İbni Abbas'ın ifadesi, "Borç faizinden başka faiz yoktur" anlamına gelir.

2 - Iskonto

Iskonto, borcu erken ödemeye karşılık yapılan indirimdir. Bu ko­nuda bir ayet veya sahih bir hadis yoktur. Bundan önceki bölüm­lerde ıskontoya değinilmemesi bundandır. Sahabeden kimileri ıs­kontoyu faiz kapsamına sokarak haram saymış, kimileri de caiz görmüştür.

Süfyan, Hâmid’den o da Meysere’den şunu bil­dirmiş­tir:  Meysere dedi ki, Ab­dullah b. Ömer’e (r.a.) sor­dum: “Benim bir şa­hısta vadeli bir ala­cağım var, ona di­yorum ki, borcunu hemen öde, sana ıskonto yapayım.”

Abdullah dedi ki, “O faizli işlemdir.”

Abdullah b. Ömer'e bir de şöyle soruldu, "Bir kimse­den vadesi gelmemiş alacağı olan kişi, alacağından in­dirim yapar da borçlu bor­cunu peşin öderse olur mu?"

Abdullah bunu kerih (kötü) gördü ve yasakladı[112].

Seffah'ın azadlısı Ebû Salih dedi ki, Darunnahle hal­kından bi­rine, bana ait bir bezi vadeli olarak satmıştım. Sonra çıkıp Kufe'ye gitmek istedim. Bana, be­delden bir miktar indirim yapmamı ve peşin ödemeyi teklif ettiler. Ben de bunu Zeyd b. Sabit'e sordum, dedi ki: Bunu ne yemeni isterim ne de yedirmeni[113].

Said b. Cübeyr’in de bu görüşte olduğu bildirilmiştir[114].

Buna göre üç kişinin ıskontoyu caiz görmediği anlaşılmaktadır. Bunlar Abdullah b. Ömer, Zeyd b. Sabit ve Said b. Cübeyr'dir.

Dört sahabi de bunu caiz görmüştur. Onlar, İbni Abbas, Üsâme b. Zeyd, Zeyd b. Erkâm ve Abdullah b. ez-Zübeyr’dir[115]. 

İbni Rüşd, İbni Abbas’ın ıskon­to konusunda bir nakilde bulun­duğunu söyler. Buna göre Muhammed, ona dua ve selâm ol­sun, Benî Nadîr yahudilerinin Medine’den çıka­rılmalarını emredince onlardan bir grup gelerek, “Ey Allah’ın Peygamberi, bizim buradan çıkarıl­ma­mızı emret­tin ama, halkın üze­rinde vadesi dolmamış alacak­ları­mız var.” dediler. Bunun üzerine Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

 

“İndirim (ıskonto) yapın ve peşine çevirin[116]."

Iskonto konusu, bundan sonraki bölümde daha geniş olarak ele alınacaktır.

3 - Faizli Satışlar

Faiz yiyenler öteden beri“Alım satım da tıpkı faizli iş­lem gibi­dir” (Bakara 2/275) derler. Allah alım satımı helâl, fa­izli işlemi haram kıl­dığı için bu zihniyette olanlar alım sa­tım yolunu kulla­narak faizli iş­lem yasağını delebilirler. Allah'ın Elçisi, ona salat ve selâm olsun, bu ad altında faizcilik yapma yolunu tü­müyle tıkamıştır. Ama saha­be­nin, bu hadislere aynı öl­çüde vakıf olmadığı görülmekte­dir. Şimdi bu konuda sa­habeden bize ulaşan bilgilere bakalım.

Atâ b. Yesâr, Muaviye’nin altın veya gümüşten bir su tasını kendi ağırlı­ğından fazlaya sattığını, o sırada Ebu’d-Derdâ’nın şöyle dediğini bildirmiştir: “Ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisinden böyle bir şeyi yasakladığını işittim. Misli misline olursa o başka[117].”

El-Muvatta şu ilaveyi yapıyor :

Bunun üzerine Muaviye, «Böyle bir şeyde bir sakınca görmü­yorum.» dedi. Ebu’d-Derdâ dedi ki, «Muaviye’yi bana karşı kim savunabilir? Ben ona Allah'ın Elçisi'nden söz ediyorum, o kendi görüşünden bahse­diyor. Senin olduğun bir yerde seninle otura­mam.» Sonra Ebu’d-Derdâ Ömer b. el-Hattâb’a geldi ve olanları an­lattı. Ömer b. el-Hattâb da Muaviye’ye «Misli mis­line ve aynı ağırlıkta olmadıkça bu satışı yapmayasın» diye mektup yazdı[118].

Ebu’l-Eş’as dedi ki, Muaviye komutasındaki bazı kim­seler altın ve gümüş kabları atiyye[119] zamanına kadar ve­resiye satınalmaya kalktılar. Ubadet’übn’üs-samit yerin­den doğruldu ve dedi ki; “Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun altına karşılık al­tın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, tuza karşılık tuz satmayı yasak­ladı. Misli misline, eşit durum­larda olurlarsa o başka. Kim artırır ya da faz­lasını isterse faizli işlem yapmış olur[120]. “

Muaviye b. Ebî Süfyan (r.a.) ile Ubâdetu’bnü’s-Sâmit (r.a.) arasında bu konuda yapılmış bir tartışmadan bahsedilir. Ebû Kılâbe demiştir ki, "Müslim b. Yesar’la Şam’da, bir toplantıda be­ra­berdik. O esnada Ebu’l-Eş’as çıkageldi. “Ebu’l-Eş’as!.. Ebu’l-Eş’as!..” diye seslendiler. He­men oturdu. Dedim ki, “Kardeşim, sen bize, Ubâdetu’bnü’s-Sâmit’in ne dediğini anlatsana.”

 “Evet, dedi; savaşlar yaptık, askerin başında Muaviye vardı. Çok ga­nimet elde ettik. Ganimetler arasında gümüş kaplar vardı. Muaviye birisine, insanların verdiği şeylerin içinden onu satmasını söy­ledi. Herkes satıcının başına üşüştü. Durum Ubâdetu’bnü’s-Sâmit’e ulaşınca hemen kalktı ve şöyle dedi, “Ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisi'nin altına karşılık altın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya  karşılık buğ­day, arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma, tuza karşılık tuz satmayı yasakladığını işittim. Eşit miktar­larda ve peşin olursa o başka. Kim artırır ya da fazlasını isterse faizli işlem yapmış olur.” Bunun üzerine herkes aldığını geri verdi.

Muaviye bunu duyunca konuşmak için kalktı ve şöyle dedi:

“Baksanıza! Ne oluyor? Bazıları Allah'ın Elçisi’nden hadîsler ri­vayet ediyor. Ona dua ve selâm ol­sun, biz de  onun yanında bu­lunduk, ona arkadaşlık ettik ama ondan bunu işitme­dik.“

Übâdetu’bnü’s-Sâmit yerinden doğruldu ve konuş­mayı tekrar­ladı. Sonra dedi ki, “Ona dua ve selâm olsun Allah'ın Elçisi'nden duy­duğumuzu elbette söyleriz, isterse Muaviye hoşlanmasın. Kapkaranlık bir gecede de olsa onun or­dusunda bulunmayabili­rim[121].”

Ömerin, ribanın kapsamının geniş olduğu kana­atinde ol­duğu ve şöyle dediği iddia edilir:

“En son inen ayet faiz ayetidir. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, onu bize tam olarak açıklamadan ruhunu teslim etmiştir. Öyleyse ribayı  da riybeyi de bırakınız[122].” Yani faizli işlem olduğu açıkça bi­linen şeyleri terkettiğiniz gibi kendisinde faizli işlem şüphesi olan şey­leri de bırakınız de­mektir. Ömer’e mal edilen bu tavsi­yeden şöyle bir kaide çıkarılmıştır: “Faizli işlem şüphesi de faizdir, çünkü faizli işlemde şüphe geçerli­dir[123].” Ömer'in böyle bir söz söylemiş olabileceği kabul edilemez. Bunun sebebi ileride, "Faiz ile ilgili görüşlerin tenkidi" başlığı altında açıklanacaktır.

Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: "Faizli işlem, başka değil, sadece altında, gü­müşte yahut yenilen veya içilen şeylerin ölçülen ya da tartılanında olur[124].“

Yezid b. Abdullah b. Kuseyt’ten rivayet ediliyor. O, Saîd b. el-Müseyyeb’in altına karşılık altın tarttığını görmüştü. Kendi altınını te­razinin bir kefesine boşalttı, ar­kadaşı da altınını terazinin diğer kefesine bo­şalttı. Terazinin dili den­gelenince aldı ve verdi[125].

İleride açıklanacağı gibi bu yasaklar, alım satım adı altında faiz yasağının çiğnenmesini engellemektedir.

4 - Para Satışı

Para satışı ile ilgili olarak sahabeden bize ulaşan görüşleri şöyle sıralayabiliriz:

Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: “Dinara karşılık dinar, dirheme karşılık dirhem, sa’a sa’dır[126]. Biri veresiye diğeri peşin olursa satış yapı­lamaz.[127]“

Mücahid diyor ki, “Abdullah b. Ömer ile birlikteydim, ona bir ku­yumcu geldi ve dedi ki; «Ebu Abdirrahman[128], ben altın işliyorum, işlediğim bir parçayı kendinden daha ağırına satıyorum, elimin emeği kadar bir fazlalık istiyo­rum.» Abdullah onu böyle yapmaktan menetti. Kuyumcu ısrarla konu üze­rinde duruyor, Abdullah menedi­yordu. Bu şe­kilde Mescid’in kapısına veya bi­neceği hayvanın yanına kadar vardı. Sonra Abdullah b. Ömer dedi ki; Dinara karşılık dinar ve dirheme karşılık dirhem; bunların arasında faz­lalık olmaz. Allah'ın Elçisinin zamanından bize ka­lan bu­dur. Bizden de size[129].“

Muaviye b. Ebî Süfyan, Allah'ın Elçisi’nin altın ve gü­müş sa­tışı konusunda koyduğu sınırlamaların sadece para olarak basılmış di­nar ve dirhemlerde geçerli olduğu görüşündeydi. Yoksa kül­çesi ile sikkeli[130] olanını ya da işlenmişi ile sikkeli olanını değişmede bir sa­kınca gör­mezdi[131]

Davud, Ebu Nadra’nın şöyle dediğini haber vermiştir : “İbni Ömer ve İbni Abbas’a sarf’tan sordum[132], onda bir kötülük görmedi­ler[133]. Ebû Saîd el-Hudrî’nin yanında otu­rurken ona da sarfı sor­dum. «Fazlalık faizli işlem olur»  dedi. İki sahabi­nin sözünden do­layı bu son sözü yadır­gadım. Bunun üzerine dediki :

"Ben sana Allah'ın Elçisi'nden işittiğimden başka­sını söylemiyo­rum. Ona dua ve selâm olsun, hurma için görevlendirdiği kişi bir sa’ iyi cins hurma ge­tirmişti. Allah'ın Elçisi'nin hurması başka çeşitti. «Bu sana nere­den?»  diye sordu. O da «İki sa’ götürdüm, bu sa’ı aldım, çünkü pazarda bu­nun bedeli bu, onunki de budur.» dedi. Allah'ın Elçisi dedi ki, “Yazık sana! Faizli işlem yapmışsın. Bunu yapmak istersen hurmanı bir bedel karşılığı sat, sonra o bedelle istediğin hurmayı al.” Ebu Saîd sözüne şöyle de­vam etti: Şimdi hurmaya karşılık hurma mı, yoksa gümüşe karşılık gümüş mü faizli işlem olmaya daha uy­gun­dur?“

Ebu Nadra dedi ki, «Sonra İbni Ömer’e geldim, beni (sarftan) me­netti. İbni Abbas’a da gitmedim. Ebu’s-sahbâ bana, onun bunu, Mekke’de İbni Abbas’a sorduğunu ve mekruh gördüğünü söy­ledi[134].”

Ebu Saîd, Allah'ın Elçisi'nin ilgili hadi­sini ibn Abbas’a söyleyince onun bu görüşünden döndüğü bildirilmiştir[135].

İbni Abbas’ın daha sonra şöyle dediği iddia edilmiştir:

“Kendime göre sarfı[136] helâl görüyordum. Sonra öğ­rendim ki, Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, onu haram kılmış. Şahid olun ki, ben de onu haram görüyo­rum. Daha önceki görü­şümden dolayı Allah’a sı­ğını­rım[137].”

Ebu’l-Cevzâ’nın şöyle dediği rivayet olunmuştur: İbni Abbas’ın, sarfı em­rettiğini işitmiştim, ondan bu görüş nakledilirdi. Sonra bana onun bundan döndüğü haberi ulaştı. Mekke’de onunla karşılaştım ve dedim ki;

“Bana senin görüşünden döndüğün haberi geldi.” Dedi ki, “Evet, o bana ait bir görüştü. Şu Ebu Saîd'in bil­dirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, sarfı ya­saklamıştır[138].”

İbni Abbas’tan bunun aksi rivayet de vardır. Ebû Salih’in şöyle de­diği bildirilmiştir: Ölünceye kadar İbni Abbas’a arkadaşlık ettim; vallahi sarf ile il­gili görüşünden dönmemiştir.

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Ölümünden 20 gece önce İbni Abbas’a sarfı sordum, onda bir sakınca gör­medi. Onu emretmek­teydi[139].

Tirmizi,  faizli işlem konusunda hadis rivayet eden sa­habileri şöyle sırala­maktadır: Ebubekr, Ömer, Osman, Ebu Hureyre, Hişam b. Amir, Berâ b. Azib, Zeyd b. Erkam, Fadâle b. Ubeyd, Ebu Bekre, Abdullah b. Ömer, Ebu’d-Derdâ ve Bilâl[140]. Yukarıda şu sa­habilerin rivayet­leri de geçmişti; Ali, Ebû Saîd el-Hudrî, Usâme b. Zeyd, Ubâdetü’bnü’s-Sâmit, Muaviye ve Mamer b. Abdullah. Toplamı l8 sahabidir. Allah onlardan razı olsun.

D - FAKİHLERİN FAİZ ANLAYIŞI

Kur'an ve sünneti yorumlayarak ibadet ve hukukla il­gili hükümler çıkaran kişilere fakih ve müctehid denir. Müslüman fakihler, Peygamber zamanından beri hep var olmuşlardır. Bunların, bazı temel metod ve görüşler et­rafında kümeleşmesiyle fıkıh mezhepleri doğmuştur. Burada, önde gelen mezheplerin faiz anlayışını ortaya koymaya çalışacağız.

Cahiliye fa­izinin haram olduğunu her fakih kabul eder. Iskontoyu faizli işlem sayanlar da çoğunluktadır. Altın, gümüş, arpa, buğday, hurma ve tuzun bazı satış şekillerini faizli işlem sayan hadisler karşısında mezhep­ler ikiye bölünmüştür. Birinci bölüğü yasağı hâ­dislerde be­lirtilen şeklin dışına taşırmaz. İkinci bölüğü ise bu altı maddenin bazı alım satım şekillerinin faizli işlem sa­yılmasının se­beplerini, kendi usullerine göre tespit ede­rek çer­çeveyi kıyas yo­luyla genişletirler. Bunlar, altın ve gümüşün alım satımı için koyduk­ları şartları para alım sa­tımı için de koyarlar.

1 - Cahiliye Faizi

Cahiliye faizi, borçtan elde edilen gelirdir. Kredi, mev­duat ve te­merrüd faizleri bu kapsama girer. Faizli işlem deyince anlaşılan bu­dur. Bunun haram olduğunda kim­senin şüphesi yoktur[141].

Serahsî bu konuda özetle şu bilgileri verir:

"Ona dua ve selâm olsun Allah'ın Elçisi menfaat sağlayan ödüncü faizli işlem saymış ve yasaklamıştır. Muhammed b. Sîrîn şunu bildirmiştir: Ömer, Übeyy b. Ka'b'a onbin dirhem ödünç verdi. Übeyy'in İcil'de bir hur­malığı vardı, ona bir miktar taze hurma gön­derdi; o bunu geri çe­virdi. Übeyy Ömer'le karşılaştı ve şöyle dedi: "O hediyeyi bendeki alacağından dolayı gönderdiğimi mi sandın? Sana paranı gönderiyorum, al." Bunun üzerine Ömer, Übeyy'e dedi ki, "Öyle ise hediyemizi gönder"[142].

 Serahsi şöyle devam ediyor: "Ömer hediye kabul ederdi. Übeyy'in hediyesini geri çevirmesi bunun, verdiği ödünçten dolayı olduğun­dan kuşkulandığı içindir. Çünkü o zaman bu, ödünçten sağlanmış bir menfaat olurdu. Übeyy, Ömer'e onu bor­cundan do­layı vermediğini bildi­rince hediyeyi kabul etti.  İşte esas olan budur.

Bizim dediğimiz şudur: "Eğer menfaat, ödünç sıra­sında şart ko­şulursa o, menfaat sağlayan ödünç olur, şart koşulmazsa bir sakın­cası olmaz. Buna göre borçlu, ödünç aldığı şeyin daha güzelini ge­tirirse bakılır; eğer evvelce koşulan bir şarttan dolayı getirmişse helâl olmaz. Çünkü o, ödüncün geliri olur. Eğer bir şart­tan dolayı de­ğilse sakıncası olmaz. Çünkü borçlu, bor­cunu ödemede güzel davranış göstermiş olur. Bu da teşvik edilir. Atâ'nın dediğine göre, Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm ol­sun bir kişiden bir miktar ödünç dir­hem almıştı. Borcunu ödedi ve biraz da fazla verdi. Dediler ki, "Fazla verdin." Allah'ın Elçisi dedi ki, "Biz böyle tar­tarız."

Abdullah b. Ömer ve Hasan (r.anhümâ) şöyle dediler: Bir kim­senin başkasındaki alacağı, dirhem cinsinden olsa, o dinar olarak ödese alcaklı bunu çarşıdaki fiyatı ile alır[143].

Şafiî mezhebi de aynı görüştedir. Onlara göre Ödünçte alacak­lıya menfaat sağlayacak her hangi bir şartın koşulması kabul edile­mez. Eğer şart koşulursa sözleşme geçersiz olur. Çünkü "Menfaat sağlayan her ödüncün faizli işlem olduğu" bildirilmiştir[144]. 

Hanbelî mezhebinde konu şu şekilde ifade ediliyor:

İlave şartıyla verilen her ödünç haramdır. Bu konuda görüş ay­rılığı yokur. İbn'ül-Münzir dedi ki, borç veren kişi borçlusunun fazla bir ödemede bulunmasını veya hediye vermesini şart koşarsa bu fazlalığı almak faiz olur.

Şart koşulan fazlalık, ha miktarda olmuş, ha vasıfta ol­muş far­ketmez. Söz gelişi, has almak şartıyla hurda borç vermek veya daha iyisini almak üzere altın veya gümüş para (nakd) borç vermek aynı olur. 

Ödünç verirken ya borçlunun evini kendine kiraya vermesini, ya kendine bir şey satmasını yahut bir başka sefer de onun borç vermesini şart koşarsa caiz olmaz. 

Ödünç veren, borçlunun evini düşük kira ile kendine  kiraya vermesini veya kendi evini yüksek kira ile kirala­masını, yahut ken­dine bir hediye vermesini, ya da kendi­sine bir iş yapmasını isterse tamı tamına haram olur. Borçlu, herhangi bir şart yokken ama henüz borcunu ödemeden böyle bir şey yaparsa alacaklı bunu kabul et­mez. Ama yapılan şeyin tam karşılığını verir veya borç­tan düşerse o başka. Taraflar arasındaki hediyeleşme, borçlanmadan önce var olan bir âdet gereği olursa onun bir zararı yoktur. el-Esrem'in bildir­diğine göre bir kişinin bir balıkçıda 20 dirhem alacağı vardı. Balıkçı ona balık hediye etmeye ve verdiği balıkların değerini hesapla­maya başladı. 13 dirheme ulaşınca durumu İbni Abbas'a sordu. İbni Abbas dedi ki, "Kalan yedi dirhemi öde."

Aralarında evvelce böyle bir ilişki olmadığı halde borçlu ala­cak­lısına ziyafet vermek isterse alacaklının yediği, borçlu lehine hesa­bedilir. Çünkü Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle de­miştir: "Biriniz bir ödünç verir de borçlu ona bir hediye verir ya da onu hayvana bindirirse  ona binmesin ve hediyeyi kabul etmesin. Ama daha önce aralarında böyle bir ilişki varsa o başka[145]."

Zirr b. Hubeyş, Übey b. Ka'b'a, "Ben cihad ülkesine, Irak'a git­mek istiyorum." deyince Übey şöyle dedi: "Sen faizin yaygın ol­duğu bir yere gidiyorsun. Birine ödünç verirsin de ödemeye gelince bir hediye ile birlikte gelirse alacağını al, hediyeyi geri çevir."

Ebû Musa el-Eş'ârî'nin oğlu Ebû Bürde Medine'ye ge­lir, Abdullah b. Selam ile karşılaşır. Abdullah, ikram için onu evine da­vet ettikten sonra der ki; "Sen faizin yaygın olduğu bir yerdesin. Bir kimsede kesinleşmiş bir alacağın olur da sana bir yük saman veya bir yük arpa, yahut bir yük kuru yonca verirse sakın alma, çünkü o faizdir[146]." 

Ebû Musa'nın oğlu dedi ki, "Bir kimse birine bir ödünç verir de bir işini ona, ödünçten önce yaptırmadığı şekilde yaptırmak isterse bu, menfaat sağlayan bir ödünç olur." 

Bu yasaklar, ödünç var olduğu süre içindedir. Borcu ödedikten sonra yasak kalkar[147]. 

Zahiri mezhebine göre ödünç yoluyla faizli işlem her türlü malda olabilir. Daha fazla, daha az ya da bir başka cins­ten ödemede bu­lunulması şartıyla bir şeyi ödünç vermek asla helâl olmaz. Ancak ödünç olarak verilen malın cin­sinden ve ödünç olarak verilen mik­tarda ödeme alına­bilir. Bu konuda kesin bir görüş birliği (icma) var­dır. Normal veya selem[148] yoluyla satış ile ödünç arasında şu fark vardır: Alım satım ve selem hem farklı cins mal­ların, hem de aynı cins malların de­ğişimi yoluyla olur. Ödünç ise yalnız aynı cins mal­ların de­ğişimi yoluyla olur[149].

2 - Iskonto

Iskonto sözlükte tenzilat ve indirim anlamına gelir. Bu başlık al­tında, borcu veya ödüncü öderken ya da bir borç senedini kırdırır­ken yapılan indirimden bahsedilecektir.

a - Borcun ıskontosu

Buradaki borç, satıştan, kiradan, bir iş veya hizmetten doğan borçtur. Buna mal veya hizmet akdinden doğan borç denir. Bu borçlar, vadesi gelmeden talep edilemezler. Ama borçlu, kendi isteği ile erken ödemede bulunabilir.

Fakihlerin çoğu, vadeyi uzutmaya karşılık borca yapılan ilâve ile vadeyi kısaltmaya karşılık borçtan yapılan indirimi aynı kap­sama sokarak borcun ıskontosunu faizli işlem saymışlardır.  Meselâ, bir malı, üç ay vadeli 120 liraya alan kişi bir ay sonra ala­caklıya, "110 liraya razı isen borcu hemen ödeyeyim" der, alacaklı da razı olursa, 10 liralık iskonto yapılmış olur. Bu kişinin borcu iki ay geciktirmesine karşılık alınacak 10 lira fazlalık nasıl faiz ise, fakihlerin çoğuna göre iki ay erken ödemeye karşılık yapılan 10 liralık ıskonto da faizdir.

Bu konuda İmam Malik şöyle der:

"Bize göre üzerinde görüş ayrılığı olmayan kötü iş şu­dur: "Bir kişinin vadesi gelmemiş alacağı olur, o alacaktan indirimde bulunur, borçlu da ödemeyi he­men yapar." Bize göre bu, zamanı gelen bor­cun va­desini uzatmaya karşılık borca ilave yapmakla aynıdır. Bu, tam faizli işlemdir; bunda şüphe yoktur[150]."

Hanefîlerin konu ile ilgili görüşü şöyledir:

"Vadeli bin dirhem alacağı olan kişi borçlusuyla peşin 500'e an­laşsa caiz olmaz. Çünkü peşin vadeliden hayır­lıdır. Borcun peşin olması, o borcu doğuran akitle elde edilmiş bir hak değildir. Öyle ise bu indirim, öbürünün vadede yap­tığı indirime karşılıktır. Bu, zamana değer biç­mek olur, o da haramdır[151]. Çünkü zaman mal de­ğildir[152]. Hanefîlere göre "Ribe'n-nesie sadece malı vadeye karşılık de­ğiştirme şüphesinden dolayı haram kı­lınmıştır. Burada ise açıkca vadeye karşılık değiştirme oldu­ğundan öncelikle haram olur[153]."

Malikî, Şafiî ve Hanbelî mezhepleri de ıskontoyu caiz görmez­ler[154].

Hiç bir şart koşulmaksızın, taraflardan biri borcunu er­ken öder, diğeri de kendiliğinden ikramda bulunursa bunu bütün mezhepler kabul ederler.

Zahirî mezhebi de borcu erken ödemeye karşılık yapı­lacak ıs­kontoyu faizli işlem sayar. Zahirî fakihi İbni Hazm’ın konuya ilişkin görüşleri şöyle­dir:

“Kalan kısmın bağışlanması şartıyla borcun bir bölü­münü süre­sinden önce ödemek caiz değildir. Böyle bir durumda ne vermişse onu, borçluya iade etmek gerekir. Çünkü bu, Allah’ın kitabında ol­ma­yan bir şarttır. Ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisi şöyle demiştir: «Allah’ın kitabında olma­yan her şart batıldır.»

Borçlu, bir şart koşmadan borcun bir kısmını öder, sonra alacak­lıdan, kalan borcun tamamından veya bir kısmından vazgeçmesini ister, o da kabul ederse ya da borçlunun bir talebi olmadan alacaklı, kalan borcun ta­mamını veya bir kısmını bağışlarsa güzel olur ve her ikisi de se­vap alır. Çünkü bir şart koşul­mamış, bunlardan biri borcunun bir kısmını erken ödeyerek, diğeri de alacağını bağışlaya­rak hayır iş­lemiş olur. Allah Teâlâ «Hayır işleyi­niz.» (el-Hacc 22/77) buyurmaktadır[155].“

Bir kimse, bir malı, alacağına karşılık vadesin­den önce alabilir. Bunu hem İmam Malik, hem de diğerleri kabul etmiştir. İsterse malın değeri alacaktan az olsun[156]. Mesela 100 lira alacağı olan kişi, buna karşılık 50 liralık bir malı vadesinden önce alabilir. Bu ıskonto kap­samına girmez.

İbni Kayyım el-Cevziyye ıskontoyu caiz görür. Ona göre "Borcu erken ödemeye karşı­lık yapılan indirim faizin tam zıddı bir işlemdir. Çünkü faizli işlem, vadeyi uzatmaya karşılık borcu artır­maktır. Ama bu, vadeyi kısaltmaya karşılık borcun bir kısmını dü­şürmeyi içerir. Her iki taraf da bundan yararlanır. Haram sayanlar, bunu faize kı­yas­lamışlardır. Ama "Ya vadesinde ördersin, ya da borcu artı­rır­sın" sözü ile "Borcu bana erken öde, ondan bir yüzlük bağışlaya­yım." sözü arasındaki açık fark görmezlikten gelinemez. Biri nerede diğeri nerede? Bunu yasaklayan ne bir nas, ne bir icma ne de sahih bir kıyas vardır.

İbni Kayyım bunun İbni Abbas'ın görüşü olduğunu, Ahmed b. Hanbel'den yapılan iki rivayetten birinin böyle olduğunu, bunu on­dan İbni Ebî Musa ve bir başka kişinin rivayet ettiğini ve hocası (İbni Teymiyye)'nin de bu görüşü tercih ettiğini bildirmektedir[157]."

İbni Kayyım'ın dediği doğrudur. Bu tür bir ıskontoyu yasakla­yan ne ayet, ne hadis, ne de icma vardır. Ayet ve hadislerdeki riba borca yapılan ilavedir. Onları bir de bu açıdan incelemelidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

“İnsanların malları içinde artsın diye faize verdiğiniz şey Allah'ın yanında artmaz.”  (Rûm 30/39)

“Müminler! Allah’­tan korkun, faizden ge­riye ne kalmışsa onu bı­ra­kın. Eğer inanan kişilerseniz  (böyle  yaparsınız.)"  (Bakara 2/ 278)

Allah'ın Elçisi şöyle buyurmuştur:

 "... Kim artırır veya fazlasını isterse faize girmiş olur[158].”

 Iskonto, zamanı gelen borcun va­desini uzatmaya karşılık borca ilave yapmaya benzer, mesela 1 ay önce ödenen borçtan %5 in­dirim yapmakla, bir ay sonra ödenecek borca %5 ilave yapma arasında benzerlik vardır. Böyle bir benzerlik alım satım ile faiz arasında da kurulmuş ve "Peşin fiyatı 10 lira olan bir malı bir ay vadeli 11 liraya satmak helâlsa, 10 lirayı bir ay vadeli 11 liraya satmak da helâl olmalıdır" denmiştir. Bunun yanlışlığı daha önce aNlatılmıştı. Faiz borca ilave, ıskonto ise borçtan indirimdir. İndirime faiz demeyeceği için ıskontoyu faiz kapsamına almak da yanlış olur. O taktirde buna ıskonto demenin bir anlamı kalmaz.

b - Ödüncün ıskontosu

^{Ödünçten doğan borç, bir mal veya hizmet akdinden doğan borçtan farklıdır. Kişi aldığı ödüncü kendi malı gibi tüketir ve daha sonra alacaklısına onun den­gini öder. Örnek olarak 100 gr. altın veya bir kile buğday ödünç alan kişi parayı kullanır veya buğdayı tüketir; sonra bir başka 100 gr. al­tını veya başka bir kile buğdayı alacaklısına ödeyerek borcun­dan kurtulur.}

Bir mal veya hizmet satan ondan gelir elde eder. Bu gelirin mik­tarı yapılacak ödemenin zamanına göre değişir. Peşin fiyatı 100 lira olan bir malın bir ay vadeli fiyatı 105, iki ay vadeli fiyatı da 110 lira olabilir. O malı iki ay vadeli 110 liraya alan kişi, paranın iki ay sonra ödemek için bu fiyata razı olmuştur. Bu sebeple bu tür alacaklar vadesinden önce istenemez. Bu kişi, yapılacak 5 liralık ıskontoya karşılık borcunu vadesinden bir ay önce 105 lira olarak öderse, bu beş lira alacaklının kârından yaptığı indirim olur.

Ödünçten elde edilen her gelir faiz sayılıp yasaklandığı için fa­izsiz ödüncün ıskontosu, kârdan yapılan indirim değil, alacaklının borçluya bağışı olur. Çünkü onun vadesinin alacaklıyı bağlaması için bir sebep yoktur. O, bankadaki vadesiz mevduat gibidir, her an istenip alınabilir. Bu sebeple ödünç­ten indirim yapmak, ödeme zamanı gelmiş bir alacaktan indirim yapmaktır. Mebsut'ta konu ile il­gili şu ifadeler yer alır: "Bir kişi diğerine ödünç olarak dirhemler ver­miş olsa, sonra borçlunun daha az bir ödeme yap­ması hususunda anlaşsalar caiz olur[159]." Böyle bir indirim, vadesi gelmiş diğer alacak­larda da olabilir.

c - Senet ıskontosu

Alacağı belgeleyen borç senedini, üzerinde yazılı miktardan daha az bir bedel karşılığında vadesinden önce ciro etmeye[160] se­net ıskontosu veya senet kırdırma denir. İki ay vadeli 100 liralık bir borç senedini peşin seksen liraya ciro etmek böyle bir ıskontodur. Senedi alan kişi, iki ay sonra yüz lira al­mak üzere şimdi seksen lira ödünç vermiş olur. Bu bir faizli ödünç işlemidir. O senet ise verilen faizli borcun belgesidir. Çünkü iki ay sonra yüz lira almak üzere bu­gün seksen lira veren kişi de borçludan, 100 liralık bir borç senedi alır. Ona güvenmezse kefil vs. de ister. Kırdırılan senette borçlu dı­şında bi­r başkasının da imzasının olması, alacaklıya güven verir. Çünkü senet üzerinde kaç kişinin imzası olursa alacağını o ka­dar kişiden isteyebilecektir.

 Bankalar da senet ıskontosu yaparlar. Iskonto ettikleri senedi Merkez bankasına tekrar ıskonto ettirirler ki, buna reeskont denir. Reeskont faizi, ıskonto faizinden azdır. Bu ikisi arasındaki fark ban­kanın faiz geliri olur. 

3 - Faizli Satışlar

Allah alım-satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır. (Bakara 2/275) Ayette faizli işlem yerine riba kelimesi geçer. Riba, ana mal­dan fazla olarak istenen kısma denir. Bir ay sonra 101 altın almak üzere 100 altın ödünç veren kişi, vade sonunda hem verdiği 100 altını alır, hem de fazla­dan bir altın alır. İşte fazladan alınan bir altın faizdir.

Alım satım başka, faizli işlem başkadır. Değeri 100 altın olan bir malı, bir ay vadeli 101 altına satan kişi, bir ay sonra borçlusundan o malı ve fazladan bir altın almaz, sadece 101 altın alır. Bu 101 al­tın, o malın tamamının bedelidir. Satılan malın değeri bir ay sonra düşmüş veya artmış olabilir. Bu, tarafları ilgilendirmez. Satıcı, sat­tığı malı bir ay sonra 101 altından ucuza alabilirse kâr etmiş olur. Ama 101 altına veya daha fazlaya alırsa kârdan söz edilemez. Ayette “Alım satım da tıpkı faizli işlem gi­bidir."  diyenlere yapılan ağır tehdit alım satım ile faizli işlemin farkını iyice vurgulamaktadır. Allah Teâlâ şöyle buyurur:

“Faiz yiyenlerin davranışı, şeytanın peşine takılıp aklını çel­diği[161] kimsenin dav­ranışından farklı değildir. Bu onların, “Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir” de­meleri sebebiyledir. Allah alım-satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır.”  (Bakara 2/275)

Alım satım ile faizli işlemin farklı olması tabiidir. Bugün faizli ban­kalar ticaret yapamazlar. Onlar sadece kredi verebilirler. Eğer ikisi aynı olsaydı faizli bankalara da ticaret izni verilirdi. Faizsiz finans kurumları ile faizli bankalar arasındaki tek fark budur. Finans kurum­ları alım satım yaparak para kazanır, bankalar da kredi, yani faizli ödünç vererek para kazanırlar.

Ayetler, alım satım ile faizli işlemi birbirinden kesin olarak ayır­mış, alım satımın helâl, faizli işlemin de haram olduğunu bildirmiştir. Ancak daha önce geçen hadislere göre Peygamber, altın, gü­müş, buğday, arpa, tuz ve hurmanın bir kısım satış şekillerini faizli işlem sayarak yasaklamıştır. O devrin parası olan dinar ve dirhe­min alım satımına da bir düzenleme getirmiştir.

“Ubâdetü’bnü’s-Sâmit'in (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun şöyle demiştir:

“Altına karşılık altın, dinarı olsun külçesi olsun; gümüşe karşılık gümüş, dirhemi olsun, külçesi olsun farketmez. Buğdaya karşılık buğday ölçeğe ölçektir. Arpaya karşılık arpa, ölçeğe ölçektir. Hurmaya karşılık hurma, ölçeğe ölçektir. Tuza karşılık tuz, ölçeğe öçektir. Kim artırır ya da fazlasını isterse faizli işleme girmiş olur. Gü­müşe karşılık altın elden ele satıldı­ğında gümüşün fazla olmasında bir zarar yok­tur, fakat veresiyesi olmaz. Arpaya karşılık buğday el­den ele satıldığında arpa­nın fazla olmasında bir za­rar yoktur, fakat veriseyesi ol­maz[162].”

Bu konudaki hadisler karşısında mezhepler iki bölüğe ayrılmış­lardır. Birinci bölüğü yasağı hâdislerde belirtildiği gibi altı madde ile sınırlı tutmuş ve bunun dışına taşmamıştır. İkinci bölüğü ise bu altı maddedenin bazı alım satım şekillerinin yasaklanma sebeplerini, kendi bakış açılarına göre tespit ederek çerçeveyi kıyas yoluyla genişletmişlerdir. Para alım satımında koydukları şartlar da, altın ve gümüş alım satımında koydukları şartların aynısıdır. Bize göre bu hadisler, alım satım adı altında faizli ödünç verilmesini engelleyici hadislerdir. Bu husus­taki izahımız bu bölümün sonunda gelecektir.

               a - Faizli satışı altı madde ile sınırlı tutanlar

 

1) - Osman el-Bettî (v. 145 h./760 m.)

 Kıyası delil olarak kabul eden Osman el-Bettî[163], onu faizli iş­lem konusunda uygulamamıştır. Ona göre bir konuda kıyas ya­pa­bilmek için kıyasa temel olacak ayet veya hadisin (aslın) belirttiği hükmün, bir se­bebe (illete) dayalı olduğuna dair delil bulunmalıdır. Osman el-Bettî, faizli işlem ko­nusunda böyle bir delil bula­mamıştır. Bir de burada kıyas, sayıyı ortadan kaldırır. (Yani hadislerde altı maldan bahsedilmektedir. Eğer kıyas yapılacak olsa bu sayı artar.)

Tabiîn fakihlerinden Katâde (v. 117/705)[164] ve Tavus (v. 106/724)[165] ile Hanbelilerden İbni Akîl’in de bu görüşte olduğu bildi­rilmiştir[166]. Osman el-Bettî’ye göre borçtan elde edilen faizle hadis­lerde geçen altı madde­nin bazı alım satım şekillerinden doğan faiz dışında faiz yoktur. Osman el-Bettî bu konuda Zahirî mezhebi ile aynı görüşü paylaşır. 

2) - Zahirî Mezhebi

Zahirî mezhebi kıyası bir delil olarak kabul etmediği için faizli iş­lemle ilgili ayet ve hadislerdeki hükümlerin kap­samını, kıyas yoluyla geniş­letmemiştir. Zahirî fakih İbni Hazm, konu ile ilgili ola­rak şunları söyler:

“Faizli işlem, normal satışta, veresiye satışta[167] ve borçta olur. Normal satış veya veresiye satışta faizli işlem, yalnız altı maddede gerçekleşir. Bunlar, hurma, buğday, arpa, tuz, altın ve gümüştür. Bu altı maddenin normal satışı veya veresiye satışında faizli işle­min olabi­leceği üzerinde kesin görüş birliği (icma) vardır[168].“

İbni Hazm, bu konuda kıyas yapmamalarını şöyle açık­lar:

Allah, alım satımı helâl, faizli işlemi haram kıldı­ğına göre kaçına­bilmek için faizli işlemin ne olduğunu bilmek farz olur. O şöyle buyu­rur: “Allah, neyi haram kıldıysa onu size açık açık bil­dirmiştir. Çaresiz ona muhtaç kalırsanız o başka.“  (En’am 6/119)

Doğrusu Allah'ın Elçisi'nin diliyle bize, faizli işlem veya ha­ram diye ne açıklanmışsa o, faizli işlemdir ve ha­ramdır. Haram olduğunu bize açıkca bildirme­diği ne varsa o da helâldır. Çünkü Eğer şeriatta Allah Teâlâ’nın bir şeyi haram kılıp sonra da onu açıkca bildirme­mesi veya Elçisinin açıklamaması diye bir şey olsaydı Allah’ın şu sözü ya­lan olurdu: “Allah, neyi haram kıldıysa onu size açık açık bil­dirmiştir.“ (En’am 6/119) Bunu kim söylese açıkca kafirlik etmiş olur. Bu durumda Allah'ın Elçisi de Rabbına isyan etmiş olurdu. Çünkü Allah ona açıklamayı emretmiş ama o, açıklama­mış olurdu. Bunun olabile­ceğini kabul edenin kâfir olacağı da kesindir[169]."

b - Faizli satışın kapsamını genişletenler

Ömerin şöyle dediği iddia edilir:

“En son inen ayet, faiz ayetidir. Allah'ın Elçisi, ona dua ve se­lâm olsun, onu bize tam olarak açıklamadan ruhunu teslim etmiştir. Öyleyse ribayı da riybeyi de bırakınız[170].” Yani faizi bıraktığınız gibi faiz şüphesi olan işlem­leri de bırakınız, demektir. Bu sözden, şu kaide çıkarılmıştır: “Faiz şüphesi de faizdir, çünkü faizli işlemde şüphe ge­çerli­dir[171].” İleride belirtileceği gibi bu iddia yer­sizdir.

 Hanefî, Şafiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri, fa­izin kap­samını kıyas yoluyla genişletmişlerdir. Şemsüddin es-Serahsî, bunu şöyle açıklar:

“Büyük fakihler, kıyasa engel bir delil bulunma­dıkça nas­lar üze­rine kıyas yapılmasını kabul ederler. Kaldı ki, faizli işlem ko­nusunda kıyasın caiz olduğuna dair delil de vardır. Allah her ikisine de rahmet eylesin., Malik b. Enes ile İshak b. İbrahim el-Hanzalî faiz hadisinin sonuna şu riva­yeti eklemişlerdir: () “Ölçülen ve tartılan her şey böyledir.” Bu ifade, faizli işlem hükmünün diğer mallara da geçeceğinin açık bir deli­lidir. Abdullah b. Ömer’in ri­vayet et­tiği hadiste Muhammed, ona dua ve selâm olsun şöyle buyu­rur: “Bir dir­hemi iki dirheme, bir sa’ı[172] iki sa’a satmayınız; çünkü fa­ize düşeceğiniz­den kor­karım.”  O, bu­rada ölçü ale­tini kastetmemiş sadece sa' ile işlem gören malları kasdet­miştir. Nitekim “Şu sa’ı al.” den­diğinde içindeki kastedilir. “Falana bir sa’ hibe ettim.” denince de o miktarda bir  taam () kastedilir.

Hayber valisi Allah'ın Elçisi'ne cenîb hurması  ge­tir­mişti. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, “Hayberin bütün hurmaları böyle midir?” diye sordu. Vali, “Hayır, acveden iki sa’ verdim, bundan bir sa’ aldım.” dedi.  Ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisi bunun üze­rine şöyle dedi:

“Gördün mü?  Senin hurmanı satıp, bedeliyle hurma alsaydın ya!" Sonra şöyle dedi: () Mizan böyle­dir[173]”. Yani terazi ile tartılan şey de böyledir. Bu hadis­lerle iyice ortaya çıkmıştır ki, altı madde ile ilgili hükmün diğer mallara geçeceğinin delili vardır.

...Hadiste “ribaya konu olan mallar altı tanedir” diye bir şey de yoktur. Sadece ribanın bu altı madde ile ilgili hükmü zikre­dilmiştir. Öyleyse hükmün dayandığı illeti bulmaya ça­lışmak bu madde­lerin hükmünü yok etmez. İşte bundan dolayı kıyas yoluna gitmiş bulu­nuyoruz. Özel olarak altı madde üzerinde durulması, o devirde  muame­lelerin daha çok bunlarla olmasındandır[174].”

Serahsî'nin, delili olarak gösterdiği şeyler bu konuda delil olacak özellikte değillerdir. Elimizdeki hadis kaynak­larında İshak b. İsa el-Hanzalî'nin () “Ölçülen ve tartılan her şey böy­ledir.”  şeklinde ifade taşıyan hadis rivayetinde bulunduğuna dair bir bilgi bulunm­maktadır. Malik b. Enes yo­luyla gelen ri­vayette ise bu sö­zün Peygamber'e değil, Said b. el-Müseyyeb'e ait ol­duğu belirtilmek­tedir[175].“

ed-Darekutnî bu konuda şöyle der:

Bu hadis mürseldir. el- Mübarek, Malik'in bu sözün senedini  Peygamber sallallahu aleyhi ve selleme kadar çıkardığı konusunda yanılgıya düşmüştür. Bu sadece Saîd b. el-Müseyyeb'in sözü­dür[176]. 

"()Tartı böyledir" ifadesine gelince, bu ko­nuda Beyhaqî şunları söyler:

"Bu ifade yalnız Müslim'de geçer. Halbuki, aynı hadisi Buhârî, Abdülaziz ed-Deraverdî ve Katâde de rivayet etmiştir ama onlarda () ifadesi yoktur.

Beyhaqî daha sonra şöyle der: "Bu sö­zün Ebu Saîd el-Hudrî'ye ait olduğu söylenir[177]."

ifadesi Peygambere ait olsa bile Serahsî'nin iddia ettiği gibi bu hadiste terazi ile tartılan şey ()[178] anlamına gelmez. Çünkü mizanın asıl anlamı terazidir. Bu kelime, tartı, adalet, dengeleme, miktar ve günün ortası anlamlarına da gelir[179]. Hadis, dikkatle okunursa bunun doğru olduğu görülür.

Hayber valisi Allah'ın Elçisi'ne cenîb hurması ge­tirmişti. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, “Hayberin bütün hurmaları böyle midir?” diye sordu. Vali, “Hayır, vallahi, ey Allah'ın Elçisi, toplanan hurmalardan iki sa’ verip bundan bir sa’ alıyoruz.” dedi. Ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisi bunun üze­rine şöyle dedi:

"Böyle yapmayın ama misli misline olabilir. Ya da bunu satın, bede­liyle ondan alın. Mizan böyledir[180]."

Burada () ifadesinin doğru tercümesi, "Denge böyle kurulur." şeklinde olmalıdır. Çünkü hadiste tartılan bir maldan değil, kile ile ölçülen hurmadan bahsedilmektedir.

Serahsî''de geçen “Falana bir sa’ hibe ettim.” de­nince o miktarda bir taam () kastedilir[181]." ifadesin­deki taam kelimesini bütün yiyecekleri içine alan bir anlama çekmek de doğru değildir. Çünkü Hicaz bölgesinde taam deyince buğday anlaşı­lır[182]. Dolayısıyle“Bir sa’ı iki sa’a satmayınız.” hadisi, bir sa’ buğdayı iki sa’ buğdaya karşılık satmayınız, şeklinde anlaşılmalıdır. Bir başka hadiste geçen "O gün taamımız ara­paydı[183]." ifadesi, taam kelimesinin arpa an­lamında da kullanıldığını göste­rir. Arpa ve buğday, faize konu altı maddenin içindedir.

Faize konu altı madde, mezhepler tara­fından farklı şekil­lerde algı­lanmış ve ona göre farklı faiz illetleri (sebepleri) be­lirlenmiştir.

1) - Hanefi Mezhebi

Hanefî mezhebi, her mezhep gibi borçtan menfaat sağlamayı faiz sayar. Bu mezhep, faiz siste­mini tü­müyle yukarıdaki altı madde üzerine kurmuştur. İlgili ha­dislerden prensipler çıkarmış ve genelle­meler yapmıştır. Hanefî Mezhebi'nde faiz şöyle tarif edilir:

“Faiz, mübadeleli akitlerde taraflardan biri lehine şart koşulan karşılıksız fazlalıktır[184].”

Bu tarifin iki temel ögesi vardır:

a- Mübadeleli akit yapılması,

b-Taraflardan biri lehine karşılıksız fazlalığın şart ko­şulması.

 

a- Mübadeleleli akitler

Mübadele, bir şeyi bir şeyle değiştirmektir. Para verip ekmek almak, yağ verip un almak gibi.

Akit (akd = ) bağlama anlamına gelir. İki veya daha fazla kişinin yaptıkları sözleşmeye akit denir. Çünkü onlar böylece bir konuyu sonuca bağlamış olurlar. Mübadeleli akit, bir şeyi bir şeyle değiştirmek için yapılır. Alım satım ve faizli işlem birer mübadeleli akittir. Çünkü alım satımda bir şey başka bir şeyle değiştirilir. Faizli işlemde ise bir şey verilir ve sonra verilen şeyin dengi ile birlikte bir miktar da fazlası alınır.

a) - Karşılıksız fazlalık

Faiz tarifinin ikinci ögesi karşılıksız fazlalıktır. Bu an­cak eşitle­nebilir şeyler arasında olur. Mesela yumurta li­mona; elma armuta eşitlenemez; ama arpa arpaya, altın altına eşitlenebilir. İşte karşı­lıksız fazlalık bu eşitliği bozan şeydir.

Karşılıksız fazlalık tam olarak ödünç faizlerinde görü­lür. Bir ay sonra 101 altın almak üzere 100 altın ödünç verilse, alınacak 101 altının 100'ü verilen 100 altına karşılık olur, 1 altın karşılıksız kalır. İşte bu 1 altın faizdir.

Karşılıksız fazlalık, ya miktar bakımından, ya zaman bakımın­dan ya da hem zaman hem miktar bakımından olur.

(1) Ri­be’l-fadl, () miktar faizi

100 gr. altın verip, peşin 101 gr. al­tın alınırsa karşılıksız faz­lalık meydana gelir. Çünkü alınan 101 gramın 100 gramı veri­len l00 grama karşılık olur ama 1 gr. karşılıksız kal­ır. İşte bu fazlalığa faiz denir. 100 kile buğday verip 101 kile buğday alınca da durum aynı olur. Buna miktar fazlalığı sebebiyle meydana gelen faiz, yani ri­be’l-fadl adı verilir.

Bunun ödünç şeklinde olmasıyla peşin veya veresiye satış şeklinde olması sonucu değiştirmez.

Bu görüş, şu hadislere dayanır:

Allah'ın Elçisi'ne Hayber’de boncuk ve al­tın dizili bir gerdan­lık getirildi. Satılığa çıkarılmıştı. Allah'ın Elçisi, ger­danlıktaki altının çıka­rılmasını emretti. Sonra dedi ki:

 “ Altına karşılık altın tartıya tartıdır[185].“

Çünkü gerdanlık verilip dinar alınacaktı. Dinar  ise al­tından ba­sılmış ma­deni paraydı.

Fadâle b. ‘Ubeyd dedi ki, Hayber günü bir ger­danlığı 12 dinara satın almıştım. Boncuklu ve altınlıydı. Ayırdım baktım ki, 12 dinar­dan fazla altını var. Bunu hemen Allah'ın Elçisi’ne anlattım dedi ki:

 "Ayırt edilmeden sa­tılmaz[186].“ 

Çünkü altınlar ayrılarak satısaydı oniki dinardan ağır ol­duğu görülecek ve daha fazla fiyat istenecekti.

Burada şu itiraz yapılabilir: 100 gr. altın verip peşin 101 gr. altın al­mak veya 100 kile buğday verip peşin 101 kile buğday almak kimin işine yarar? Kim böyle bir işi yapar?

Böyle bir iş için taraflardan her birinin, diğerinin elinde olanı al­maya istekli olması gerekir. Meselâ 100 gr. külçe altın karşılığında 101 gr. hurda al­tın; ya da 100 kile ma­kar­nalık buğday karşılığında 101 kile ekmeklik buğday satılabilir. Cins­ler aynı olduğu için değiş­tirilen mallar­daki bu fazlalık karşılıksız kalır ve faiz olur.

Bedellerin her biri bir başka cinsle değiştirilebilir. Farklı bedeller arasında karşılıksız fazlalık olmaz. 100 gr. altınla peşin 1 kilo gümüş alınabilir. Altınla gümüş aynı cinsten olmadığı için bir fazlalıktan söz edilemez.

Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

“Dinara dinar, dirheme dirhem olursa arada bir faz­lalık olmaz. Kimin gümüşe ihtiyacı varsa altın verip alsın. Kimin de altına ihti­yacı varsa gümüş verip alsın. Sarf, al-ver şeklinde olur[187].“

(2) Ribe’n-nesie, () vadeli işlem faizi

Bazı satışlarda müşteriye tanınan vade, karışılıksız  fazlalık sayılır ve faiz olur. Buna ribe’n-nesie denir. Burada vade dışında bir fazlalık aranmaz. Buna göre yarın alınacak 10 gram altın bileziğe karşılık bugün 10 gram külçe altın vermek faiz olur. Buradaki faizli işlem sadece, bedellerin farklı zamanlarda alınıp verilmesidir. Çünkü verilen 10 gr. altın ile alınacak 10 gr. altın birbi­rine eşittir. Ama bedellerden birinin hemen, diğerinin de yarın veril­mesi eşitliği bozar. İşte bu, vadeli işlem faizi yani  ribe'n-nesie olur. Bunun gerekçesi faizle ilgili hadislerdir.

Ebû’l-Minhal dedi ki; "Benim bir ortağım mevsime (panayıra) veya hacca kadar ve­resiye gümüş satmıştı. Bana geldi ve durumu bildirdi, bu uygun bir iş değil, de­dim. «Onu çarşıda sattım, kimse beni ya­dırgamadı.» dedi. Hemen Berâ b. Azib’e geldim ve sordum. Dedi ki Peygamber Medine’ye geldiğinde böyle sa­tışlar yapıyor­duk; ona dua ve selâm olsun, bize dedi ki:

"Peşin olursa zararı yok, veresiyesi faizli işlem olur[188]."

Buna göre karz-ı hasen denen faizsiz ödüncün de fa­izli işlem­lerden olması gerekir. Bu konu, Faizle Ilgili Görüşlerin Tenkidi bölü­münde yer alacaktır.

 b) - Hem miktar hem vadeli işlem faizi

Daha sonra 101 gr. altın almak şartıyla bu gün 100 gr. altın ver­mek faizli işlem ol­duğu gibi daha sonra 90 gr. altın al­mak şartıyla bugün 100 gr. altın vermek de faizli işlem sayılmıştır. Çünkü fazla­lığın, alan veya veren taraf lehine olması önemli değildir. Önemli olan taraflardan birinin, akit sırasında şart koşulmuş karşılık­sız faz­lalığı elde etmesi­dir. Burada da hem ribe’l-fadl, hem de ribe’n-nesie mey­dana gelir. Bunun da gerekçesi hadis-i şeriftir.

Ona dua ve selâm olsun Allah'ın Elçisi şöyle demiştir:

“Altına karşılık altın, dinarı olsun külçesi olsun; gümüşe karşılık gümüş, dirhemi olsun, külçesi olsun farketmez. Buğdaya karşılık buğday ölçeğe ölçektir. Arpaya karşılık arpa, ölçeğe ölçektir. Hurmaya karşılık hurma, ölçeğe ölçektir. Tuza karşılık tuz, ölçeğe öçektir. Kim artırır ya da fazlasını isterse faizli işleme girmiş olur. Gü­müşe karşılık altın, elden ele satıldı­ğında gümüşün fazla olmasının zararı yok­tur ama veresiyesi olmaz. Arpaya karşılık buğday elden ele satıldığında arpa­nın fazla olmasının za­rarı yoktur ama verise­yesi ol­maz[189].”

 

                                  c)  - Faiz illeti

                                  aa - Hanefi Mezhebi

Hanefîler, hadislerde yer alan altı maddenin bazı alım satım şekillerinin faizli işlem sayılma sebebinin,  yani faiz illetinin cins () ile kadr () olduğu kanaatine var­mışlardır.

Cins, değiştirilen iki malın aynı cinsten olması; kadr da bunların aynı ölçü birimi ile satılması demektir. Hadislerde ölçü birimi olarak yanlız tartı (vezin) ve ölçek (keyl) geçtiği için kadr deyince vezin ve keyl anlaşılır. Bu sebeple Hanefîlere göre, aynı cinsten olup tartı veya ölçek ile satılan iki malı değiştirince hadislerin koyduğu şartlara uymak ge­rekir, yoksa faizli işlem olur.

Cins () illetini tespit ederken hadislerde, “Altına altın... buğ­daya buğday...” şeklinde aynı cinsten iki malın değişiminden bah­sedilmesine dayanmışlardır.

Kadr ()illetini de hadislerdeki “..misli misline..” ifa­de­sinden çıkarmışlardır.

Kadri, vezin ve keyl diye belirlemeleri, misli misline olmayı sağlayan ölçünün, hadislerde vezin ve keyl olarak geçmesi sebe­biyledir. Bunlar, "tartıya tartı = ve  "ölçeğe ölçek = ," şeklinde geçer.

Hanefî Mezhebine göre hadisler şu emri vermektedir:

“Aynı cinsten iki malı değiştirirken, kile ile satılanlarda kile ile, tar­tıyla satılanlarda da tartı ile eşitliği sağlayı­nız[190].“

Peygamber'in, ölçeği fazla olunca değiştirmeyi haram gör­düğü mallar sürekli ölçekle satılan (keylî) mal sayılır. Arpa, buğday, hurma ve tuz böyledir. Tartısı fazla olunca değiştirmeyi haram gör­düğü mallar da sürekli tar­tıyla satılan (veznî) mal sayılır. Altın ve gümüş böyledir. İnsanlar bu öçüleri bırakmış bile olsalar bu değiş­mez. Diğer maddelerdeki ölçü birimi örfe bırakılır[191].

Bunun böyle olması, bu malların faizli işleme girecek şekilde değiştirilmeleri halindedir. Mesela günümüzde buğday kilo ile satılır ama 100 kilo buğday verilip 100 kilo buğday alınamaz. Böyle bir iş yapılacaksa buğdayların eşit ağırlıkta değil, eşit öl­çekte olduğunun tespiti gerekir. Çünkü Peygamber buğdayı buğdayla değiştirir­ken eşitliğin kile ile belirleneceğini bildirmiştir.

İki altın bilezik de birbiriyle değiştirilmek istenirse bu bileziklerin tartılıp eşit ağırlıkta olduklarının belirlenmesi gerekir. Çünkü Peygamber altına karşılık altın alırken eşitliğin tartıyla belirleneceğini bil­dirmiştir.

Bu mallar kendi cinsleriyle değiştirilmiyorlarsa bu ölçü birimlerine uymak gerekmez. Mesela bugün kağıt para verip kilo işi buğday, tane işi altın alınabilir.

Kadr ve cinste ortak olan malların, peşin takasında eşitlik bo­zu­lursa faizli işlem (ribe’l-fadl) olur. Çünkü ha­diste şöyle buyurulur:

"Altına karşılık altın satmayınız; misli misline olursa o başka. Birini öbüründen farklı yap­mayınız. Gümüşe karşılık gümüş sat­mayınız; misli misline olursa o başka. Birini öbüründen farklı yap­mayınız. Bunları, biri peşin diğeri veresiye olarak da satmayı­nız[192].”

Hadiste değişimin peşin olması şart koşulduğuna göre kadr ve cinste ortak olan mallar veresiye değiştirilemezler, yoksa faizli işlem (ribe’n-nesie) olur.

Gümüşü gümüşle, altını altınla değiştirince aynı cins mallar de­ğiştirilmiş olur. Bunlar kadrda da ortaktır. Çünkü her biri tartı (vezn) ile işlem görür. Bu sebeple değişimin peşin, miktarların eşit olması gerekir. Yoksa faizli işlem olur.

Kadr ve cinsten yanlız birinde ortak olan mallar, peşin takas edilirlerse miktarlar farklı olabilir. Meselâ, bir kile buğday iki kile ar­payla pe­şin olarak değiştirilebilir. Çünkü malla­rın cinsleri farklı fakat ölçü birimleri aynıdır. Bunun veresiyesi faizli işlem (ribe’n-nesie) olur.

“Ubâdetü’bnü’s-Sâmit'in rivayet ettiği hadiste altı mal sayıldık­tan sonra şu ifade yer alır: “Bu cinsler değişik olursa peşin olması şartıyla istediğiniz gibi satabilirsi­niz[193].“

Ubâdet’übn’üs-Sâmit (r.a.) diyor ki; “Bize, Allah'ın Elçisi, gü­müşe karşılık altını, al­tına karşı­lık gümüşü, ar­paya karşılık buğdayı, buğdaya karşılık arpayı peşin ol­mak şar­tıyla istediğimiz gibi satabi­leceğimizi em­retti[194].”

Vasfa, yani malın niteliğine bakılmaz. Çünkü o örfte bir fark sayılmaz. Ona da bakılacak olsa, alım satımın önü kapanır[195]. Ribaya konu bir malın iyisini verip kötüsünü alış, misli misline ol­mazsa caiz olmaz. Mesela iyi pirinç verip kırık pirinç alan, ancak verdiği öl­çek kadar alabilir.

Bir litre normal benzin ancak peşin olmak şartıyla bir litre süper benzinle değiştirilebilir. Çünkü bu mallar hem öl­çekle işlem görürler hem de aynı cinsten sayılırlar.

Bir litre benzin iki litre süt veya zeytinyağı ile değiş­tiri­lebilir ama değişimin peşin olması gerekir, yoksa faizli işlem olur. Çünkü ben­zin, süt ve zey­tinyağı farklı cinsten mal­lardır ama hepisi de ölçekle işlem görür.

Buğday verip buğday unu veya buğday kavudu[196] alınamaz. Bunlar, buğdayın parçalanmış şekli oldukları için aralarındaki cins birliği bir yönüyle devam eder. Bunlardaki ölçek kiledir ama buğday ile bunlar arasındaki eşitlik kile ile sağlanamaz. Çünkü un ve kavut ölceği tam doldurur ama buğday tanelerinin arası boş kalır. Fakat una karşılık un, ölçekle satılabilir[197].

Zeytin verip zeytin yağı almak, susam verip su­samyağı almak isteniyorsa zeytin yağının ve susam yağının fazla olması gerekir ki, fazla kısım, diğer tarafın posasına karşılık olusun. Yoksa bu de­ğişim caiz olmaz[198].

Kile ve tartı dışındaki ölçü birimlerinin faizli işlem konusunda bir tesiri yoktur. Örnek olarak 10 tane köy yumurtası 20 çiftlik yumur­tasıyla de­ğiştirilebilir. An­cak bunlar aynı cinsten olduğu için değişi­min peşin olması ge­rekir. Bir fels[199] peşin olarak iki felsle değiş­tiri­lebilir. Bunlar aynı cinstentir ama sayı ile işlem görürler. Sayı faiz il­leti değildir.

Faiz illetlerinden hiç birinde ortak olmayan iki malın hertürlü deği­şimi yapılabilir.

Altın ve gümüş tartıyla satılır. Hanefîlerin koyduğu prensibe göre bunların, tartıyla satılan diğer mallarla ve­resiye değiştirileme­mesi gerekir. Ama Hanefîler, altın ve gümüşün, tartı ile satılan diğer mallarla her türlü değişimini kabul etmişlerdir. Meselâ, 10 gr. altınla 500 kilo veresiye demir alınabilir. Bunların her ikisi de tartıyla satılır­lar ama bunların tartıları aynı özellikte değildir. Altın hassas tartıyla, demir de kiloyla tartılır[200]. Bu sebeple aralarındaki ölçü (kadr) birliğini yok saymışlardır.

Bu yaklaşım tarzı, Kur'an'ın en ağır yasağı olan faizli işlemi an­laşılmaz hale getirmiştir. Konuyla ilgili değer­lendirme, bu bölümün sonunda gelecektir.

 

bb - Şafii Mezhebi

Şafiîler'den er-Rûyânî[201] faizli işlemi şöyle tarif eder:

Faizli işlem, belli malları, akit sırasında şer’î ölçekle eşitliği bilin­meden pe­şin; veya bedellerden her ikisi ya­hut biri veresiye  olmak üzere değiştirmek için yapılan sözleşme­dir[202].

Tarifte geçen belli mallar, kendinde faiz illeti bulunan mallardır. Bunlara ribevî mallar denir. Şer'î ölçek ise tartı ve kiledir. Tarifin di­ğer ögeleri faizli işlem sayılan alım satım şekilleridir. Bu ögeler üze­rinde biraz duralım.

Şafiî mezhebine göre riba, bir şekilde yenilen veya içilen mallar ile altın ve gümüşte olur[203].

Altın, gümüş, arpa, buğday, hurma ve tuz ile ilgili ola­rak hadis­lerde geçen “misli mis­line ve peşin olma” şartları, bunlardaki değeri ve tehlikeyi göstermektedir. Bu, nikâhta şahitlerin şart koşulması gibidir. Öyleyse be­lirlenecek illet o kıymete ve teh­likeye uygun ol­malıdır.

Arpa, buğday, hurma ve tuz birer insan yiyeceği (tu'm) oldukları için faizli işleme sebep olmuşlardır. Çünkü insan hayatı yiyeceğe bağlıdır. Ayrıca Muhammed, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir: " Taama taam misli mislinedir[204].”

Taam, tu'm kelimesinden türetilmiştir. Bir hükmün tü­retilmiş bir ke­limeye bağlanması, onun o kelimenin kö­küyle ilgisini gösterir[205]. Kök kelime tu'm olduğu için kendinde tu'm özelliği bulunan her mal ribaya konu olur.

Altın ve gümüş, para olma özelliğinden (semeniyet) dolayı faizli işleme sebep olmuşlardır. Çünkü ihtiyaçları gideren malların varlı­ğını sürdürmesi için para gerekir[206].

Bir malda yukarıdaki iki illet­ten yani tu'm ve semeniyet özelliğin­den biri varsa o ribevi mal, yani faizli işleme konu mal olur.

1) Tu’m ()

Tu'm, yani taam, insan yiyeceği demektir. Bir şeyin en belirgin özelliğinin insan yi­yeceği ol­ması veya insanla hayvanın ortak yi­yeceği olması onu bu kapsama sokar. Bozulmadan kalan ve birik­tirilebilen yiyeceklerle bekleti­lemeyen ve biriktirilemeyen yiyecekler aynıdır[207].

Yiyecekler, ya iktiyat ya tefekküh ya da tedavi için elde edilir.

İktiyat (),  azık olsun diye oplanan kuru yiyeceklere de­nilir.. Buğday, nohut ve içme suyu bunlardandır.

Tefekküh (), yiyeceği meyve, tatlı, salata, katık vs. olsun diye elde etmek demektir. Hurma, üzüm ve incir gibi meyveler; katık­lar, tatlı, ekşi veya ağzı acıla­tan[208] yiyecek­lerle tere ve nane gibi sebzeler bu kapsamdadır.

Yiyecek tedavi için de elde edilebilir. Tuz, kurutulup dövülerek yemeklere katılan otlar, baharat gibi yemeğe lezzet veren şeyler, safran, sakamonya ve ermeni veya mahtûm çamuru[209] gibi ilaçlar, sütleğen, gül ve günlük yağı gibi şeyler ile kargabüken[210] yağı ve tohumu bu kap­sama girer.

ilgili hadiste gıdalara birer örnek verilmiştir. Tuz da bu örnekler­dendir. Tuzun, gı­dayı lezzetlendirme ve koruma özelliği vardır. Onunla, bedeni iyileştiren ve ko­ruyan şeyler arasında fark yoktur. Çünkü gıdalar sağlığı koru­mak, ilaçlar da sağlığa tekrar kavuşmak içindir.

Yeme maksadı taşıyan şeye taam dendiği için sütleğen, gül, gülsuyu, ud, sandal, anber, misk, deri ile keten ve balık gibi şeyle­rin yağı, keten tohumu, yeşilken yenen otun ve yoncanın kurusu, üzüm çöpü, kemik gibi cin yiyeceği, çoğunlukla hayvan yiyeceği olarak kul­lanılan şeyler taam kapsamı dışında kalır[211].

2) Para (semeniyet = )

İmam Şafiî şöyle der: "Altın ve gümüş her şeyden farklıdır. Çünkü bunlar her şeyin bedeli (semeni) olabilir­ler. Bunlara ne yiye­cek ne de başka şey kıyaslanabilir[212]."

Altın ve gümüş, para olarak basılmamış olsa bile para sayılır. Bunların faizli işleme konu olması kendilerindeki para olma özelliğin­dendir. Bu özellik, onların kendinde vardır. Buna cevheriyyet’üs-semen () denir. Altın ve gümüş dışında böyle bir madde bulunmadığın­dan do­laşımda bulunsa bil          e felslerde faizli işlem ol­maz[213].

Bedeller arasındaki eşitlik, buğday, süt, şira, sıvı yağ gibi ölçek (kile) ile satılan mallarda ölçek ile, altın, gümüş, bal, katı yağ gibi tartı (vezin) ile satılan mallarda tartı ile sağlanır. Kile ile satılan mal­lar, tartılarak değiştirilemez. Tartı ile satılan mallar da kile ile değiş­tiri­lemez. Bir malın tartı ile mi, yoksa kile ile mi satıldığı, Peygamber zamanında Hicaz halkının uygulama­larına ba­kılırarak tespit edilir. Onlar o malı daha çok nasıl satıyorlarsa öyle davranılır. Bu bi­linmi­yorsa o bölgenin yaygın uygulamasına bakılır[214].

İmam Şafiî'nin bu konudaki ifadeleri şöyledir:

"(Hadiste sözü edilen) yiyeceği kile ile ölçülür bulduk. Yiyecek tartı ile tartıldığı zaman da aynı anlamdadır. Çünkü ikisi de yenir. İster ölçülsün, ister tartılsın içecek de aynıdır. Zira tartma işi, alıcı ile satıcıya göre bilinen bir şeyi satmak için yapılır. Ölçü de iki tarafın bilgisi için­dir. Aslında tartı, miktarı daha iyi gösterir, çünkü onda öl­çüdeki farklılık olmaz.

Değiştirilen iki bedel, yiyecek veya içecek ise miktar­ların ölçek veya tartı ile bilinerek satılma­sında görüş biri­liğine varınca altın ve gümüşteki maksat ile yiyecekteki maksat aynı olmuş oldu. O zaman her iki­sine aynı hükmü koyduk. Bu, altın ve gümüşteki hüküm­dür. Çünkü altın, gümüş, buğday, arpa, çekirdekli hurma, (çekirdeksiz olanı bozulur) ve tuzdaki helâllık ve ha­ramlığın kaynağı farklı değil, aynıdır. Bunların hükümleri arasına fark koymayız. Aynı illeti taşı­dığı için bunlara kıyasla, ölçülen ve tartılan  her yiyecek ve içeceğe de aynı hükmü vermişizdir. 

Bize göre sayı ile satılan yiyecek ve içecekler de aynı hüküm­dedir. Çünkü biz onların çoğunun bir yerde tartıldığını, diğerinde tartılmadığını görüyoruz. Bütün yaş hurmalar Mekke'de sepetler içinde tahmini olarak satılır. Bütün etler de tahmini olarak satılır. Bedeviler et veya süt sattıkları zaman başka değil sadece tahmini olarak satar­lar. Yağ, bal, kaymak ve diğerlerini de aynı şekilde alıp satarlar. Ama başkalarına göre bunlar  tartılabilir. Tahmini usulle sa­tış yapan tartıdan veya ölçüden kaç­maz. Tahminle veya sayıyla satılan yiyecek ve içecekler, bize göre ölçek veya tartıyla satılanlar gibidirler[215]. Buğdayda esas olan kiledir. Hangi şeyde kile esas ise onu, kendi misliyle tartıya tartı veya tartıya kile satmak caiz değil­dir[216]."

     Kendinde riba illeti bulunan iki mal ya aynı cinsten ya da farklı cinslerden olur. Altına karşılık altın, buğdaya karşılık buğday aynı cinstendir. Bunların biri verilip diğeri alınacaksa üç şarta uymak ge­rekir. Bunlar, hulûl, mümâ­selet ve tekâbuz şartlarıdır.

Hulûl (), değiştirilecek iki malın, sözleşmenin yapıldığı yere getirilmiş olması demektir.

Bedellerden biri sözleşme yapıldıktan sonra getirilse olmaz. İsterse ta­raflar oradan henüz ayrılmamış olsunlar.

Mümâselet (), bedelerin eşit miktarlarda olması ve bunun bi­linmesi demektir.

Sahabeden buna karşı olan vardı, ama o muhalefet sona erdi ve bu konuda bir icma oluştu[217].

Yaş hurma ile yaş veya kuru hurma alınamaz. Taze üzümle taze veya kuru üzüm almak da caiz değildir. Çünkü bunlarda mü­mâselet tam olarak belirlenemez. Unu, kavunu ve ekmeği kendi misli veya aslı ile değiştir­mek olmaz. Çünkü unlar arasında yumuşaklık farkı vardır, ekmekler üzerinde de ateşin etkisi farklıdır. Bu sebeple tam mümâselet tespiti yapılamaz[218].

Tekâbuz (), tarafların ayrıl­madan değiştikleri malları ger­çek anlamda teslim almaları demektir. 

İmam Şafiî şöyle demiştir: Biri diğerinden değerli ve isimleri farklı da olsa bütün buğdaylar tek bir cinstir. Nitekim altınlar da farklıdır. İsimlerinde de üstünlük vardır ama altına altın caiz olmaz, misli mis­line, tartısı tartısına ve elden ele olursa o başka[219].

Altına karşılık gümüş, buğdaya karşılık arpa gibi tu'm veya se­meniyet özelliğine sahip iki farklı malı değiştirir­ken sadece iki şarta uymak gerekir. Bunlar hulûl ve tekâ­buz şartlarıdır. Bu şartlara uyulmazsa faizli işlem olur.

 Allah'ın Elçisi, ona salat ve selâm olsun, şöyle dedi: “Altına al­tın, gümüşe gümüş, buğdaya buğ­day, arpaya arpa, hurmaya hurma  ve tuza tuz misli misline, eşit mik­tarda ve  peşin olur. Bunlardan birini diğer cinse karşılık peşin olmak şartıyla istedi­ğiniz gibi satabilirsiniz[220].“

Hadisteki peşin olma şartı, tekabuzu gösterir.  Bunun olabilmesi için de genellikle hulûl gerekir. Müslim’de “aynen bi aynin = mala mal“ ifadesi de vardır. Bu açıkca hulûlun şart  olduğunu gösterir. Mümâselet ise sadece aynı cins malların değişiminde şart koşul­muştur.

Değiştirilen iki şey gıda maddesi yahut altın veya gümüş de­ğilse o üç şarttan hiçbiri aranmaz. Altın verip buğday veya kumaş almak, hayvan verip hayvan almak böyledir. Bu durumda taraflar serbest hareket edebilir­ler[221].

 İmam Şafiî, şöyle der: "Diğer hadisler sebebiyle "Vadeli işlem­den başkasında riba yoktur[222]." hadisini bıraktık. Şunu dedik: "Riba, iki yerde; vadeli işlemde ve peşinde olur. Çünkü riba, pe­şinde kile ya da tartı faz­lasıyla, vadeli işlemde de vade fazlasıyla olabilir. Bazan vade ile birlikte ödemedeki fazlalık sebebiyle de olabilir[223]."

İmam Şafiî burada üç çeşit faizli işlemden bahsediyor. Şafiî fa­kihler de aynı şeyi yapıyor ve faizli işlemi, peşin, miktar faizi ve vadeli işlem faizi olmak üzere üçe ayırarak inceliyorlar.

Peşin işlem faizi (riba yed ); faize konu iki malı değiş­tirirken bedelleri karşılıklı tes­lim almadan bir tarafın söz­leşme yerinden ay­rılmasıyla olur. Mesela buğday verip arpa alan kişi, arpayı teslim almadan ayrılırsa peşin işlem faizi mey­dana gelir. İmam Şafiî şöyle demiştir: "Buğdayı misli mis­line ve elden ele satmakta bir sakınca yoktur. Ama taraf­lar malları karşılıklı teslim almadan ayrılamaz­lar. Eğer ayrılırlarsa, tıpkı altına karşılık altın alımında olduğu gibi ara­la­rındaki satış fasid olur[224]." Bunun sebebi meydana gelen peşin iş­lem faizidir.

Miktar faizi, (ribâ fadl  = ribe'l-fadl); kendinde faiz illeti bulunan bir malı kendi cinsiyle değiştirirken bi­rinin diğerinden fazla olmasıyla meydana gelir. Örnek olarak bu senenin buğdayını ge­çen senenin buğdayı ile değiştirirken bedellerden biri fazla olursa ribe'l-fadl mey­dana gelir. İmam Şafiî bu konuda şöyle der:

"Ölçeği bir dinar olan iyi cins bir buğday, ölçeği bir di­narın altıda biri değerinden az olan kötü cins bir buğday ile değiştirilebilir. Yeni buğday eski buğday ile, saf, beyaz buğday da kara, kötü buğ­dayla değiştirilebilir. Bütün bu değiştirmeler misli misline, kilesi kile­sine ve elden ele olur. Yani her iki buğdayın da aynı ölçekte olması ve değişimin peşin yapılması gerekir. Bir de taraflar bedelleri teslim almadan birbirlerinden ayrılamazlar[225]."

Ödünç faizi (ribe’l-kard  = kredi faizi) de ribe'l-fadl kap­samındadır. Bu, bir ödünç işleminde alacaklı le­hine bir men­faatin şart koşulmasıyla meydana gelir. Bu, ribe'l-cahiliyyedir. Rehin veya kefil almak gibi şeyler bu anlamda bir men­faat sayılmaz.

Vadeli işlem faizi (riba nesâ = ribe’n-nesîe); iki bedel­den birinin daha sonra öden­mesinin şart koşul­masıyla mey­dana gelir[226]. Örnek olarak gümüş verip altın alırken be­dellerden birini hemen teslim etmeyip daha sonra teslim etmeyi şart koşmak böyle bir faiz işlemi olur.

İmam Şafiî'nin faizli işlem ile ilgili bazı görüşleri de şöyledir:

"Misli misline ve elden ele olmadıkça satılması caiz olmayan bir şeyi, yanına başka şey koyarak satmakta bir hayır yoktur. Örnek olarak bir ölçek acve hurması ile bir dirhemi iki ölçek acve hurması karşılığında satmakta bir hayır yoktur. Gene taama taam olmasın diye bir ölçek si­yah buğday ile bir dirhemi iki ölçek mahmule buğ­dayı karşılığı satmakta da bir hayır yoktur[227], yani caiz olmaz.

İçinde katkısı olan veya beraberinde başka bir şey bulunan al­tını, altına karşılık almak caiz değildir. Beraberindeki az olsun, çok olsun farketmez. Çünkü bi­zim uyduğumuz prensip şudur: "Altına karşılık altın satar­ken mikdarın bi­linmez olması veya birinin diğerin­den fazla olması haramdır. Gümüşe karşılık gümüş de aynıdır. Ama altın verip boncuklu gümüş almakta bir sakınca yoktur. Çünkü bun­ların arasında fazlalık olabilir[228].

Bir kimse sarraftan dirhemler alsa onları teslim alıp ayrıldıktan sonra ona emanet olarak bıraksa bunda bir sakınca yoktur[229].

Bir kimse bir adama dinar veya dirhem ödünç verse o da fazla­sıyla ödese  bunda da bir sakınca yokur. Bu ister adet  haline gel­miş olsun, ister olmasın.

Birinin diğerinde dirhem alacağı, diğerinin de onda dinar alacağı olsa, vadesi ister dolmuş ister dolmamış ol­sun, aralarında uzlaşsa­lar caiz olmaz, çünkü bu, borcu borca karşılık satmaktır[230].

Bir kimse, bir dinar borçlu olduğu kişiye dirhemler verse bunlar sarf işlemi yapmadan onun yanında birikip bir dinar değerine ulaşsa ve sarf işlemi yapmak (yani onu burcun yerine saymak) isteseler bunda bir hayır yoktur. Çünkü bu, borcu borca değiştir­mektir[231].

 

     cc - Maliki Mezhebi

Şafiî Mezhebi kredi faizini ribe'l-fadlın bir bölümü saydığı için onu ayrı başlık altında incelemedik. Ancak Maliki Mezhebi öyle yapmamıştır. Bu sebeple önce kredi faizi ile başlıyoruz.

Ödünç yoluyla menfaat sağlamak faizli işlem olur. Bu, cahi­liye ribasıdır. Ödünç olarak verilen şey ister dinar ister dirhem olsun, isterse ölçülen veya tartılan mallar olsun; ne olursa olsun ödünç yoluyla menfaat sağlamak caiz değildir[232].

İmam Malik’in bildirdiğine göre Abdullah b. Mes’ud şöyle demiş­tir: “Bir kimse ödünç verir de daha iyisini al­mayı şart koşarsa, is­terse şartı bir tutam ot olsun, bu faizli işlem olur.[233] “

İmam Malik’e şöyle bir soru soruldu :

- Bir kimse bir miktar dinar veya dirhemi ödünç verse ve onunla kendine bir menfaat sağlamak istese ama bunu, karşı tarafa bildir­mese, onunkisi sadece bu paranın kendi evinde kalmasını hoş görmediği için başkasının sorumluluğuna bırakmak olsa da ödüncü bunun için vermiş olsa ne olur ?

İmam Malik dedi ki, “ Bu caiz değildir[234].”

Malikî Mezhebi de Şafiî Mezhebi gibi para (semen) veya gıda maddesi (taam) olma özelliğini riba illeti sayar. Bir malda bu iki özel­likten biri varsa o ribaya konu mal­lardan olur. Ancak bu illetleri de­ğerlendirmede Malikî Mezhebinin bazı farklı yaklaşımları vardır. Şimdi onlara bakalım.

1) Semeniyet

Semeniyet yerine galibiyettü’s-semeniyet terimi kul­lanılır. Yani bir paranın faizli işleme konu olması için para olma özelliğinin ağırlıklı olarak onun  özünde bulunması demektir. Bu da ancak altın ve gü­müşte olur. Bu konuda altın ve gü­müşe başka bir şey kıyas­lana­maz. Şafiîler de aynı görüş­tedir.

Bu, Malikî Mezhebinin meşhur görüşüdür. Mezhebin meşhur olmayan görüşüne göre bir şeyin para olarak dolaşımda bulunması (mutlaku’s-semeniyyet) onun faizli işleme konu olması için yeterli­dir[235]. Buna göre, kağıt para da dahil bütün paralar faizli işleme konu olan mallar­dandır. İmam Malik’in bu konudaki sözleri şöyle nakle­dilmiştir:

“Felsleri[236] altın veya gümüşle değiştirirken ödemeyi bir an bile ge­ciktir­mekte hayır yoktur. Eğer insanlar, basılı olup belli bir değeri tem­sil eden deri parçalarını kendi aralarında para gibi dolaştıracak olsa­lardı o paralarla altın veya gümüş alırken bir anlık gecikmeyi bile mek­ruh sayardım. “

 “Bir felsi iki felse satmak caiz değildir. Felslerle altın, gümüş veya dinar­ları değiştirirken  küçük bir gecikme caiz değildir[237].”  

İmam Malik dedi ki, fels verip fels almak ne göz kararı (cüzafen), ne dengi dengine tartıyla, ne de dengi den­gine ölçekle olur . Bu şekilde peşin de olmaz vadeli de. Bu konuda fels sayı ile işlem görür.

Malik dedi ki, bir felsi iki felse vermekte hayır yoktur. Çünkü felsler başka şekilde değil, sayı ile satılırlar. Onu tartı ile satarsa az da olsa, karşılıklı birbirine zarar verme ihtimali olur. İşte bunun için felsleri göz kararı satmak caiz değildir.  Malik'in bir batman felsi iki batman bakıra satmayı mekruh görmesi de bundandır[238].

 Malikî Mezhebine göre saf altın veya gümüşten basılmış  pa­ranın, kendinden ağır, fakat dü­şük ayarlı bir para ile değiştirilmesi caiz değildir. Çünkü burada her iki tarafta da bir fazlalık vardır. Saf paranın sahibi di­ğer paranın ağırlığının tam olmasına ilgi  duyar, ağırlığı tam olan  para sahibi de diğer  pa­ranın saflığına ilgi duyar.

Altın veya gümüş paralardan birinin baskısı düzgün fakat ağır­lığı az, diğe­rinin ağırlığı tam fakat baskısı kötü olunca gene değişim  caiz değildir. Çünkü fazlalık her iki tarafta da vardır.

Daha saf veya daha iyi baskısı olan paranın ağırlığı diğerine eşit veya daha  fazla ise bu değişim peşin olmak şartıyla caiz olur. Çünkü bu durumda fazlalık sa­dece bir taraftadır[239].

2) Taam = İnsan yiyeceği olması.

Burada Şafiî Mezhebinden farklı bir durum vardır. Şöyle ki, ri­be’l-fadl, yani aynı cins malların takasında bunlardan biri diğerin­den fazla ol­duğu için mey­dana gelen faizli işlem sadece temel gıda maddesi olup sak­lanabilen veya gıda madde­lerini lezzetlendiren şeylerde olur. Çünkü hadiste sözü edilen arpa, buğ­day, hurma ve tuz bu özellikleri ta­şıyan maddelerdir. Bu gibi maddeler kendi cinsle­riyle değiştirildikleri vakit değişimin peşin ve miktarların eşit olması gerekir. Farklı cinsler birbiriyle değiştirildiği vakit miktarlarda eşitlik aranmaz, yal­nızca değişimin peşin olması şart olur. 

Ribe’n-nesie yani faizli işleme konu olan malların veresiye ta­kasından do­ğan faiz ise, biriktirilsin veya biriktirilmesin bütün gıda maddelerinde olur. Yani hiç bir gıda maddesi bir başka gıda mad­desiyle veresiye ta­kas edilemez.

İlaç olarak kul­lanılan madeler, gıda maddesi tanımına girmez­ler[240].

Ayrıca her çeşit eşyayı kendi cinsiyle veresiye, bire iki değiş­tirmek de ribe’n-nesiedir[241].

Yiyecekle yiyeceği veya para ile parayı değiştirirken bunlardan birinin veya ikisinin yanına bir mal koyup değişimi veresiye yap­mak caiz olmaz. İmam Malik'e, bir süre sonra alınacak kumaş ve ar­paya karşılık peşin mer­cimek verilmesi soruldu da "Bu uygun ol­maz." diye cevap verdi.

Dinar ve dirhemlerde de durum aynıdır. Bir kişi dinar verip dir­hem alsa, dirhemlerin yanına bir kumaş veya başka bir mal koysa, dinarları ve dirhemleri peşin değiştirip malı veresiyeye bıraksa uy­gun olmaz. Değişim tamamen peşin olacaksa altının veya gümüşün ya da her ikisinin yanında başka bir mal bulunmasının bir zararı yoktur[242]. Şafiî Mezhebi bunlardan hiç birini caiz görmez.

İleride alacağı taama karşılık bir taamı veresiye ver­mek caiz değildir. Ancak aynı cins taamı ileride aynı miktarda almak üzere ödünç verirse olur. İleride alacağı, şimdi verdiğinden ne daha iyi ne de daha kötü olur. Bununla ödünç verdiği kişinin yararlanmasını is­temiş ol­ması gerekir. Belli bir süreye kadar ödünç verdiği zaman bu caiz olur. Ama bunun dışında bir yiyeceğin birini diğerine karşılık veresiye vermek uygun olmaz[243].

 

dd - Hanbeli Mezhebi

Ahmed b. Hanbel’den faiz illeti yani bir malı, faizli mallar kap­samına sokan temel özellik konusunda üç ayrı görüş nakledilmiştir. Bunlardan biri Hanefî mezhebine, ikincisi de Şafiî ve Malikî mezhe­lerine yakın­dır. Üçüncü görüş farklıdır. Mezhebin esas görüşü, Hanefî mezhebine uygun olanıdır. Önce kredi faizi ile ilgili görüşle­rini görelim.

Menfaat sağlayan her ödünç haramdır. Borçlunun, kira almadan ya da düşük kira ile alacaklıyı evinde oturtması, kullansın diye hayvanını ona vermesi (iare), aldığından iyisini ödemesi veya ala­caklının rehinden yararlanması, tarlasını ekmesi yahut emsal ücret­ten az bir ücretle onu çalıştırması gibi şartlarla ödünç işlemi yapmak caiz değildir. Önceden koşulan bir şart veya anlaşma yokken bor­cunu ödedikten sonra bunları yapar veya ödüncü, aldığından daha iyisi veya daha fazlasıyla öderse caiz olur.

Bir alışkanlıkları olmadığı halde borcu ödemeden ala­caklıya he­diye verilmesi de caiz değildir. Bu durumda verilen hediyenin değeri kadar borçtan düşülür[244].

c - Faizli işlem illetleri

aaa- Hanefî Mezhebine uygun olan görüş

Ahmed b. Hanbel’den yapılan üç rivayetten en meşhuruna göre faiz illetleri vezin ve keyl'dir. Bu görüş, bugün Hanbelîler'in kabul edip uyguladıkları görüştür. Küçük ayrıntılar dışında Hanefî Mezhebinin görüşüne tam olarak uyar. Hanbelilerin görüşleri şu ri­vayetlere dayanır:

 Abdullah b. Ömer'in  bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi: “Bir dinarı iki di­nara, bir dirhemi iki dirheme, bir sa’ı iki sa’a satmayınız. Çünkü faizli işleme girmenizden korku­yo­rum. “Birisi kalktı ve dedi ki, “Ya Resulellah! bir at verip karşılı­ğında birden fazla at; iyi bir deve ve­rip karşılığında birden fazla deve alanın du­rumu ne olur?“ Buyurdu ki, “El­den ele peşin olursa zararı yok[245].”

Enes'in  bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi: “Tartı ile işlem görenler, aynı cinsten iseler misli misli­nedir. Kile ile iş­lem görenler de aynı cinsten iseler misli mislinedir.“ Bu hadisi ed-Darekutnî rivayet etmiştir[246].

Satışta esas olan bedellerin eşit olmasıdır. Eşitliğin gerçekleş­mesinde ölçek (keyl), tartı (vezn) ve cins etkin olur. Çünkü vezin ve keyl, görünüşte (sureten) bir eşitlik sağlar, cins ise içerik olarak (manen) eşitliği sağlar.

Bu görüşün Hanefî mezhebine uygun olmayan yönleri şunlar­dır:

1) Ribanın kökünü kurutmak için ribaya konu olan bir şeyi kendi cinsi ile değiştirirken bunlardan birinin veya ikisinin yanına başka şey koyarak satmak caiz değildir. Örnek olarak bir ölçek acve hur­ması ile bir dirhemi bir öl­çek acve hurması ve bir dirhem karşılığında satmak caiz değildir. Bir dinar ve bir dirhemi bir dinara karşılık sat­mak[247] da caiz değildir.

2) Tedavülde bulunan felslerle altın veya gümüş de­ğiştirilecek olursa hulûl ve takâbuz şart olur. Yani her iki bedelin akit yapılan yere getirilmiş olması ve taraflar ora­dan ayrılmadan her iki bedeli teslim almış olmaları şarttır. Ama bir çok Hanbelî fakih bu görüşü kabul etmez[248].

3) Aslı tartı ile işlem gören mal olduğu için bir felsi iki felse sat­mak caiz de­ğildir[249]. Hanbelî fakihlerin çoğu bu görüşü de kabul et­mezler[250].

bb - Mâlikî veŞafiî  Mezheplerine uygun görüş

Ahmed b. Hanbel’den yaplan ikinci rivayet Mâlikî ve Şafiî mez­heplerine uy­gundur. Buna göre altın ve gümü­şün ribaya konu ol­masının sebebi onlarda bu­lunan para olma özelliği (semeniyet) dir. Bu özelliğin ağırlıklı olarak malın özünde bulunması (galibiyyettü’s-semeni­yet)  ge­rektiğinden bu kapsama ancak altın ve gümüş gi­rer.

Diğer dört maddenin faizli işleme konu olmasının sebebi onların birer gıda maddesi olmalarıdır. Mamer b. Abdullah’ın riva­ye­tine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, misli misline olması bir yana yiyeceğe (taam) karşılık yiyecek  satmayı yasaklamıştır[251].”

Yiyecek önemlidir. Çünkü bedenler onunla ayakta durur. Para da önemlidir; çünkü ekono­mik hayat onunla devam eder. Onun için bu iki şeyi faizli işlem sebebi (illeti)  saymak gerekir. Ayrıca altın ve gümüşte faiz illeti vezin (ağırlık ölçüsü) olsaydı tartı ile işlem gören malları bunlarla veresiye almak caiz ol­mazdı. Çünkü ribe’l-fadl’ın iki il­letinden birinin bulunması ribe’n-nesie için yeterli olmaktadır.

Gıda maddesi olması bakımından pirinç, mısır ve yulaf  gibi te­mel maddeler; et, süt ve sebze gibi ekmeğe katık olan şeyler ile meyveler ve ilaçlar arasında bir fark yok­tur[252]. Daha önce belirtildiği gibi Malikî mezhebi ilaçları gıda maddesi kapsamında saymaz. Bir de saklanamaya­cak durumda olan gıda maddelerinin peşin değişi­minde eşitlik şartını aramaz.

c- Üçüncü görüş

Ahmed b. Hanbel’den yapılan üçüncü rivayete göre yi­yecek maddelerinin ribaya konu olması için ölçü veya tartı ile işlem gör­mesi gerekir. Yumurta ve karpuz gibi sayı ile işlem gören yiye­cek maddelerinde faizli işlem olmaz. Bu görüşün delili, Saîd b. el-Müseyyeb’in bildir­diğine göre Allah'ın Elçisi  ona dua ve selâm ol­sun, şöyle dedi: “Faizli işlem, başka değil, sadece ölçü veya tartı ile işlem gören yiye­cek veya içeceklerde olur.”

Bu hadisin tahricini ed-Darekutnî yapmış ve şöyle demiştir: Bu söz Saîd’in kendi sözüdür. Onu Allah'ın Elçisine maleden yanıl­mıştır[253].

Rib’el-fadlın olduğu her işlemde rib’en-nesie de olur. Değişen iki be­delden birinin fazla olması haram ise bunlardan birinin peşin di­ğerinin vere­siye olması da ha­ramdır[254].

 

E - DAR’UL-HARPTE FAİZ

Müslümanların egemen olduğu ülkelere dar’ül-İs­lam, yani İslam ülkesi egemen olmadığı ülke­lere de dar’ül-harp, yani düş­man ülkesi adı verilir. Bunların içinde müslümanlarla saldırmazlık ve barış an­laşması yap­mış olanlara dar’ül-harp yerine daha çok sulh, eman ve ahid ülkesi denir.

Ebû Ha­nife ile İmam Muhammede göre gayrimüslim­lerin ülke­sinde (dar’ül-harp) bulunan bir Müs­lüman, o ül­ke­nin vatandaşıyla faizli işlem yapabilir. O şahıs isterse orada müslüman olmuş ve henüz islam ülkesine (dar’ul-İslama) göçetmemiş olsun.

Ebû Yusuf bu görüşte değildir. Çünkü islam ülkesine gir­mesine müsade etti­ğimiz bir gayrimüslim ( = müste'men) burada faizli işlem ya­pamayacağına göre bir müslü­man­ da onların ülkesinde bu işlemi yapamaz. Maliki, Şafiî ve Hanbelî mezheplerine göre de faiz her yerde ya­saktır. Çünkü faizi yasaklayan ayet ve ha­dis­lerde böyle bir yer ayırımı yoktur.

Eğer yiyor­larsa, dar’ul-harp ahalisine öl­müş hayvan eti ve do­muz satmada ve onlarla kumar oynamada da aynı ihtilaf geçerlidir. Ebu Hanife ve İmam Mu­hammed’e göre bunlar da yapılabilir.

1 - DELİLLER

 

a - Hadis

 Mekhûl'un rivayetine göreAllah'ın Elçisi, ona dua ve selâm ol­sun, şöyle demiştir:

 

“Dar’ül-harpte müslüman ile harbî arasında faiz ol­maz.”

Bu hadis hakkında çok söz söy­lenmiş ve bir çokları böyle bir hadisin varlığını ka­bul etmemiştir.

 Kemaleddin b. el-Hümâm şöyle diyor: Bu hadis garibtir[255]. Bildirildiğine göre Mekhûl, Allah'ın Elçisi'nin böyle dediğini riva­yet etmemiştir. İmam Şafiî'ye göre Ebu Yusuf şunu söylemiştir: “Bu yalnızca Ebu Hanife’nin sözüdür. Çünkü bir üstad bize, Mekhûl’ün şöyle dediğini bildi­rdi: Allah'ın Elçisi dedi ki,  “Dar’ul-harbın halkı arasında faizli işlem olmaz.” Zannede­rim bir de  “ve müslüman halk.” dedi.

İmam Şafiî  dedi ki; “Bu hadis sabit değildir. Bunun delil olacak bir yanı yoktur.” Bu sözü İmam Şafiî'ye dayandıran Beyhakî’dir.

Mebsut’a göre "Bu hadis mürseldir. Mekhûl de  gü­venilir (sika) bir kişidir. Böylelerinin mürseli kabul edilir[256].

Caferî mezhebine göre de dar'ul-harpte müslüman ile oranın halkı arasında faizli işlem olmaz. Onlar bunu Ali'den yaptıkları bir rivayete dayandırırlar. Ali şöyle dedi: Ona ve ailesine selâm olsun, Allah'ın Elçisi dedi ki:

 

"Bizimle, bize karşı savaş halinde olan halk (dar'ul-harp ahalisi) arasında faizli işlem olmaz. Bir dirhem verip onlar­dan bin dirhem alabiliriz, onlardan alırız ama verme­yiz[257]."

 

b - Veda hutbesi

 

“Muhammed, ona dua ve selâm olsun, Veda Hutbesinde şöyle demiştir:

 

“Cahiliye faizi kaldırılmıştır. Kaldırmakta olduğum ilk faiz bizim faizimiz, Abdülmut­talib’in oğlu Abbas’ın fa­izidir. Onun ta­mamı kal­dırıl­mıştır.”

İbni Rüşd[258], bu hadise dayanarak dar'ul-halpte faiz alınabile­ceğine hükmetmiştir. Onun yorumu şöyledir:

Bu hadîste, Ebû Hanîfe ve Muhammed’in[259] görüşüne uygun ola­rak dar­‘ül-harpte harbîlerle faiz işlemi yap­manın caiz olacağına işa­ret vardır. Çünkü önceleri Mekke dar’ül-harp idi ve Abbas (r.a.) orada yaşayan bir müslümandı. Ebû İshak’ın bildirdiğine göre Abba­s’ın müslüman oluşu, Bedir sa­va­şından öncesine rastlar. Çünkü o, Bedir'de esir alınınca, Peygamberi­miz onun fidye vererek kurtulmasını emret­miş, o da özür beyan ederek “Ben za­ten müslü­man­dım. Bu sa­vaşa istemeye­rek katıldım.” demiş, Peygamber de, “Görünüşte bize karşısın, öyleyse kendini fidye ile kurtar.” de­mişti.

Bu rivayet doğru kabul edilmezse, İbni İshak­‘ın ri­vayeti kabul edilebilir. Buna göre Haccac b. Allât, Abbas'ın Hayber'in fet­hinden önce müslüman olduğunu söy­lemiştir. Faizli işlem ise Hayber’in fethi sı­rasında haram kılınmıştır. Çünkü riva­yete göre Muhammed’e Hayber’de ganimet­ler arasında al­tınlı ve bon­cuklu bir gerdanlık getirilmişti de ger­danlıktaki altınla­rın çıkarılma­sını emret­mişti. Bunun üzerine altın­lar çıkarılarak ayrıca satılmıştı. O za­man Muhammed şöyle demişti:   “Altına altın tartıya tartıdır.”

Veda Hutbesi'nde Muhammed'in, Abbas (r.a.)’ın müslüman olduğu andan itiba­ren aldığı tüm faiz­leri değil de Mekke’­den cahi­liyye­ kalıntılarının si­linme­sinden sonra henüz tahsil etmediği faiz alacaklarını kaldırması, onun daru'l-harpte faize müsade et­tiğini gös­terir[260].”

 

c - Ebubekr’in bahse girmesi

 

Peygamber Mekke'de iken Romalılar Persler'e yenilmişti. Rum Suresinin başında bu olaydan bahsed=ile­rek Roma­lıların tekrar galip gelecek­leri bildirilmiştir:

“Elif lâm, mîm. Romalılar yenildiler; çok yakın bir yerde. Ama on­lar bu ye­nilgilerinin ardından galip gele­cekler­dir. Hem de bir kaç yıl içinde...”  (Rum 30/1-4)

 Kureyşliler Ebubekr’e, “Siz Romalılar’ın galip ge­leceği gö­rü­şün­desiniz ha?” demişlerdi. O da “Evet” demişti. Birisi, “Bizimle bahse girer misin?” dedi. O he­men bahse girdi ve bunu, Peygamber'e bil­dirdi. Ona dua ve se­lam olsun Peygambe­r ona, “Git, bahis mik­tarını artır.” dedi; o da artırdı. Romalı­lar Persleri yenince Ebubekr bahse konu malı aldı. Bu, Mekke müşrikleri ile Ebubekr arasında oynanan bir ku­mardı ve Allah'ın el­çisi bunu onaylamıştı. O zaman Mekke şirk yur­duydu[261].

 

d - Gayri Müslimlerin Mallarının Mubahlığı

 

Dar'ul-harpte faizli işlem olmaz, diyen Ebu Hanife ile İmam Muhammed'in bir delili de dar'ul-harp vatandaşı olan kişilerin malla­rının esasen mubah olduğu, yani dokunulmaz olmadığı görüşüdür. Nassların[262] mutlak, yani yasağa sınır koymayan ifadeleri doku­nulmaz mal­la ilgilidir. Eğer onlarla bir anlaşma yapılırsa on­ların mal­larını an­laşmaya aykırı olarak al­mak haram olur. Anlaşmaya aykırı değilse nasıl alı­nırsa alınsın helâldır[263].

Bir yabancı ülkeye vize ile, yani onların verdiği gü­vence (eman) ile giren kişi, o güvencenin gereğini yerine getirmelidir. O güvence, bu şahsın, o ülkenin kanunlarına ve geleneklerine göre haksız sayılacak bir yolla onların mallarına dokunamayacağı anla­mını da içerir. Faizin haksız kazanç sayılmadığı bir gayrimüslim ül­keye vize (eman) ile giren bir müslüman on­ların mal­larını faiz yo­luyla alırsa bu eman anlaşmasına aykırı olmaz. Çünkü onlar faizi kendi rızalarıyla verirler.

Bizden eman (vize) alarak ülkemize gelen harbî­ler böyle değil­dir. Onların mallarını faizli işlem yoluyla alamayız. Çünkü verdiğimiz emanla onların malları do­kunulmaz olur. Bizce meşru olmayan bir yolla onların malını alan, eman anlaşmasına aykırı davranmış olur.

Zina böyle değildir. Çünkü kadının helâl etmesiyle ondan yarar­lanmak helâl olmaz. Ama bir mal, sahibinin müsadesiyle helâl olur[264].

2 - Delillerin Tenkidi

 

Dar'ul-harpte harbîlerden faiz alınabileceği yolundaki görüşler tenkit edilmiştir. Biri Hanefî Mezhebi içinden diğeri de bu mezhebin dışından olmak üzere iki tenkide yer verilecektir

a - Kemalüddin b. el-Hümâm’ın[265] tenkidi

Hanefî mezhebinin önde gelen fakihlerinden İbni Hümâm bu ko­nuda şöyle der: "Faizli işlemi yasaklayan naslar mutlaktır, yani ya­sağı bir şeyle sınırlamamıştır. Mekhûl’ün riva­yet et­tiği hadis buna ters düştüğü için bir anlam ifade etmez. Delil olabileceği ispat­lanırsa o başka.

Şöyle de denebilir: O hadis delil sayılsa  bile Kur'an'a haber-i vahid[266] ile ilavede bulunmak caiz değildir. Ayetlerin, “Faizi yeme­yiniz” ve benzeri emirleri bu yasağa sınır koymazken dar’ul-harpte faiz yenebilir demek bir ilave olur. Bu da caiz değildir.

Dar'ul-harpte faizi haram saymayanlar şöyle kesin bir savunma yapabilirler. "Faizli işlemle ilgili yasağa bir sınır koymayan hüküm­lerle, sa­hibinin hakkı sebebiyle dokunulmaz olan mallar hedeflenir. Harbî­nin malı ise anlaşmayı koruma durumu yoksa do­kunulmaz değildir."

Aslında bu açıklama dikkatle incelendiğinde, Mekhûl hadisi ol­masa bile yukarıdaki görüşün uygun olmasını gerektirir. Ama bu­rada gizli olmayan bir şey vardır;  o da fa­iz anlaşmasına girmenin helâl olmasının yanlız faizi müslümanın alacağı zamana has olması gereğidir. Ama faiz (riba) ifadesi geneldir, onu kafirin almasını da müs­lümanın almasını da içerir. Dar’ul-harpte faiz helâldır, demek ge­nel bir hükümdür, almayı da kapsar vermeyi de. Kumarda da aynı durum vardır. Kafir galip gelip or­taya ko­nan malı alabilir.

Görünen o ki, dar'ul-harpte faizli işlemin mubahlığı faizin müslü­man tarafından alınmasını ifade eder. Arkadaşlar derste, illete ba­ka­rak dar’ul-harpte fa­izi ve kumarı helâl görenlerin maksadının, fazla­lığı müslümanın alması olduğunu be­nimsediler. Ama o fet­vanın mutlak olması yani orada böyle bir sınırlamanın olmaması buna aykırı düşmektedir. Doğ­rusunu Allah Teâlâ bilir[267]."

 

b - Abdullah b. Ahmed b. Ku­dâme’nin tenkidi

 

Hanbelî mezhebi fakihlerinden İbni Ku­dâme (öl.620 h.) konuyla ilgili olarak şöyle der:

“Faizli işlem, dar’ül-islamda haram olduğu gibi dar’ül-harpte de ha­ram olur. İmam Malik, el-Evzaî[268], Ebu Yusuf, eş-Şafiî ve İs­hak[269] bu gö­rüştedir.

Ebu Hanîfe demiştir ki, "Dar’ül-harpte müslüman ile harbi ara­sında faizli işlem ol­maz." Şu da ondan nakle­dilir: "Dar’ül-harpte İs­lam di­nine girmiş iki müs­lüman arasında da faizli işlem olmaz. Çünkü Mekhûl'un  bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve se­lam olsun şöyle demiştir: 

 

 “Dar’ül-harpte müslüman­larla oranın halkı arasında faizli işlem ol­maz.” Üstelik onların malları mubahtır.[270] Dar’ül-İslamda onlara do­kunmayı yasak kılan kendi­lerine verdiğimiz eman yani güven­cedir. Böyle bir güvence ol­mayınca malları bize mubah olur.

Bizim delilimiz de Allahu Teâlânın şu ayetleridir:

(a)“Allah faizli işlemi ha­ram kıl­mıştır.” (Bakara 2/275)  

(b)“Faiz yiyenlerin davranışı, şeytanın peşine takılıp aklını çeldiği[271] kimsenin dav­ranışından farklı değildir.”  (Bakara 2/275)

(c)““Müminler! Allah’­tan korkun, faizden ge­riye ne kalmışsa onu bıra­kın.”  (Bakara 2/278)

Hadisler de fazla­lığın haram kılındığını gösteriyor. Ona dua ve selâm olsun, Muhammed'in şu sözü ya­sağın genel olduğunu göste­rir.  “Kim artırır ya da fazlasını isterse faizli işleme girmiş olur.”

Diğer hadislerdeki yasak da geneldir. Bir de şu vardır, dar­‘ül-İslamda haram olan, dar’ül-harpte de haramdır; tıpkı müslü­manlar ara­sında faizli işlemin haram ol­ması gibi.

Haramlığı Kur’an ile, sünnet ile ve icma ile sabit olmuş bir hükmü meçhul, sahih veya müsned ya da diğer gü­venilir hadis kitapla­rında geçmeyen bir hadise dayanarak terketmek olmaz. Ay­rıca bu hadis hem mürseldir[272], hem de Muhammed'in faizli işlemi dar’ül-harpte de yasakla­dığı anla­mına gelebilir. Çünkü “faizli işlem olmaz” sözü faiz ya­saktır, şeklinde anlaşılabilir. Nitekim ayette   ge­çen,

 

“Hacda kadına yak­laşmak, kötü söz söylemek ve döğüşmek olmaz.” (Bakara 2/197) ifa­deleri bun­ların yasaklan­dığını gösterir[273].

 

F -  FAİZLE İLGİLİ GÖRÜŞLERİN TENKİDİ

 

Faiz Kur’an’ın en ağır yasaklarından biridir. Bu konuda şöyle bu­yuru­lur:

 

“Bunu yapmadınız mı bilin ki; Allah ve Elçisi tarafından bir sa­vaşla yüz yüze gelirsiniz.”  (Bakara 2/279)

 Allah Teâlâ bir başka günah için savaş ilan etmiş değildir. Böyle bir haramı tam olarak açıklamamış olması düşünülemez. Çünkü Allah  Teâlâ şöyle buyuruyor:

 

 “Allah, size neyi haram kıl­mışsa açık açık bil­dirmiştir.”  (En’am 6/119)

Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun şöyle demiştir:

 

“Şüphesiz helâl bellidir, haram da bellidir, ikisi ara­sında şüpheli şeyler vardır. Günah şüphesi olanı ter­ke­den açık günaha yaklaş­maz. Günah şüphesi olana dalan da açık günaha düşebilir. Haramlar Allah’ın koru­sudur. Korunun etrafında otlayan oraya gire­bilir[274].”

Madem haramlar tam olarak açıklanmıştır, öyleyse Ömer’e maledilen şu sözü doğru kabul etmek müm­kün değildir. “En son inen ayet faiz ayetidir. Ona dua ve se­lam olsun, Allah'ın Elçisi onu bize tam olarak açıklama­dan ruhunu teslim etmiş­tir. Öyleyse ribayı da riybeyi de bırakı­nız[275].” Riybe faizli işlem şüphesi de­mek­tir.

Eğer riba (faizli işlem) tam olarak açıklanmamış olsaydı din eksik kalırdı. Halbuki, Allah Teâlâ şöyle buyuruyor:

 

“Bugün sizin için dininizi olgunlaştırdım. Size olan nimetimi ta­mamladım. Size din olarak İslamı seçtim.” (Maide 5/3)

Veda Hutbesi’nde, Muhammed bin­lerce kişiye riba (faizli işlem) ile ilgili olarak şöyle hitabetmişti:

 

“Cahiliye faizi kaldırılmıştır. İlk faizi kaldırıyorum, bizim faizimizi, (amcam) Abbas b. Abdulmuttalib'in faizini. Onun ta­mamı kaldı­rıl­mış­tır[276]”

Ona dua ve selâm olsun Muhammed ne bu konuşmasında ne de bir başka zaman cahiliye faizinin ne ol­duğunu açıklamadığına göre demek ki, orada bulu­nan­lar onu iyi bili­yor­lardı. “Faiz kaldırıl­mıştır.” demeyip “cahiliye faizi kaldırılmıştır.” de­mesi anlamlıdır. Çünkü dinleyiciler, cahiliye adı  verilen İslam öncesi dönemi yaşa­mışlardı ve cahiliye faizinin ne olduğunu bi­liyorlardı. Yoksa Allah'ın Elçisi'nin, bir haramı, böyle büyük bir top­luluğa açıklarken onların iyi bilmediği bir kelimeyi kul­lanması söz konusu olamaz. Kimsenin bu konuda soru sorma ih­tiyacı duymamış olması da bunu göstermek­tedir.

Ebu Davud, Ahmet b. Hanbel ve Darimî'deki rivayet­lerde Veda Hutbesi'ndeki söze şu ilave vardır:

 

Ana mallarınız sizindir, ne zulmedersiniz, ne de zulme uğrarsı­nız[277]." Bu ilave, Bakara Suresi'nin 279 ayetinin son bölümüdür. Yasaklanan faizli işlemin ne olduğunu daha iyi açıklamaktadır. Demek ki bu, borcun getirisi olan faizdir. Faiz bırakılacak ama bor­cun aslı alınacaktır. Bu ilavenin yapılmasına gerçekten ihtiyaç vardır, çünkü dinleyicilerden ana malın alınmayacağını anlayanlar çıkabilirdi.

İbni Mâce'nin bildirdiğine göre yukarıdaki sözden sonra, şöyle oldu:

 

 Peygamber üç kere, "Bakın ey ümmet! Tebliğ ettim mi? dedi. Onlar, "Evet" dediler. Bunun üzerine üç kere şöyle dedi: "Allahım şahid ol[278]."

Tebliğ, bir şeyi son noktasına kadar açıklamak, o ko­nuda yeterli bilgi vermek demektir[279]. Peygamber de tebliğ ettiğine göre faiz konusunu o büyük kalabalığa tam olarak açıklamış demektir.

1 - Faizli İşlem Sayılan Alım Satımlar

Faiz yiyenler öteden beri “Alım satım tıpkı faizli işlem gibi­dir” derler[280]. Allah alım satımı helâl, faizi haram kıl­dığı için bu zihniyette olanlar, alım satım yolunu kulla­na­rak faiz yasağını delebilirler. Allah'ın Elçisi, koyduğu ya­saklarla alım satım adı altında faizli işlem yapma yolunu kapamıştır. Bunlardan bir kısmının faize açılabilecek bir kapıyı kapadığı hemen anlaşılabilir ama bir kısım yasak daha vardır ki, onun faize aralanabilecek bir kapıyı ka­padığı kolayca an­laşılamaz. Çünkü bu ikinci kısım gerçek bir alım satım görünümün­dedir. Bu konunun örnekleri az sonra gelecektir.

Faiz, bir alım satım sonucu elde edilen kâr değil, bor­cun getiri­sinden iba­rettir. Bir ay sonra 110 lira almak üzere 100 lira ver­mek bir satış değildir. Çünkü satışta bedeller az çok farklı olur. Burada be­del kelimesi, değiş­tirilen iki şeyden her biri anlamınadır. 100 lira ve­rip bir ekmek alınıyorsa iki bedelden biri 100 lira, diğeri de ek­mektir. Bedellerdeki farklılıktan dolayı bir kimse diğerin­deki malı almak için kendi malını vermeye razı olur. Ama faizde verilen 100 liranın yerine gene bir 100 lira, bir de fazladan bir şey alınır. Faiz o fazlalığın adıdır.

Peygamber, faize açılan kapıları, altın, gümüş, arpa, buğ­day, hurma ve tuz satışı ile ilgili koyduğu yasaklarla kapamıştır. Altın ve gümüşle ilgili olarak şöyle demiştir:

 “Bir dinarı iki dinara, bir dir­hemi iki dirheme satmayı­nız[281] ”. 

 “Al­tını altına karşılık sat­mayınız; aynı ağırlıkta olurlarsa o başka[282].”

Bu yasakların faizi engellediği açıktır. Mesela 11 altın almak üzere 10 altın ödünç verme yerine 10 altını vadeli 11 altına satmak ve fazladan alınacak 1 altını kâr gibi göstermek mümkündür. Buna izin verildiği taktirde faiz yasağının bir anlamı kalmaz. İşte hadisler bu gibi işlem­lerin önünü kesmiştir. Ama hadislerlin yasakladığı her şey bu kadar açık değildir. Mesela 1 altın 10 dirhem de­ğerinde iken 10 altını vadeli 110 dirheme satan kişinin böyle bir oyun peşinde olduğunu herkes anlayamaz. Burada da istenen, alım satım perdesi altında faizcilik yapmak ve faiz yasağını delmektir. Peygamberin koyduğu yasak­ bu yolu da kapamaktadır. Çünkü o şöyle buyur­muştur "Gü­müşe karşılık altın elden ele satılırsa gümü­şün fazla olmasında bir sakınca yok­tur, fakat vere­siyesi ol­maz[283].”

Yoksa Allah alım satım ile faizli işlemi kesin olarak ayırmış, alım satımı helâl ve faizli işlemi ha­ram kılmışken Peygamberin sanki bunun tam tersini yapıyor gibi olması kabul edilemez. Çünkü peygamber de borç faizinden başka faizin olmadığını söylemiştir. Yani ona göre de faiz, borca yapılan ilaveden başka bir şey de­ğil­dir. Şu sözler ondan rivayet edilmiştir:

“Elden ele (yani peşin) olanda faiz olmaz[284].”

“Faizli işlem yalnızca borçta olur[285].”

“Dikkat edin, faiz sadece vadeli işlemlerde olur[286].” 

Durum böyle iken mezheplerin altı malın değişimini düzenleyen hadislere yanlış yaklaştıkları ve faizli işlemi alım satımın yasak olan bir bölümü saydıkları görülmek­tedir. Şimdi bu hatalı yaklaşımlara bakalım.

 

2 - Mezheplerin Usul Hataları

 

Meşhur dört mezhep faizi, alım satımdan doğan ve borçtan do­ğan faiz olarak ikiye ayırmış ve sistemlerini alım satımdan doğan faiz, yani altın, gümüş, bağ­day, arpa, hurma ve tuz satışı ile ilgili hadisler üzerine kur­muş­lardır. Borç faizini ise faiz ve sarf (kambiyo) bölümle­rinde değil, karz ve sulh bölümleri içinde çok kısa bir şekilde işlemişlerdir. Allah “alım-satımı helâl, faizli işlemi ha­ram”[287] kıldığı halde fakihlerin faizi, neden alım satımın bir bölümü saydıklarını anlamak zordur.

Faizli işlemi temelde altı maddenin bazı alım satım şekillerine bağlı olarak sistemleştirenler onun bu maddeler ile sınırlı olamaya­ca­ğını gördükleri için, bu altı maddenin satışını düzenleyen hadis­lerden faizli işleme sebep olabilecek özellikler (riba illetleri) çıkararak kıyas yoluyla faizin  kapsamını genişletmişlerdir. Hanefî, Malikî, Şafiî ve Hanbelî mezheplerinden her birinin faizli işlemi alım satım kapsamı içine almaları, kendi sistemleri içinde de önemli bir çelişki oluşturmuştur.

 

a - Hanefî Mezhebi

 

Daha önce ifade edildiği gibi Hanefiler iki şeyi faiz il­leti say­mış­lardır. Bunlar kadr ve cinstir. Kadr, ölçek ve tartıyı içerir. Cinsin faiz illeti olduğu, hadislerdeki “Altına karşılık altın, buğdaya karşılık buğ­day....” sözünden çı­karılmıştır. Kadr ise hadislerde ge­çen “misli mis­line” ifa­desinden çıkarılmıştır. Kadr’in hadislerden nasıl çıkarıl­dığı şöyle açıklanmaktadır:

“Kadr, ölçeğe vurulan mallarda kile, tartılan mallarda ve­zindir[288]. Hadiste geçen "buğdaya buğday"ın anlamı «buğdaya karşılık buğday satışı...»dır. Bir buğday tanesi de buğdaydır. Onu hiç kimse satmaz, satsa da alan olmaz. Çünkü bir işe yara­maz. O zaman bununla ister is­temez bir işe yarayacak[289] ölçüde buğday satışı­nın kas­dedil­diği anlaşılır. Bunun satılabilecek mal olduğu da öl­çek ile bilinebi­lir. Böylece bu mallardaki ölçeğe (kileye) vurulma özelliği hadisin göstermesiyle belli olmuş olur.

Allah'ın Elçisi'nin “Altına karşılık al­tın.” sözü de öy­ledir. Altın tozuna da altın denir ama onu hiç kimse satmaz. Tartılabilen altın satılır. O zaman tartılma özelliği ha­disin delaletiyle sabit olmuş olur. Sanki Muhammed, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir: «tartılan altına karşılık altın, ölçeğe vurulan buğdaya karşılık buğday...[290]»

Riba sözlükte artma ve çoğalma[291] anlamına gelir. Hanefîler fa­izi, “Mübadeleli akitlerde taraflardan biri le­hine şart koşulan karşılık­sız fazlalık[292].” diye tarif etmişlerdir. Değiştirilen iki değer arasında fazlalığın tes­piti için cinslerin aynı olması gerekir. Cinsler aynı ol­mayınca bedellerden birinin diğerinden fazla veya az olduğu iddia edilemez. 1,5 kilo elma mı, yoksa 1 kilo ar­mut mu daha değerlidir, diye soru sorulamaz ama aynı cins elmanın 1.5 kilosu, elbette 1 ki­losundan değerlidir. Fazlalık bir ölçü birimi ile tespiti edilir. Bunun için ölçü birimi olarak hadislerde geçen tartı ve ölçeği almışlardır.

Hadislerde şu ifade de yer alır: “Bu cinsler değişik olursa peşin olması şartıyla istediğiniz gibi sata­bilirsi­niz[293].“ Bundan da cinsleri aynı olup ölçü birimleri farklı olan veya ölçek yahut tartı ile işlem gördüğü halde cinsleri farklı olan iki malın birbiriyle değişiminin peşin olmasının şart koşulduğunu anlamışlardır.

Buna göre hurda demir verip çubuk demir almak istenirse her iki demirin aynı ağırlıkta olması ve değişimin peşin olması gerekir, yoksa faizli işlem olur. Demire karşılık bakır almak istenirse her iki bedeli peşin ödemek yeterli olur. Çünkü bunların ikisi de tartıyla alınıp, satılan mallardır. Cinsleri farklı olduğu için biri diğerinden fazla olabilir ama bu takas veresiye olamaz, yoksa faizli işleme girilir.

Bu prensibe göre altın veya gümüşten basılı bir parayı (nükûd =) verip tartıyla satılan bir malı veresiye almak faizli işlem sayılmalıdır. Çünkü altın ve gümüş tartıyla alınıp satılır. Ama Hanefîler bunu caiz görür ve sebeplerini şöyle açıklarlar:

1- Altından ve gümüşten basılı dinar ve dirhemlerle tartıyla alı­nıp satılan diğer mallar arasında görünüşte (sureten) bir fark vardır. Çünkü dinar ve dirhemler san­cat[294] de­nen ağırlık birimleriyle, diğer mallar da men ()[295] ile tartılırlar.

2- Bunlar arasında görünmeyen (manen) bir fark daha vardır. Dinar ve dirhemler tayinle taayyün etmezler. Ama diğer mallar ta­yinle taayyün[296] ederler.

3- Aralarında değerlendirme yönünden (hükmen) de fark vardır. 1 dinara karşılık 12 men demir alınsa, demiri satıcı, dinarı da alıcı, diğerinin görmediği yerde tartmış olsa, teslim aldık­tan sonra altınlar tekrar tartılmadan satılabilir ama demiri tartıyla satabilmek için müş­terinin onu yeniden tartması gerekir.

Madem bunlar arasında sureten, manen ve hükmen fark vardır, öyleyse tartılan diğer mallarla nakitler, tartıda her yönüyle ortak ol­mamış olurlar[297].

Şunu anlamak gerçekten çok zordur: Hanefîler, tartıyı faiz illeti sayarken hadislerde altın ve gümüşün tartıyla işlem görmesine da­yanmışlardır. Hem altın ve gümüşün tartı ile satıldığına dayanarak tartıyı (vezn) faiz illeti saya­cak hem de onları diğer mallarla değişir­ken bu illete riayet etmeyeceksiniz. Bu tam bir çelişkidir. Şimdi yu­karıdaki gerekçeleri tek tek cevaplayalım:

1- Dinar ve dirhemler sancat denen ağırlık birimle­riyle, diğer mallar da men () ile tartılır diyorsunuz. Para ola­rak basılmamış altın ve gümüş de sancatla tartılır. Demek ki, altın ve gümüş için belirlediğiniz tartı (vezn) ille­tinin bir illet-i müteaddiye[298] olmadığını kabul etmiş olu­yorsunuz. Öyle ise neye dayanarak tartılan diğer malları, sırf bu özelliğinden dolayı ribevî mallar kapsamına soku­yorsunuz? Hem tartı illetini altın ve gümüşten çıkaracaksınız, hem de onları bu hükümden istisna ede­ceksiniz. Bunu kabul etmek mümkün değildir.

2- Dinar ve dirhemler tayinle taayyün etmezler ama diğer mallar tayinle taayyün ederler, diyorsunuz. Para ola­rak basılmamış altın ve gümüş tayinle taayyün eder. O halde neden fıkıh kitaplarınızda para olarak basılmamış altın ve gümüşle tartılan diğer malların ve­resiye değişimini yasaklayan bir hüküm yer almaz?

3- Teslim aldıktan sonra altınlar tekrar tartılmadan satı­labilir ama demiri tartıyla satabilmek için müşterinin onu yeniden tartması ge­rekir diyorsanız altın ve gümüşteki tartılma özelliğini neden faizli iş­lem illeti saydınız? Tartılan diğer mallar bunlara nasıl kıyaslanır da ribevi mallar arasına sokulabilir?

Hanefilerin tartıyı bir faiz illeti saymayıp şöyle demeleri gere­kirdi: Altın ve gümüş her ne kadar tartı ile alınıp satılıyor olsa da bunlar ile tartıyla alınıp satılan diğer mallar arasında sureten, manen ve hükmen bir fark olduğu için vezin faiz illeti olamaz.

Vezin faiz illeti olamayınca ister istemez kile de faiz illeti olama­ya­cak ve iki illetten biri sayılan kadr, faiz illeti olmaktan çı­kacaktır. Bu da Hanefîlerin alım satıma dayalı faiz sistemini tü­müyle ortadan kaldırır.

Aynı tenkit Hanbeliler için de geçerlidir. Hanbeliler bir taraf­tan şöyle diyorlar:

 

“Eğer altın ve gümüşte faiz illeti  tartı (ve­zn) olsaydı tartı ile iş­lem gören malları bunlarla veresiye almak caiz ol­mazdı. Çünkü ve­resiyenin haram olması için ribanın iki illetinden biri yeterlidir.[299]”

Hem bunu söylüyorlar hem de Hanefîler gibi vezni faiz illeti ola­rak kabul ediyorlar. Ne büyük çelişki!

Ödünç (Karz ) ile ilgili tenkit

Ödünç, dengini daha sonra geri almak üzere bir şeyi vermektir. Ödüncü alan onu kendi malı gibi tüketir. Mesela 100 gr. altını veya bir kile buğdayı ödünç alan, bunları tüketir sonra alacaklıya 100 gr başka bir altını veya bir kile başka bir buğdayı öder ve borçtan kurtulur. Otomobil ve kalem gibi kullanılıp geri verilen şeye ödünç denmez, âriyet denir.

Ödünç ayrı, alım satım ayrıdır. Alım satımda bedellerin farklı özelliklerde olması gerekir. Hiç kimse, dengini geri almak üzere bir şey satmaz. 10 adet Reşat altını verip karşılığında aynı özelliği taşıyan 10 adet Reşat altını satınalan olmaz. Ya da hiç kimse 10 adet Reşat altınına karşılık peşin olarak, 11 adet Reşat altınını vermez. Ama Reşat altını ile altın bilezik alınabilir. Çünkü onların farklı özellikleri vardır. İşte bu farklılık taraflara o alım satımı yaptırır. Bunlardan birinin Reşat altınına diğerinin de altın bileziğe ihtiyacı olur. Bunları değiş-tokuş edince her iki tarafın ihtiyacı karşılanmış olur. Alım satım zaten bunun için yapılır.

“Allah alım-satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır.” (Bakara 2/275)

Faiz, borcun getirisidir. Alım satımın getirisine kâr de­nir. Faiz ha­ram, kâr helâldır.

Hanefîler faiz sistemlerini yanlış bir sahaya, Allah'ın helâl kıldığı alım satım sahasına oturtunca faizsiz ödünç, ister istemez faizli iş­lem kapsamına girmiştir. Çünkü sis­temlerini hadisler üzerine kurmuş­lardır. Hadisler de aynı özelliği taşıyan iki bedelin veresiye değişi­mini yasakla­maktadır. Ona dua ve selâm olsun,  Allah'ın Elçisi'nin konu ile ilgili sözlerinden biri şöyledir:

"Altına al­tın, gümüşe gümüş, buğdaya buğday, arpaya arpa, hurmaya hurma ve tuza tuz misli misline ve peşin olur. Kim artırır ya da fazlasını isterse faizli işleme girmiş olur. Bu konuda alan da ve­ren de birdir[300].”

Hadiste geçen "= Kim artırır ya da fazla­sını isterse faizli işleme girmiş olur." ifadesini fakihler şöyle anlamış­lardır:

"Bu bedellerden birinin daha çok olması veya daha sonra ödenmesi faizli işlem olur." Zaten bunu açıkca ifade eden hadisler de vardır. Onlar daha önce geçmişti.

Buna göre 10 altına karşılık 10 altın alınacaksa, altınların aynı ağırlıkta ve değişimin peşin olması gerekir. Yoksa faizli işleme girilir. Ödünç olarak 10 altın veren, daha sonra aynı ağırlık ve ayarda 10 altın alsa bile araya vade girer. Alacaklının bir menfaati olmasa dahi araya vadenin girmesi bu işlemi faizli hale getirir. Diğer taraftan ala­caklısına menfaat sağlamayan ödünce faizli işlem demek müm­kün değildir. Çünkü Allah'ın Elçisi, bir menfaat bek­le­meksizin borç ver­meyi teşvik etmiş ve kendi de uygu­lamıştır. O zaman bunun neden faizli işlem olmayacağı, konan prensiplere göre açıklanmalıdır. Hanefîlerin, faizsiz ödüncü bir temele oturtmak için ne kadar zorlan­dıklarını birlikte görelim.

Öncelikle ödünç ile faizli işlemi şekil olarak ayırabilmek gaye­siyle ödünç için bir süre biçilmemesi şartını getirmişlerdir.  Ama bu yeterli olmamıştır. Çünkü madem 10 altını 10 altınla değiştirmek için işlemin elden ele ve peşin olması şarttır, öyleyse ödünce bir süre biçmemek bu problemi çözmez. Çünkü ödünç alan onun dengini daha sonra vermek üzere aldığı kesindir.

Bu defa daha karmaşık bir yola girmiş ve şöyle demişlerdir:

"Ödünç, başlangıçta bir âriyet ve dostluktur. Ödünce biçilen süre, bundan dolayı geçerli değildir. Hatta ödünç verdim, yerine âri­yet verdim de denebilir. Vasi ve ço­cuk gibi bağış yapma yetkisi olmayanlar ödünç verme yetki­sine de sahip değillerdir. (Bu, hüküm âriyette de vardır.) Borcu ödeme sırasında ise o bir mübadeledir. Ödünç işleminin başına (yani âriyet sayılmasına) göre verilen süre bağlayıcı değildir. Çünkü âriyet böyledir.  Zira bağışta baskı olmaz.

İşlemin sonuna bakınca da süre geçerli olmaz; geçerli olsa dir­hemi dirheme karşılık veresiye satmak olur. O da faizli işlemdir[301].

Ödünç verenler, genellikle ona bir süre biçerler. Ödünç alanlar bunu kabul edince Hanefîlere göre faizli işlem yasağına girilmiş olur. Buna karşı şöyle bir görüş ortaya koymuşlardır:

"Başlangıçta süre şart koşulursa ödünç geçerli, süre geçersiz olur[302]."

Denebilir ki, Hanefîler ödünce alım satım demezler, öyleyese bütün bunlar nereden çıkıyor?

 Evet, Hanefîler ödünce alım-satım demezler ama ödünçle alım satımı aynı kapsama sokarlar. Çünkü hem ödünç, hem alım satım için mübadele terimini kullanırlar. İşte ödüncün bir mübadele olduğu yolundaki görüşleri:

"Ödünç bir mübadeledir, çünkü alacaklı onu, daha sonra bede­lini almak üzere vermiştir. Zira bundan sonra mislini ödemek ve mis­lini almak gerekir[303].

Onu başlangıçta mübadele değil, âriyet saymaları faizli bir işlem olmasın diyedir. Ödeme anına kadar âriyet, ödeme anında da mü­badele sayılacak ki, bu mü­badelenin peşin olduğuna hükmedebil­sinler. İşte bunun için ortaya konan gerekçe:

"Ödüncün mübadele sayılması onun fasit olmasını (yani caiz olmamasını) gerektirir. Halbuki, şeriat onu teşvik etmiş ve ümmet onun caiz olduğu hususunda icma etmiştir. O zaman biz de onu başlangıcına göre değerlendirdik (âriyet saydık) ve caiz olduğunu ama sürenin bağlayıcı olmadığını söyledik[304].

Hanefîler ödüncü, kendi sistemleri içinde bir yere oturtabilmek için ona âriyet demek zorunda kalmışlardır. Çünkü ödünce en çok benzeyen âriyettir. Ama ne kadar benzerse benzesin, ödüce âriyet denemez. Çünkü âriyet, bir kimseye bir mal verip onu ondan karşı­lıksız yarar­landırmaktır. Oturması için ev, binmesi için binek, ekip biçmesi için tarla, okuması için kitap vermek gibi. Mal sahibi o malı istediği zaman geri alabilir[305].

Dirhemden, dinardan, ölçekle (mekîl), tartıyla (mevzûn) veya sayıyla (ma'dûd) satılan bir maldan yarar­lanma ancak o malı tükete­rek olabilir. Bu sebeple bunlar ariyet değil. ödünç olarak veri­lebiir. Çünkü ödünç, malı tüketip geriye onun mislini yani dengini ver­mektir[306].

Bizim söyleyeceğimizi, Hanefîlerden Kemaleddin b. el-Hümâm söylemiştir. Onun ifadeleri şöyledir:

"Görülüyor ki, ödüncü âriyet saymakla bir şey elde edilemez. Çünkü dirhem, dinar, ölçekle (mekîl), tartıyla (mevzûn) veya sa­yıyla (ma'dûd) satılan malların âriyeti gerçek bir âriyet değildir. Zira âriyet bölü­münün başında belirttiklerine göre, âriyet olarak alınan şey tüketilmeden kullanılıp geri verilebilecek özellikte olmalıdır. Yukarıdaki şeyleri ise tüketmeden kullanmak mümkün olmaz. Öyleyse bunun gerçek bir âriyet ol­ması imkansız olur.... Bunlarda gerçek bir âriyet hükmü de yoktur. Çünkü açıkca belirttiklerine göre borçlunun bir kasdı olmadan helak olan ödüncün tazmini gerekir. (Ama ariyeti alanın bir kasdı olmadan helak olan ariyet tazmin edil­mez.)

Bu şeyleri âriyet olarak verince âriyetin ne kendi, ne de hükmü geçerli olur. Öyleyse ödünce âriyet demenin bu konuda hiç bir et­kisi olmaz[307].

Ödüncün âriyet olamayacağını kendi fakihleri bile açıkça ifade ettiğine göre faizsiz ödünç işleminin Hanefî Mezhebi açısından faizli işlem sayılması dışında bir yol kalmamaktadır. Ama alacaklısına menfaat sağlamayan ödünce faizli işlem demek de mümkün değildir. Çünkü Allah'ın Elçisi, bir menfaat bek­lemeden borç vermeyi teşvik etmiş ve kendi de uygulamıştır. O, şöyle demiştir: “Kim zor du­rumda olan bir kişinin sıkıntısını giderirse Allah da onun dünya ve ahirette sı­kıntısını gide­rir[308]”.

Allah'ın Elçisi bir de

 şöyle demiştir: “Her ödünç bir sadakadır[309].“ Yani ödünç verilen şeyin kullanma hakkı karşı tarafa bağışlandığından bu bir sadaka olur.

Faizsiz ödünç, faizli işlem kapsamına sokulamayaca­ğına göre mezhebin faiz sisteminin yanlış bir zemine otur­tulduğu bu açıdan da açıkca görülmektedir.

 

b - Malikî Mezhebi

 

Malikîler de Hanefîler gibi alım satım ile faizli işlemi ayırmamış, faiz sistemlerini, altı malın satışını dü­zenleyen hadisler üzerine kur­muşlardır. Bu hadislerde sözü edilen arpa, buğ­day, hurma ve tuza bakarak ribe’l-fadl’ın, sa­dece temel gıda maddesi olup sak­lanabilen veya gıda madde­lerini lezzet­lendiren şeylerde olaca­ğını söylemiş­lerdir. Bunlar kendi cinsleriyle değiştirildiğinde miktarla­rın eşit ve mü­badele­nin peşin olması gerektiğini, farklı cins gıdalarla değiştirildi­ğinde mik­tarlarda eşitlik aran­mayacağını yal­nızca mübadelenin pe­şin olması ge­rekti­ğini söylemişlerdir.

Bu görüş, her ne kadar alım satım ile faizli işlemi bir­birinden ayıran ayete aykırı ise de kendi içinde tutarlıdır. Çünkü arpa, buğ­day ve hurma temel gı­dalar­dandır ve saklanabilecek özellik­leri vardır. Tuz da yiyecek­leri tad­lan­dırmaya yarar ve saklanabilir özel­liktedir.

Biriktirilsin veya biriktirilmesin bütün gıda maddeleri­nin ve­resiye takas edilmesi[310] ile her çeşit eşyanın kendi cinsiyle veresiye, bire iki takası ribe’n-nesie[311] sayılmıştır. İşte bunun bir dayanağı yok­tur. Çünkü hadis­lerde ribe’l-fadla konu olan mallar ile ribe’n-nesi­eye[312] konu olan mallar arasında bir ayırım yapılmamış­tır.

c - Şafiî Mezhebi

Şafiîler de Hanefîler ve Mâlikîler gibi alım satımla faizli işlemi ayırmamış, faiz sistemlerini altı malın alım satımını düzen­leyen ha­disler üzerine kurmuşlardır. 

Onlara göre riba kelimesi mücmel yani kapalıdır. Onu Allah'ın Elçisi açıkla­mıştır[313]. Açıklama dedik­leri, Muhammed'in altın, gü­müş, buğday, arpa, hurma ve tuz satışı ile ilgili hadisleridir. Bu ha­disler faizli işlemi tarif etmiyor, sadece alım satım adı altında faizli işlem yasağını delebilecek olanların önünü kesiyor. Ama onlar bu hadis­ler­den bir riba tarifi çıkarmışlardır. Şafiîler'den er-Rûyânî faizli işlemi şöyle tarif etmiştir:

 

"Faizli işlem, belli malları, akit sırasında şer’î öl­çekle eşitliği bilin­meden pe­şin, veya bedellerden her ikisini yahut birini veresiye değiştirmek üzere yapılan sözleşme­dir[314]."

Riba tarif edilecekse"Vadeli işlemden başkasında faiz yok­tur[315]."  hadisinden hareket edilmeliydi. Bu, ayetlere de uygun olurdu. Ama onlar böyle yapmamışlardır. İmam Şafiî'nin konu ile ilgili sözleri şöyledir:

"Diğer hadisler sebebiyle"Vadeli işlemden başka­sında faiz yoktur[316]." hadisini bıraktık. Şunu dedik: "Riba, iki yerde; vadeli iş­lemde ve peşinde olur. Çünkü riba, peşinde kile ya da tartı faz­la­sıyla, vadeli işlemde de vade fazlasıyla olabilir. Bazen vade ile bir­likte ödemedeki faz­lalık sebebiyle de olabilir[317]."

Şafiîler şöyle derler: "Faiz, büyük günahların en büyüğüdür. Hiç bir şe­riatta faizin helâl kılınmadığı söylenir. Allah kendi kitabı­nda faiz yiyen dışında bir isyankâra harp ilan etmemiştir. Faizin haramlığı taab­büdîdir, faizli işlem sebebi olarak gözüken her şey sadece onun hikmeti olur, illeti değil[318]."

Tabbüdî demek, illeti (asıl sebebi) anlaşılamayan ama kul olma gereği uyulan emir veya yasak demektir[319]. İlleti anlaşılamayan bir şey üzerine kıyas yapılamaz. Ama bu sözü sanki hiç söylememiş­ler gibi faizli işlemin iki illetinin ol­duğunu, bunların tu’miyet ve seme­niyetten[320] ibaret bu­lunduğunu belirtmiş ve sistemlerini bu iki illet üzerine kurmuşlardır. Bu mantığı anlamak gerçekten zor­dur. Faizin ha­ramlığı taabbüdî ise bu il­letler nereden çıkıyor? Eğer bu illet­ler varsa neden ta­abbüdî diyorsunuz?

d - Hanbelî Mezhebi

Hanbelî Mezhebinin kabul görüp uygulanan faiz sistemi Hanefî Mezhebine uygun olduğu için Hanefîler için yapılan tenkit Hanbelîler için de geçerlidir. 

 

3 - NETİCE

 

İbni Abbas’ın rivayetine göre faizi yasaklayan ayetler Kur’an-ı Kerim’in en son inen ayetleridir. Muhammed, ona dua ve selâm olsun, Veda Hutbesinde cahiliye faizi­nin kaldırıldığını ilan ettiğine göre ayetler bu sırada inmiş olmalıdır.

Hac, kamerî yılın 12. ayı olan Zilhicce'de olur. Bu ayın 9. günü Arafat'a çıkılır. Veda Haccı hicret'in 10. senesinde olmuştur. Veda Hutbesi, Peygamberimizin bu sırada Arafat'ta yaptığı konuşmadır. O, Hicretin 11. senesinin 3. ayı olan Rebîulevvel'in 12'sinde, Pazartesi sabahı vefat etmiştir[321]. Faizin kalktığını ilan etmesinden vefatına ka­dar 3 kameri ay ve 3 gün geçmiştir. Allah'ın Elçisi Veda Hutbesinde şöyle demiştir:

“Cahiliye faizi kaldırılmıştır. İlk faizi kaldırıyorum, bizim faizimizi, (amcam) Abbas b. Abdulmuttalib'in faizini.  Onun ta­mamı kaldı­rıl­mış­tır[322].”

Faizle ilgili ayetlerden biri şöyledir:

“Faiz yiyenlerin davranışı, şeytanın peşine takılıp aklını çel­diği[323] kimsenin dav­ranışından farklı değildir. Bu onların, “Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir” de­meleri sebebiyledir. Allah alım-satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır. Her kime, Rabbinden bir öğüt ula­şır da faize son verirse geçmişte olan kendinindir; artık onun işi Allah’a aittir. Kim de de­vam ederse, işte onlar cehen­nemliktir. Hep orada kala­caklardır.”  (Bakara 2/275)

Demek ki, faiz yiyenlerin şeytanın yapışıp kafasını karıştırdığı kimse gibi doğrulmaları, “Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir” deme­leri sebebiyledir. Halbuki“Allah alım satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır.”

Bugün de “Alım satım tıpkı faizli işlem gibidir” diyenler vardır. Bu, kâr ile faizi aynı saymak olur. Onlar bunun doğru olmadığını bilirler ama tüccar­ ve sanayici gibi saygı görmek için böyle söyler­ler.

Allah'ın Elçisi, "Vadeli işlemden başkasında faiz yok­tur[324]" de­miştir. Vadeli işlem ödünç ve diğer alacaklarla ilgili olabilir. Alacağa konu diğer işlemler, vadeli satış, kira, bir iş veya hizmetin görülmesi veya tazminattan doğmuş olabilir. Bunlar arasında alım satıma benzeti­len sadece faizli ödünç işlemidir. Diğer bir ifade ile kredi iliş­kisidir.

Ödünç, dengini daha sonra geri almak üzere bir şeyi vermektir. Ödünç olarak ne verilmişse geriye onun dengi alınır. Ne kadar altın verilmişse o kadar altın, gümüşse gümüş, buğdaysa buğday, ar­paysa arpa ilh. alınır. “Alım satım tıpkı faizli işlem gibidir” diyenler şöyle söylerlerdi: “Eğer bir kimse bir malı 10’a alıp 11’e satınca he­lâl oluyorsa, o kimsenin elindeki 10 li­rasını 11 liraya sat­ması da he­lâl olma­lıdır. Çünkü bu iki işlem ara­sında mantıki bir fark yoktur[325]." Demek ki, daha sonra 11 altın almak üzere 10 altın ödünç veren kişi, 10 altını, vadeli 11 altına sattığını söyleyince bunun satışa dönüşeceğini kabul etmektedir. Nitekim günümüz­deki faizli banka­lar da aynı yanılgı içine düşmekte, bu tür işlemlere para satışı diye­bil­mektedirler. Ödünç deyince alacakları fazlalık faiz, satış deyince de kâr olacağını düşünmektedirler. Bu iş bu kadar basitse bütün faizli işlemlere satış görüntüsü verilebilir.

Daha sonra 11 altın almak üzere 10 altın ödünç ver­mek ile, 10 altını, vadeli 11 altına satmak arasında sa­dece kelime farkı vardır. Bu farka bakarak birine ödünç diğerine satış denirse faiz yasağının bir anlamı kalmaz.

Alım satımda bedeller az çok farklı olur. Bu fark sebe­biyle her bir taraf, diğerinin elinde olana sahip olma ihti­yacı duyar. O iki bedel değiştirilince ihtiyaç giderilmiş olur. Bu sebeple alım satım esasen peşin olur. ihtiyaçlar alım satımın vadeli olmasını da gerekli kılmıştır. Vadeli alım satımda bedel, ileri bir tarihte ödenir.

Ödüncün peşini olmaz. Yani hiç kimse dengini hemen geri ver­mek üzere ödünç almaz. Çünkü ödünç, tüketmek ve dengini daha sonra ödemek üzere alınır. Alım satım şekli verilmiş ödüncün de peşini olmaz. Hiç kimse 10 adet Reşat altını verip karşılığında aynı özelliği taşıyan 10 adet Reşat altınını  peşin olarak al­maz. Çünkü bu, onun işini görmez. O, 10 adet Reşat altınını belli bir süre kul­lanır, sonra karşılığını verirse o zaman işi görülür. Bu altınları, ge­riye 11 altın olarak ödemek üzere alırsa o 1 altın faiz olur. İsterse bu işleme satış adını versin. Çünkü adına ister satış, ister ödünç den­sin, maksat aynıdır. Maksat o altınları tüketip daha sonra fazlasını geri vermektir. Geri ödeyeceği 10 altın, aldığı 10 altının karşılığı, di­ğer 1 altın da onun faizidir. Bir işten maksat ne ise hüküm ona gö­redir[326]. Peygamberin altı madde ile ilgili sözleri, ger­çekte satış olmayan bir işlemi satış sayarak ödünce alım satım görüntüsü verme eğilimini bütünüyle ortadan kaldıran sözlerdir.

Hadislerde aynı cinsten iki malın değişiminden söz edilir. Allah'ın Elçisinin sözü şöyledir:

 

“Altına karşılık altın faizli işlemdir; al-ver şek­linde olursa o başka. Buğdaya karşılık buğday faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka. Arpaya karşılık arpa faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka. Hurmaya karşılık hurma faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka[327].“

“Alım satım tıpkı faizli işlem gibidir” diyenler bunları faizli işlem değil alım satım sayarlardı. Peygamber ise alım satım değil, fa­izli işlem saymıştır. Çünkü alım satım başka, faizli işlem başkadır. Hadisi şöyle tercüme etmek doğru olur:

 “Altına karşılık altın satış değil, faizli işlemdir; al-ver şek­linde olursa o başka. Buğdaya karşılık buğday satış değil, faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka. Arpaya karşılık arpa satış değil fa­izli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka. Hurmaya karşılık hurma satış değil faizli işlemdir; al-ver şeklinde olursa o başka[328].“

Al-ver şeklinde demek, her iki bedeli peşin olarak alıp vermek demektir. Bunlar al-ver şeklinde olursa ödünç değil, gerçek bir alım satım olur. Çünkü ödüncün peşini olmaz. Yani hiç kimse karşılığını hemen ödemek üzere ödünç talep etmez.

Reşat altını ile altın bilezik satın alınabilir. Makarnalık buğday verip ekmeklik buğday, ya da yemlik arpa verip tohumluk arpa alma ihtiyacı duyulabilir. Böyle bir işlem gerçek bir alım satım olur. Ama hadis bu işlemin de peşin olmasını şart koşmuş, veresiyesini faizli işlem sayıp yasak­lamıştır. Bu yasaklama alım satım görün­tüsü altında faizli ödünç işlemi yapılmasına engel olmuştur. Bunu aşağıdaki hadisler çerçevesinde anlatmaya çalışalım:

 

“Altına karşılık al­tın, gümüşe karşılık gümüş sat­mayınız; ama aynı ağırlıkta, misli misline, dengi dengine olurlarsa o başka[329].”

Bu hadise göre bir kuyumcu, daha sonra alacağı 1 kilo hurda al­tın için 950 gr. altın bilezik vere­mez. Onun niyeti, tam bir alım satım yapmaktır. Verdiği altının 950 gr.'ı alacağı bileziklere karşılık, 50 gr.ı da işciliğe karşılıktır. 500 gr. ağırlığında gümüş kemer almak isteyen de 550 gr. gümüş külçe veremez. Çünkü yukarıdaki hadis bu iki iş­lemi, faizli işlem saymıştır. Kur'an alım satımı he­lal kıldığına göre bunun sebebi ne olabilir? Bu soru şöyle cevaplandırılabilir:

Altın ve gümüş, para olarak kullanılan veya kolayca paraya çevrilebilen madenlerdir. Bu sebeple faizli ödünç işlemi yapmak is­teyenler altınla altını değiştirmekle gayelerine ulaşabilirler. Çünkü sonuç itibariyle 950 gr. altın ve­rip daha sonra 1 kilo altın almakla 20 adet Reşat altını verip daha sonra 21 adet Reşat altını alma ara­sında bir fark yoktur. Reşat altınının paraya çevrilme kabiliyeti ile diğer altınların pa­raya çevrilme kabiliyeti arasında fazla bir fark ol­maz. Böylece taraflar alım satım adı altında %5  faizle ödünç işlemi yapmış olabilirler.

Şimdi şu hadise geçelim: "Altına altın faizli işlemdir; al-ver şek­linde olursa o başka..[330].“

Bu hadisi, yukarıdaki hadisle birleştirdiğimiz zaman şöyle olur:

“Altına karşılık al­tın, gümüşe karşılık gümüş sat­mayınız; ama aynı ağırlıkta, misli misline, dengi dengine  ve al-ver şeklinde peşin olursa o başka.”

Buna göre yukarıdaki işlemin peşin olarak da yapılamayacağı ortaya çıkar. Bu da satış adı altında faizli işlem yapmanın bir başka şekline engel olmaktadır. Eğer 10 adet Reşat altını verip peşin 11 adet Reşat altını almak faizli işlem sayılmasa, taraflar böyle bir sözleşme yapar, sonra onlardan biri 10 adet Reşat alıtınını verir, alacağı 11 altını teslim almaz, yeni bir sözleşme ile onları diğerinin elinde ödünç olarak bırakır ve böylece faiz yasağını aşabilirlerdi. Her iki bedelin de eşit miktarda olması ve karşılıklı olarak hemen teslim ve tesellüm şartı bu kapıyı kapamıştır.

Hadisler, alım satım görüntüsü altında faizli ödünce açılabilecek yolları tamamen kaparken bazı sıkıntıların doğmasına da sebep olmuştur. Örnek olarak kuyumcu­lar, hurda veya has altın verip altın bilezik alma işini ancak be­dellerin aynı ağırlıkta ve peşin olması şartıyla yapabile­ceklerdir. Bunu da kimse yapmayacağına göre burada bir sıkıntı doğacaktır. Ama bilezikleri bir başka değerle, me­sela gümüşle veya kağıt para ile satınalma imkanı olduğu için işle­rini aksatmadan yürütebilirler.

Hadislerle konan yasağın doğurduğu sıkıntılar, faiz kapısını sıkı sıkıya kapama gibi önemli bir menfaati de beraberinde getirmekte­dir. Zaten şu hadis bu yasakların faize düşme korkusundan kay­naklandığını gösteriyor:

“Bir dir­hemi iki dirheme, bir sa’ı[331] iki sa’a satmayınız; çünkü fa­ize düşeceğiniz­den kor­karım[332].”

Hadislerin sağladığı menfaat verdikleri sıkıntıdan fazladır. Böyle bir du­rum, konan yasağın gerekçesi olmaya layıktır. Nitekim bir ayette içki ve kumarın yasaklanma gerek­çesi şöyle an­latılmıştır:

“Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar, de ki; iki­sinin de bü­yük gü­nahı ve in­sanlar için yararları vardır. Ama bunların günahı yararla­rından  büyüktür.” (Bakara 2/219)

Bu durum fıkıhta şu kaide ile ifade edilir: "Def'i mefâsid celb-i menâfi'den evlâdır[333]." Yani zararlı şeyleri gider­mek faydalı şeyleri elde etmeye tercih edilir. Eğer hadis­ler bu yasağı koymasaydı, fa­izli ödünç yerine onun gördüğü işi gören ama yaptığı işe para ve kıy­metli maden satışı diyen kurumlar oluşurdu ve faiz yasağının bir anlamı kalmazdı.

O devirde insanların en çok ödünç aldıkları mallar hadislerde ge­çen altın, gümüş, arpa, buğday, hurma ve tuz olmalıdır. Bunlar bu­gün de en çok ödünç alınan mallardır. Hatta kağıt para ile ödünç verenler, para değer kaybından kurtulmak için paranın değerini al­tına göre hesabetmektedirler. Hadislerde bu altı malın geçmesi o bakımdan önemlidir.

Demek ki, hiç kimse altını, gümüşü, arpayı, buğdayı, hurmayı ve tuzu faizli ödünç şeklinde veremeyeceği gibi alım satım adıyla faiz yasağını da aşamayacaktır.

Bu izah, daha sonra göreceğimiz muamele-i şer'iyye, bey b'il-vefâ ve bey b'il-istiğlâl gibi alım satım gö­rüntüsü altında yapılan bütün faizli işlemleri önlemeye gerekçe oluşturacağından bize göre yerinde bir izahtır.

Öyle ise altı malın alım satımını düzenleyen hadisler­deki ortak illet, ne Hanefî ve Hanbelîlerin dedikleri gibi kadr ve cins, ne de Şafiî ve Mâlikîlerin dedikleri gibi para (semeniyet) ve gıda maddesi olma (t'umiyet) özelliğidir. Ortak illet, alım satım görüntüsü ile faiz yasağının aşılmasıdır. Hadisler bu açıdan değerlendirilmelidir.  

Bu izah, kendi açıklamalarından tatmin olamayan fakihlerin, bile­rek veya bilmeyerek Peygamber üzerinde oluşturdukları iki töhmeti de ortadan kaldırmaktadır. Bunlardan birincisi onun, Kur’an’ın en ağır yasağı olan faizi açıkla­madan bu dünyadan ayrıl­dığı töhme­tidir. Bunun delili Ömer’in söylediği iddia edilen söz­dür. O sözü tekrar edelim:

“En son inen ayet faiz ayetidir. Allah'ın Elçisi ona dua ve selâm olsun onu bize tam olarak açıklamadan ruhunu teslim etmiş­tir. Öyleyse ribayı da riybeyi de bırakı­nız[334].” Riybe faizli işlem şüp­hesi de­mektir.

Bu söz Kur'an'a da aykırı düşer. Çünkü Allah Teâlâ şöyle bu­yurur: 

 “Allah, size neyi haram kıl­mışsa açık açık bil­dirmiştir.”  (En’am 6/119)

Ayet-i kerime, Kur'an-ı Kerim'deki bütün yasakların açıklandığını göstermektedir. Faiz de bu yasaklardandır.

Peygamber Veda Hutbesinde “Cahiliye faizi kaldırılmıştır. İlk faizi kaldırıyorum, bizim faizimizi, (amcam) Abbas b. Abdulmuttalib'in faizini. Onun ta­mamı kaldı­rılmış­tır[335]”  dedikten sonra üç kere şöyle söylemiştir: "Bakın ey ümmet! Tebliğ ettim mi? Onlar, "Evet" demişlerdi. Bunun üzerine üç kere şöyle demiştir: "Allahım şahid ol[336]."

Bu hadis, faiz için bu kadar açıklamanın yeterli olduğunu gös­termektedir.

Ona dua ve selâm olsun, Muhammed bir de şöyle demiştir:

“Şüphesiz helâl bellidir, haram da bellidir, ikisi arasında şüpheli şeyler vardır. Günah şüphesi olanı ter­keden açık günaha yaklaş­maz. Günah şüphesi olana dalan da açık günaha düşebilir. Haramlar Allah’ın koru­sudur. Onun etrafında sereserpe otlayan oraya girebilir[337].”

Eğer faizli işlem tam olarak açıklanmamış olsaydı din eksik ka­lırdı. Halbuki, Allah Teâlâ şöyle buyuruyor:

 

“Bugün sizin için dininizi olgunlaştırdım. Size karşı olan iyililikle­rimi tamamladım. Size din olarak İslamı seç­tim.” (Maide 5/3)

Bundan çıkan sonuç, o gün faiz olarak bilinen şeyin Kur'an ta­rafından yasaklanmış olduğudur.

Peygamber üzerinde oluşan töhmetlerin ikincisi şudur: Kur'an, alım satım ile faizli işlemi ayırdığı halde Peygamber alım satıma faizli işlem demiş olmaktadır. Ama yukarıdaki yaklaşımla ha­disler üzerinde iyice düşü­nülürse, hadislerin alım satımla faizli işlemi kesin olarak ayırdığı, faizli işleme alım satım görüntüsü vermeyi ta­mamen önlediği ve ayetlerdeki faizli işlem yasağını en ince ayrıntı­sına kadar açıkladığı görülür.

Bugünki kağıt para dört mezhebin kurduğu faiz sisteminin isa­betli olmadığını bir daha vurgulamaktadır. Çünkü eğer faiz, bu mezheplerin sistemi üstüne oturtulacak olsa kağıt parada faiz ya­sağı, alım satım yolu kullanılarak ko­layca aşılabilir. Zira Şafiî ve Malikî mezheplerine göre altın ve gümüş paralar dışındaki paraların kendi cinsleri karşılığında peşin veya veresiye alım satımında faiz meydana gelmez. Yani 1 milyon lira kağıt para ile vadeli 2 milyon liralık kağıt para satın alınabilir. Bu iki mezhebe göre bu işlem faiz olmaz. Sadece İmam Malik'e ait olup mezhep tarafından pek ka­bul görmeyen görüş bunu faizli işlem sayar. O görüş kağıt para bölü­münde anlatılmıştır.

Hanefî ve Hanbeli mezheplerine göre ise 1 milyon Türk lirası verip karşılığında vadeli olarak istendiği kadar döviz alınabilir. 1000 Amerikan dolarının bugünki değeri kadar Türk lirası verip bir yıl sonra ödenmek üzere 1200 Amerikan doları alınabilir. Şafiî ve Malikî mezhepleri de bunu faiz saymaz. Bu işlem, enflasyon baskısı al­tında olan bir ülkede, faizli ödünç verenlerin işini daha da kolaylaş­tırır. Dört mezhebin ka­bul ettiği bu görüşleri bugün hiç bir müslüman kabul edip uygulamamaktadır. Çünkü akl-ı selim bunu gerektirir.

Burada izaha muhtaç bir tek husus kaldı. O da altı malın satı­şıyla ilgili olarak hadislerde geçen şu ifade­dir:

 

“Bu cinsler değişik olursa peşin olması şartıyla is­tediğiniz gibi satın[338].“

Buna göre altın, gümüş, arpa, buğday, hurma ve tuz­dan biri di­ğeri karşılığında satılırsa miktarlar eşit olma­yabilir ama satış peşin olmalıdır. Ancak dört mezhep bu altı maddeyi ikiye bölmüş, birinci bölüğe altını ve gümüşü, ikinci bölüğe de buğday, arpa, hurma ve tuzu koymuştur. Bunun gerekçesi öteden beri altın ve gümüş para­larla diğer dört maddenin veresiye satın alınıyor ol­masıdır.

Ancak yukarıdaki genel hükmü açıklayan hadislerde ilgili yasa­ğın yalnız altın ile  gümüşün ve buğday ile arpanın değişiminde ol­duğu ifade edilmektedir. Konuyla ilgili hadisleri şöyle sıralayabiliriz:

"Gü­müşe karşılık altın, elden ele satılırsa gümüşün fazla olma­sında bir sakınca yok­tur, fakat veresiyesi ol­maz[339].”

“Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, gümüşe karşılık altını veresiye satmayı yasak­ladı[340].“

“Bize, Allah'ın Elçisi, gümüşe karşılık altını, al­tına karşı­lık gü­müşü, arpaya karşılık buğdayı, buğdaya karşılık arpayı peşin ol­mak şar­tıyla istediğimiz gibi satabi­leceğimizi em­retti[341].”  

“Gü­müşe karşılık altın, elden ele satıldı­ğında gümüşün fazla ol­masında bir zarar yok­tur, fakat veresiyesi olmaz. Arpaya karşılık buğday, elden ele satıldığında arpa­nın fazla olmasında bir za­rar yoktur, fakat veriseyesi ol­maz[342].”

Hurma ve tuzun farklı cinsle değişimi ko­nusunda bize ulaşmış bir hadis yoktur. Öyleyse hadislerde olan­larla yetinip altın ile gü­müşün veya arpa ile buğdayın birbiri ile değiştirilmesi halinde deği­şimin peşin olması şartını aramalı, hurma ve tuzu bu kapsama sokmamalıdır. Bunun anlaşılır bir gerekçesi vardır. Çünkü altın ile gü­müş bir biri yerine geçebilen mallardır. Nitekim eski­den hem altın­dan hem de gümüşten para basılır ve her iki para da dolaşımda bulunurdu. Arpa ile buğday da öyle­dir. Bunların her ikisi de insan gıdası olarak kul­lanılabilir. Ama hurma ile tuz, ne altın ile gümüşün, ne arpa ile buğ­dayın ne de birbirlerinin yerine geçebilirler.

Eğer altınla gümüşün ve arpa ile buğdayın değişi­minde peşinlik şartı olmasaydı, alım satım görüntüsü al­tında bu yolla da faizli ödünce kapı açılabilirdi. Mesela 1 dinarın 10 dirhem değerinde oldu­ğunu düşünelim. Alım satım yoluyla faizli işlem yasağını aşmak is­teyen iki kişi, 1000 dirhemi bir yıl sonra ödenecek 120 dinar karşılı­ğında satar ve bu yolla %20 faizli bir ödünç işlemi ya­pabilirlerdi. Aynı şey arpa ve buğday için de düşünülebi­lir. Arpa ve buğday fiyatları arasında da genellikle de­ğişmeyen bir oran vardır. Örnek olarak iki kile buğdayla üç kile arpa alındığını düşünelim. Elindeki buğdayı faizli ödünç olarak veremeyen bir kişi böyle bir ortamda bir sene sonra öde­necek 400 kile arpaya karşılık 200 kile buğday verir ve alım satım yolunu kullanarak faizli ödünç işlemi yapabilirdi. Eğer hadiserdeki yasaklar olmasaydı bu yolu engelleme imkanı da ol­mazdı. Sonuçta Kur'an'ın en ağır yasağı olan faiz yasağı kolayca aşılabilirdi.

Buna göre Türk lirası verip karşılığında vadeli döviz alınamaz. Mesal 1000 Amerikan dolarının bugünki de­ğeri kadar Türk lirası ve­rip bir yıl sonra ödemek üzere 1200 Amerikan doları alınamaz. Çünkü bunlar birbirleri­nin yerine geçebilen mallardır. Yukarıdaki ha­dislerden bunun faiz olacağını anlamak zor değildir.

 

IV - ALIM SATIM VE FAİZLİ İŞLEMLER

 

Borçtan gelir elde etmeye yönelik her işlem faizli işlemdir. Borç, ya ödünçten ya mal veya hizmet sözleşmesinden ya da tazminat­tan doğar. Ödünçte ne verilmişse o alınır. Daha sonra 101 altın al­mak üzere 100 altın vermek faizli işlem olduğu gibi, borç ödenin­ceye kadar evinde oturmak veya tarlasının gelirinden yararlanmak üzere 100 altın vermek de faizli işlemdir.

Borcun vadesini uzatmaya karşılık alınan her türlü gelir de faiz olur.

Faiz yasaklanınca insanlar, görünüşte meşru olan bir yolu kulla­narak faizcilik yapmak isteyebilirler. Alım satım, faizin üstünü ört­menin en uygun yolu olabilir. Peygamber, koyduğu yasaklarla bu yolu kapamıştır.

 

A - Alım Satım Görüntüsü Altında Faiz

Muhammed, ona dua ve selâm olsun, altın, gümüş, buğ­day, arpa, hurma ve tuzun bazı satış şekillerini faizli işlem sayarak yasaklamıştır. Bu yasaklar, ödüncü satış gibi göste­rip faiz yasa­ğını aşmaya engel olmaktadır.

Ebû Saîd el-Hudrî (r.a.) Allah'ın Elçisi'nin, ona dua ve selâm ol­sun, şöyle dediğini bildirmiştir:

"Altına karşılık al­tın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, ar­paya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma ve tuza karşılık tuz misli misline ve peşin olur. Kim artırır ya da fazlasını is­terse faize girmiş olur. Bu konuda alan da ve­ren de birdir[343].”

Ebû Saîd el-Hudrî'nin (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

“Altına karşılık al­tın, gümüşe karşılık gümüş sat­mayınız; ama aynı ağırlıkta, misli misline, dengi dengine olurlarsa o başka[344].”

Ebu Hureyre'nin (r.a.) bildirdiğine göre Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

“Buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, hurmaya kar­şılık hurma, tuza karşılık tuz kilesi kilesine, tartısı tartısına olur. Kim artırır ya da faz­lasını isterse ribaya gi­rer; renkler[345] farklı olursa o başka[346].”

Bu konuda başka hadisler de vardır. Bunları faizli ödünç kap­samında değil de alım satım kapsamında değerlendirenlerin ilk tep­kisi şu olur: İnsanlar, altına karşılık al­tın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday... alma ihtiyacını ne­den duysunlar? O mallar kendilerinde varsa, onları neden misliyle değiştirsinler? Kimsenin yapmaya­cağı bir işlem, niçin faize sebep olsun? Ama hadis, faizli ödünç kapsamında değerlendirilirse bu tepkiler olmaz. Çünkü o altı mal, en çok ödünç verilen mallardandır. Ödünçlerde verilen şeyin dengi alınır. Faizli ödünç, alım satım şek­linde de ola­bilir. 11 altın almak üzere 10 altın ödünç verme yerine 10 altın, va­deli 11 altına karşılık satılabilir. Bunlardan birine faizli işlem, diğerine satış denirse alım satımla faiz karıştırılmış olur. Nitekim“Alım satım tıpkı faizli işlem gibidir” diyenler şöyle söy­lerlerdi:

“Bir malı 10’a alıp 11’e satmak helâlse, 10 altını 11 altına sat­mak da helâl olma­lıdır. Bu iki işlem ara­sında mantıkî bir fark yoktur[347]."

Alım satımda bedeller az çok farklı olur. Bu fark sebe­biyle bir kişi, diğerinin elinde olana sahip ol­ma ihtiyacı duyar. Ama borçlar dengi ile ödenir.

Alım satım esasen peşin yapılır ama ödüncün peşini olmaz. Alım satım şekli verilmiş ödüncün de pe­şini olmaz. Hiç kimse 10 adet Reşat altınına karşılık 10 adet Reşat altınını  peşin olarak vermez. Çünkü bu, onun ihtiyacını karşılamaz. Onun ihtiyacı, 10 adet Reşat altınını belli bir süre kul­lanmaktır.

Alım satım helâl, faizli işlem haram olunca faizli ödünce alım sa­tım görüntüsü vermenin bir kafa karışıklığı meydana getireceği ke­sindir. İşte o altı madde ile ilgili yasaklar bu karışıklığı önlemektedir. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

“Bir dinarı iki di­nara, bir dirhemi iki dir­heme, bir sa’ı iki sa’a sat­mayınız. Çünkü faize girmenizden korku­yo­rum[348].”

"Faize girmenizden korkuyo­rum" ifadesi önemlidir. Çünkü altın verip altın bilezik almak gerçek bir alış veriştir. Buğday ununa ihti­yacı olanın onu buğday ve­rerek alması, deniz tuzuna ihtiyacı ola­nın da onu kaya tuzu vererek alması gerçek bir alış veriştir. Fakat o altı mal, en çok ödünç verilen mallardan olduğu için bun­ların değişi­minde yeterli tedbir alınmazsa alım satım adı al­tında faizli ödünç iş­lemine engel oluna­maz. Hadisler, ona açılan yolları tümüyle kapa­mıştır. Şimdi kapanan faiz kapılarını tek tek görmeye çalışalım:

 

    1 - Altı malı kendi cinsiyle peşin değişme

 

Hadis; altın, gümüş, buğday, arpa, tuz ve hurmayı kendi cin­siyle değiştirir­ken değişimin peşin olmasını şart koş­muştur. Ödünç verilebilen bu malları kendi cinsiyle peşin değiştirme şartı, faize açılabilecek bir kapıyı kapamıştır.

Buna göre 10 altını, vadeli 11 altına satmak, faizli işlemdir. Bu çok önemlidir; çünkü bu, satış sayılırsa, faizli ödünçler satış şek­linde verilmeye başlanırdı. Bu durumda 100 lirayı daha sonra veri­lecek 110 liraya karşılık ödünç vermek faiz; ama onu vadeli 110 li­raya karşılık satmak ticari işlem sayılırdı.

 

    2 - Altı malı kendi cinsiyle eşit miktarlarda değişme

 

Hadis, altı malı kendi cinsiyle peşin değişirken miktarların eşit olmasını şart koşmuştur. Buna göre 10 adet Reşat altını verip pe­şin 11 adet Reşat altını al­mak dai faizli işlem olur. Allah'ın Elçisi, “Faiz sadece borçta olur[349] “ dediğine göre, bununla faizli borç ara­sında ilgi kurulunca yasağın önemi ortaya çıkmaktadır.

Faizcinin asıl isteği, verdiği 10 altına karşılık 11 altın alacaklı duruma gelmek­tir. Bu işlemi meşru yoldan yapabilirse onu borca çevirmek zor olmaz. Meselâ önce 11 altın ödünç verir, bunun için gerekli teminatları alır, sonra bir başka 10 altını verip borçludaki 11 altını satın alır. Bu iki işlem sonunda o, 10 altın vermiş, 11 altın ala­caklı duruma geçmiş olur. İstenmeyen bir durumun doğma­ması için bu işlem ya evrak üzerinde yapılır, ya da faizcinin güvendiği bir kişi, borçluya vekil olup işlemleri yü­rütürdü. Bunun kurumları da olu­şurdu. Ama bu malların kendi cinsleriyle değiştirilmesi hâlinde bedel­lerin eşit miktarlarda olması şartı bu kapıyı kapamıştır.

Nitekim eskiden, ödünç işlemlerinde ala­caklıya yasal bir menfaat sağlamak için muamele-i şer'iyye adı verilen göstermelik bir satış yapılırdı. Meselâ ödünç alacak taraf bir malını, ödünç verecek kişi­nin önüne koyar ve "Bunu sana 10 al­tına sattım." der, o da onu satın ve teslim alır ve parayı öderdi. Sonra ona; "Bu malı, bedelini bir yıl sonra ödemem şartıyla bana 11 altına sat." der, o da satardı. Böylece o, alım satım görüntüsü altında, 10 altına karşılık bir yıl vadeli 11 altın borçlanmış olurdu. Bunun birçok usulü vardı. Eski İstanbul Müftüsü Selahattin KAYA[350]'nın anlattığına göre Osmanlı döneminde kurulan bankalardan Emniyet Sandı­ğı'nda bir cep saati varmış. Kredi alanların öde­yecekleri fa­izi yasallaştırmak için her gün defalarca satılır, sandığa hibe edilirmiş. Eğer yukarıdaki yasak ol­masaydı bu defa cep saati yerine bankada bir görevli bulundurulur, bu görevli kredi alacak kişi adına daha önce belirtilen işlemleri ta­mamlar onu 11 altın borçlandırır sonra 10 altın verirdi.

Eğer ilgili hadisler daha önce, alım satım görüntüsü altında faize açılabilecek kapıları kapama  şeklinde yorumlansaydı muamele-i şer'iyyeye geçit verilemezdi. Yorumun farklı yapılması, birçok satışı faiz kapsamına sokarken faize geçit veren bazı kapıları da açık bırakmıştır. Biraz sonra, bu farklı yorumlardan bahsedilecektir. 

 

    3 - Ödünç verilebilen yakın cinsleri peşin değişme

 

Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

“... Bu cinsler değişik olursa peşin olması şartıyla istediğiniz gibi satabilirsi­niz[351].“

İlgili hadislerde, değişik cins olarak, aynı türden olan altın ile gü­müş ve buğday ile arpa sayılmış, farklı türlerden olan hurma ile tuza yer veril­memiştir. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

“Gü­müşe karşılık altın elden ele satıldı­ğında gümüşün fazla ol­masında bir za­rar yok­tur, fakat veresiyesi olmaz. Arpaya karşılık buğday elden ele satıldığında arpa­nın fazla olmasında bir za­rar yoktur, fakat veresiyesi ol­maz[352].”

Altın ile gümüş ve buğday ile arpa birbirlerinin yerine konabilir­ler. Bunların fiyatları ara­sında uzun süre büyük değişiklik göster­meyen oranlar bulunur. Bu malların birbiri ile deği­şiminde peşinlik şartının olması, faize açılabilecek bir kapıyı daha kapamıştır. Meselâ 1 di­nar 10 dirhem değerinde olursa, 1000 dirhem 100 dinar  değerinde olur. Bunları ve­re­siye değiştirmek yasak olmazsa, faizci elindeki 1000 dirhemi bir yıl sonra ödenecek 120 dinara karşılık sa­tıp alım satım per­desi altında %20 faizli ödünç işlemi yapabilir. Aynı şey arpa ve buğday için de olabilir. İki kile buğday, üç kile arpa değerinde ise bir sene sonra öde­necek 400 kile arpaya karşı­lık 200 kile buğday verilir ve alım satım yolu kullanılarak faizli ödünç işlemi yapılabilir. İşte hadisler bunu satış değil, faizli işlem saydığı için bu kapı da ka­pan­mıştır. Buna göre Türk lirası verip karşı­lığında vadeli döviz alınamaz. Meselâ 1000 Amerikan dolarının bugünkü de­ğeri kadar Türk lirası ve­rip bir yıl sonra ödemek üzere 1200 Amerikan doları alına­maz. Çünkü bunlar birbirleri­nin yerine geçebi­len şeylerdir. Yukarıdaki hadislerden bunun faiz olacağını anlamak zor değil­dir.

 

    4 -  Farklı paraları günün fiyatı (günlük kur) ile değişme

 

Abdullah b. Ömer dedi ki; Beqî'de deve satardım. Dinara karşı­lık satar yerine dirhem alırdım, dirheme karşılık satar yerine dinar alırdım. Allah'ın Elçisi’ne geldim, Hafsa’nın evin­deydi; “Ey Allah'ın Elçisi, mü­saadenle bir şey sormak istiyorum; ben Beqi'de deve sa­tıyorum; dinara karşılık satıp yerine dir­hem alı­yorum. Dirheme karşı­lık satıp yerine dinar alıyorum. Ona karşılık onu alıyor, buna karşı­lık bunu veri­yorum.” dedim. Ona dua ve selâm ol­sun, dedi ki:

”Günün fiyatıyla almanda bir sakınca yok­tur; yeter ki, aranızda bir şey bırakarak ayrılmayın[353].”

Buna göre altın ile gümüşü o günün fiyatıyla           değişmek gerekir. Eğer böyle olmasaydı faiz yasağı yine delinebilirdi. Meselâ 1 dinar, 10 dirhem değerinde iken faizci önce 11 dinar ödünç verir, gerekli teminat­ları alır, sonra da elindeki 100 dirhemi, borçludaki 11 dinara karşılık sa­tardı. Bu iki işlem sonunda o, alım satım görüntüsü altında %10 faizli ödünç vermiş olurdu. Bunun yasal kurumları da oluşturulabilirdi. Ama bedelleri günün fiyatı ile değiştirme şartı bu kapıyı kapamıştır. Böylece hadisler, alım satım adı altında faizli ödünce açılan tüm kapıları kapamış olmaktadır.

 

B - Hadislerle Doğan Sıkıntılar

 

Hadisler, alım satım görüntüsü altında faizli ödünce açılan kapı­ları ka­parken bazı sıkıntıların doğmasına da sebep ol­muştur. Örnek olarak kuyumcu­lar, hurda veya has altın verip altın bilezik alma işini ancak be­dellerin aynı ağır­lıkta ve peşin olması şar­tıyla yapabi­lirler. Bunu kimse yapama­yacağından bir sıkıntı doğmak­tadır. Ama bilezikler bir başka değerle, meselâ kağıt para ile alınabi­leceği için işlerini yürütebilmektedirler.

Hadislerle konan yasaklar bazı sıkıntılar doğurmakla beraber faiz kapısını sıkı sıkıya ka­pama gibi önemli bir menfaati de sağla­mış olmaktadır. Sağlanan menfaat, veri­len sıkıntı­dan fazladır. Böyle bir du­rum, konan yasağın gerekçesi olmaya lâyık­tır. Nitekim bir ayette içki ve kumarın ya­saklanma gerek­çesi şöyle an­latılır:

“Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar, de ki; iki­sinde de bü­yük gü­nah ve in­sanlar için yarar­ları vardır. Ama bunların günahı yararla­rından  büyüktür.” (Bakara 2/219)

Bu durum şu kaide ile ifade edilir: "Def'-i mefâsid celb-i menâfi'­den evlâ­dır[354]." Yani za­rarlı şeyleri gider­mek faydalı şeyleri elde et­meye tercih edilir.

 

V -  HADİSLERLE İLGİLİ YANLIŞ YORUMLAR

 

Allah, alım satımı helâl, faizli işlemi ha­ram kıldığı[355] hâlde meşhur dört mezhep, faiz sistemlerini alım satım üzerine kur­muş­lardır. Bu durum, altı madde ile ilgili hadisleri yanlış yorumlamalarından kay­naklanmıştır.

Faizli işlemler; altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuzun bazı satış şekilleri ile sınırlı olamayacağı için o fakihler, ilgili hadislerden faizli işleme sebep olabilecek özellikler (faiz illetleri) çıkararak faizin  kapsamını kıyas yoluyla ge­niş­letmişler­dir.

Hanefiler iki şeyi faiz il­leti say­mışlardır. Bunlar kadr ve cinstir. Kadr, ölçek ve tartıyı içerir. Cins ise değişilen iki malın aynı cinsten olması anlamına gelir. Cins, hadis­ler­deki “Altına karşılık altın, buğ­daya karşılık buğday....” sö­zünden, kadr ise “misli misline”  sözün­den çı­karılmıştır. Kadri, tartı (vezin) ve ölçek (keyl) diye be­lirleme­leri, ilgili hadislerde yalnızca bu iki ölçü biriminin geçmesi sebebiy­ledir.

Hadislerde şu ifade de yer alır:“Bu cinsler değişik olursa peşin ol­ması şar­tıyla istediğiniz gibi sata­bilirsi­niz[356].“ Bundan da cinsleri aynı olup ölçü birimleri farklı olan veya ölçek yahut tartı ile işlem gördüğü halde cinsleri farklı olan iki malın değişiminin peşin olması gerektiğini anlamış­lardır.

Buna göre hurda demire karşılık çubuk demir alınırsa her iki demirin aynı ağırlıkta olması ve değişimin peşin olması gerekir, yoksa faizli işlem olur. Çünkü bunlar, tartı ile satılan aynı cins mal­lardır. Demire karşılık bakır alınınca her iki bedeli peşin ödemek ye­terli olur. Bunlar da tartıyla satılır fakat cinsleri farklı olduğu için biri diğerinden fazla olabilir ama veresiyesi olmaz, yoksa faize gi­rilir.

Bu durumda altın veya gümüşten basılı bir paraya (nükûd =) karşılık tartıyla satılan bir malı veresiye almak faizli işlem sayılmalıdır. Çünkü altın ve gümüş, tartıyla alınıp satılır. Ama Hanefîler bunu caiz görür, altın ve gümüşten basılı paraların san­ca [357] de­nen ağırlık birimleriyle, diğer malların da men ()[358] ile tartıldığını, ayrıca bu paraların tayinle taayyün etmedi­ğini[359] ama diğer malların tayinle taayyün ettiğini, bu paraları her defasında tartmak gerekmediğini ama diğer malları tartıyla satabil­mek için her defasında tartmak gerektiğini söyleyerek bu farklardan dolayı altın ve gümüş paralar ile tartıyla satılan diğer malların tartı bakımından her yönüyle ortak olmadıklarını söylerler[360].

Altın ve gümüşün tartı ile satıldığına dayanarak tartıyı (vezn) faiz illeti sa­yıp onları diğer mallarla değişirken bu illete riayet etme­mek tam bir çelişkidir. Hanefilerin tartıyı bir illet saymayıp şöyle de­meleri gere­kirdi: "Altın ve gümüş her ne kadar tartı ile alınıp satılsa da  tartıyla satılan diğer mallar ile bunlar arasında bazı temel farklar olduğu için vezin faiz illeti olamaz."

Vezin faiz illeti olamayınca ister istemez kile de faiz illeti olamaz ve iki illetten biri olan kadr, faiz illeti olmaktan çı­kar. Bu da Hanefîlerin alım satıma dayalı faiz sistemini tü­müyle çökertir.

Aynı tenkit Hanbeliler için de geçerlidir. Çünkü  onlar da bu ko­nuda Hanefiler ile aynı görüştedirler.

Malikîler hadislerde sözü edilen arpa, buğ­day, hurma ve tuza bakarak temel gıda maddesi olup sak­lanabilen veya gıda madde­le­rini lezzet­lendirin şeyleri fa­ize konu  mallardan saymışlardır. Bunları kendi cinsiyle değişince miktarla­rın eşit ve değişimin peşin olmasını, farklı cins gıdalarla değişince de mik­tarlar farklı olsa da değişimin peşin olmasını şart koşmuşlar, aksi takdirde faizli işlem meydana geleceğini söylemişlerdir.

Bu görüş, her ne kadar alım satım ile faizli işlemi ayıran ayete aykırı ise de kendi içinde tutarlıdır. Çünkü arpa, buğday ve hurma hem temel gı­dalar­dandır hem de saklanabilirler. Tuz da yiyecek­leri tat­lan­dırmaya yarar ve saklanabilir özelliktedir.

Malikîler, biriktirilsin veya biriktirilmesin bütün gıda maddeleri­nin ve­resiye de­ğiştirilmesi[361] ile her çeşit eşyanın kendi cinsiyle vere­siye, bire iki değiştirilmesini de ribe’n-nesie[362] saymışlardır. İşte bu­nun bir dayanağı yoktur. Çünkü hadis­ler, ri­baya konu olan mallar arasında böyle bir ayı­rım yapmaya müsait değildir.

Şafiîlere göre riba kelimesi mücmel yani kapalıdır. Onu Allah'ın Elçisi açıkla­mıştır[363]. Açıklama dedik­leri, altı malın satışı ile ilgili hadis­lerdir. Bu hadis­ler­den bir de faiz tarifi çıkarmışlardır[364]. Faiz tarif edi­lecekse"Vadeli işlemden başkasında faiz yoktur[365]." hadisinden hareket edilmeliydi. Bu, ayetlere de uygun olurdu. Bunu neden yapmadıklarını İmam Şafiî şöyle açıklamaktadır:

"Diğer hadisler sebebiyle"Vadeli işlemden başka­sında faiz yoktur[366]." hadisini bıraktık. Şunu dedik: "Riba, iki yerde; vadeli iş­lemde ve peşinde olur. Çünkü riba, peşinde kile ya da tartı faz­la­sıyla, vadeli işlemde de vade fazlasıyla olabilir. Bazen vade ile bir­likte ödemedeki faz­lalık sebebiyle de olabilir[367]."

Şafiîler şöyle derler: "Faizin haramlığı taab­büdîdir, faizli işlem sebebi olarak gözüken her şey sadece onun hikmeti olur, illeti de­ğil[368]."

Taabbüdî demek, illeti (asıl sebebi) anlaşılamayan ama kul olma gereği uyulan emir veya yasak demektir[369]. İlleti anlaşılama­yan bir şey üzerine kıyas yapılamaz. Ama bu söz, sanki hiç söy­lenmemiş gibi faizli işlemin iki illetinin ol­duğunu, bunların tu’miyet ve semeniyetten[370] ibaret bu­lunduğunu belirtmiş ve sistemlerini bu iki illet üzerine kurmuşlardır. Tu'miyet yiyecek maddesi olma, semeni­yet ise altın, gümüş ve bu iki madenden basılı para olma anlamına gelir. Bu mantığı anlamak gerçekten zor­dur. Faizin ha­ramlığı taab­büdî ise bu il­letler nereden çıkıyor? Eğer bu illet­ler varsa neden ta­abbüdî diyorsunuz

 

VI - VADE FARKI VE FAİZ

 

A - ALIM SATIM

Alım satım “malı mala değişmek” diye tarif edilir[371]. Bu, Hanefî mezhebinin tarifidir.

Şafiîlere göre "Satım, bir malın mülki­yetinden veya menfaatin­den sürekli yararlanmak için malı mala değişmektir[372]."

Hanbelîlere göre satım, bir malı ya da mubah bir men­faati bir mal, ya da menfaate karşılık riba ve ödünç olmamak üzere süresiz değişmektir[373].

Malikîlerden İbn'ul-Arabî'ye göre alım satım, mallardan birini di­ğerine karşılık tutup değiştirmektir[374].

Bu tarifler, alım satım ile faizli işlemi karıştırmaktadır. Daha önce görüldüğü gibi bu mezhepler, zaten alım satım ile faizli işlemi karış­tırmış hatta faizli işlemi, onun yasaklanmış bir bölümü saymışlardır. Çünkü alım satıma, "malı mala değişmek" de­yince tarifin kap­samına ödünç de girer. Hanefîlerin ödünce, farklı bir hu­kuki zemin bulma ko­nusunda nasıl çıkmaza girdiklerini daha önce görmüştük. Hanbelîlerin tari­fe, "riba ve ödünç olma­mak üzere" ifadelerini koyma­ları da bu karışıklık yüzündendir.

Tarifi şöyle yapmak gerekir: "Alım satım, aralarında az da olsa bir fark bulunan iki malı birbiriyle değiştirmektir." O fark, bu iş için gerekli talebi doğurur. Bu tarif, alım satımı ödünçten kesin olarak ayırır. Çünkü ödünçte ne alınmışsa geriye onun dengi verilir. 10 adet Osmanlı altını ödünç almış olan, 10 adet Osmanlı altını vererek borcundan kurtulur. Farklı bir şey verdiği zaman karşı taraf onu kabul etmeyebilir.

Alım satım ile faizli işlem arasında benzerlik vardır ama iki şeyi ayırmak için benzerliklere değil farklılıklara bakılır. Ahmet ile Mehmet yumurta ikizi iki kardeş olsalar ve bir çok yönden birbirlerine benze­seler, onları ayırmak için farklı yönleri araştırılır. Zira benzerliklerden hareket edince her şey karışır.

Bir “gibi”, bir de “tıpkısı” kavramı vardır. Biri benzer­liği, diğe­ri özdeşliği gösterir. Faizli işlemle alış veriş arasında benzerlik var ama özdeşlik yoktur. Kimileri bu benzerliğe baka­rak, " Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir”, (Bakara 2/275) derler. Ayette misl () kelimesi geçer. Misl, iki şey arasın­daki denkliği ve tıpkılığı gösterir. Benzerliği göstermek için arap­çada kâf () harfi veya şibh () kelimesi kullanılır. Lisan’ül-Arab misil ke­limesi ile ilgili şu bilgileri verir:

“İbn Berri dedi ki, mümâselet (misli misline olma) ile müsa­vat (eşitlik) arasında fark vardır.  Müsavat farklı cinsler arasında olabi­leceği gibi aynı cinsler arasında da olabilir. Çünkü müsa­vat miktar bakımındandır. Biri diğerinden fazla da olmaz nok­san da. Ama mü­mâselet yalnızca aynı şeyler arasında olur. Soyut olarak “o onun mislidir.” demek “O onun yerine geçer.” demek­tir. “Şu yönüyle onun mislidir.” de­nince yanlız  o yönüyle öbürüne eşit olduğu ama başka yönler­den farklı olduğu an­laşılır[375] .

Ayet-i kerimeye göre faize karşı çıkanlar şöyle demiş olur­lar: “Faizli işlem başka değil alım satımın mislidir.” yani tıpkısıdır. Demek ki, bunlar alım sa­tımla faizli işlem arasında benzetme yap­mamış, ikisini aynı saymışlar­dır. Gerçekten bugünki değeri 100 lira olan bir malı bir ay vadeli 110 liraya satmakla bugün 100 lira verip bir ay sonra 110 lira alma arasında benzerlik vardır. Nitekim şarap ile üzüm şirası da birbirine ben­zer. Ama “şira tıpkı şarap gibidir”, denemeyeceği gibi “alış veriş tıpkı faizli işlem gibidir” de denemez. Çünkü faiz, alım satımdan elde edilen bir kâr değil, borcun getiri­sin­den ibarettir. Bir ay sonra 110 lira almak üzere birine 100 lira vermek bir satış değildir. Verilen 100 liranın yerine 100 lira alınacak, fazla olarak da 10 lira alınacaktır. Bugünki değeri 100 lira olan bir malı bir ay vadeli 110 liraya satan kişi bir ay sonra verdiği malı ve ayrıca 10 lira almaz, sadece 110 lira alır. Çünkü mal devreden çıkmış, ilişki sadece borçlu alacaklı ilişkisine dönüşmüştür.

Faiz borcun getirisinden ibarettir. Bugünki borçlanmalar daha çok para ile yapılır. Paranın kendine has piyasası vardır. Ticari işlemler de mal piyasasında olur. Bu iki piyasa birbirin­den farklıdır. Konunun netleşmesi açısından mal ve para pisa­yarını incelemek gerekir.

 

B - Para Piyasası ve Mal Piyasası

 

Finans kesimi ile mal kesimi bir birinden faizle ayrılır. Mal pi­yasa­ları değişken, para piyasaları sabit olur. Fiyatlar mal piya­sasında, faiz ise para piyasasında oluşur.

Mal piyasalarının değişken olması işin tabiatı gereğidir. Alım sa­tımda bedeller farklı olduğu için taraflar iki bedeli eşitle­yecekleri bir ortak nokta ararlar. Ortak nokta fiyattır. Fiyat, şartlara göre oluşur. Şartlar değişince fiyat da değişir. Meselâ, bir kalem lüks semtte 150 lira, fakir bir semtte 100 lira­ olabilir.

Para piyasalarının sabit olması da işin tabiatı gereğidir. Çünkü faizli işlemde bedeller aynı özelliktedir. Bir vatandaşın elindeki 100 lira ile tüccarın, sanayicinin veya bankanın ka­sasındaki 100 lira aynıdır. Bu yüzden faizli işlemin lüks semtte ol­masıyla bir kenar mahallede olması faiz oran­ını etkilemez.

Alım satımın peşini olduğu gibi vadelisi de olur. Ama faizli işle­min peşini olmaz. Yani hemen ödenecek bir borcun faizi olmaz ama peşin satıştan kâr elde edilebilir.

İnsanların bir kalem parası kadar meblağı faiz ödeyerek alma adetleri yoktur. Faizli krediler önemli miktar­larda olur. Elinde az pa­rası olan kişi onu bankadan başka bir yere faizli olarak veremez. Bankalar, böyle küçük tasarrufları toplayarak büyük meblağlar oluşturur ve onları kredi olarak verirler.

Satınalınan malın miktarı arttıkça fiyatı düşer. Meselâ 1 kalem 100 liradan alınıyorsa 1 koli kalem 80 liradan alınabilir. Miktar 10 koli olursa fayat 50 liraya, 100 koli olursa 40 liraya düşebilir. Faizli kre­dide durum tam tersinedir. Kredinin miktarı arttıkça ödenen faizin miktarı da artar.

 

C - Finansman Maliyeti ve Kâr

 

 Finansman (financement) Fransızca bir kelimedir, "gerekli pa­rayı verme[376]"  anlamına gelir. Finansman maliyeti, paraya ödenen faizdir. Kredi kullanan­lar bunu maliyetlerine eklerler. Bu da fiyatı ar­tırır ve rekabeti etki­ler. Çünkü faizsiz sermayenin finansman mali­yeti olmaz.

Faiz %20 ise daha önce 100 liraya mal olan bir şey şimdi 120 liraya mal olur. Buna %20 kâr eklense fiyat 144 lira olur. Faiz, mar­safları da artırır, bu sebeple ek masraflar için en az 6 lira konsa fiyat 150 lira olur. Ortaklık sisteminde sermaye ortaklık yoluyla elde edil­diği için buna bir masraf ödenmez. Bunun masrafları artıran bir yanı da yoktur. Bu sistemde tüccar o malı 120 liraya satar ve kârı orta­ğıyla paylaşır.

Kredi sisteminde insanlar, çalışmadan ve paralarını tehli­keye atmadan belli bir faiz ge­liri elde edebilirler. İş hayatında olanlar bunu bildikleri için onlar da paralarını bankaya yatırdıkları taktirde alabile­cekleri faizi kârlarına yansıtma, yani kendi öz sermaye­leriyle aldık­ları veya ürettikleri bir mala da finansman maliyeti ekleme gereğini duyarlar. Bunun sonucu olarak 100 liraya mal ettikleri bir şeyi 150 liraya satmaya başlarlar. Çünkü onu 120 li­raya satmanın artık bir anlamı yoktur. Zira 100 lirayı bankaya verse zaten 20 lira civarında faiz alacaktır. Öyle ise bu 20 lirayı, kendi parasının finansman ma­liyeti olarak fiyatlara eklemesi gerekir. Zaten faizli sistemin sebep olduğu fiyat artışları ve en­flasyon, onları böyle davranmaya zorlar. Çünkü artan masrafları başka şekilde karşılamak güç olur.

Üretimden tüketime kadar her yere giren faiz, fiyatları alabildiğine yükseltir. 100 li­raya mal edildiğini söylediğimiz şey buğday olsun. Üretici bunu 72.5 liraya mal ediyor ve toptancıya 87 liradan satıyor; toptancı da 1 lira masraf, %10 kâr ekleyerek 96.8 liraya satıyor, perakendeci 3 lira masraf ve %20 kârla bunu yuvarlak olarak 120 li­raya satıyor olsun.

Her safhada %20 finansman maliyeti girince üretim maliyeti 72.5 liradan 87 liraya çıkar. Onu %20 kâr ile satsa  fiyatı 104.4 lira olur. Toptancı buna 3 lira masraf ve % 20 finansman maliyeti %10 da kâr eklese buğdayın toptan fiyatı 141.77 lira olur. Perakendeci 9 lira masraf, %20 finansman maliyeti ve %20 kâr eklese fiyat 217.1 li­raya çıkar.

Bu buğdayın ekmek haline gelinceye kadar geçirdiği safhalar hesaba katılırsa faizin fiyatları nasıl artırdığı daha iyi anlaşılır.

Un fabrikası buğdayı toptancıdan 141.77 liraya alsa, buna %21 masraf, %20 finansman maliyeti ve %20 de kâr eklese unun kilosunu un toptancısına 247 liraya satar. Toptancı %6 masraf, %20 finansman maliyeti ve %10 kâr ile satsa, onu fırıncıya 345.6 liradan satar.

Fırıncı buna %30 masraf, %2 finansman maliyeti ve %20 kâr koysa bir kilo undan ürettiği ekmeği 550 liraya satar. Burada fi­nansman maliyetinin %2 olarak gösterilmesi, fı­rında paranın dönü­şünün hızlı olmasındandır. Bakkal %3 masraf, %10 finans­man ma­liyeti ve %20 kâr eklese bir kilo undan üretilecek ekmeği 748 liradan satar.

Finansman maliyeti masrafları ciddi ölçüde artırır. Finansman ma­liyetinin olmadığı ortaklık sisteminde diğer masrafların da azalacağı açıktır. Bu azalmanın üçte iki oranında olduğunu varsayarak bir kilo undan üretilecek ekmeğin fiyatını hesaplayalım.

Başlangıçta yaptığımız hesaba göre un fabrikası buğdayı toptancıdan 96,8 liraya alsa, buna %7 masraf ve %20 de kâr ek­lese unun kilosunu toptancıya 124.3 liraya satar. Toptancı %2 masraf ve %10 kâr ile satsa, unu fırıncıya 139.5 liradan satar.

Fırıncı buna %10 masraf ve %20 kâr eklese bir kilo undan üret­tiği ekmeği 184 liraya satar. Bu ekmek bakkala gittiği zaman bakkal buna %1 masraf ve %20 kâr eklese o da bu ekmeği 223 liradan satar. Demek ki, finansman maliyeti devreden çıkınca fiyatlar ciddi bir biçimde düşmektedir. Yukarıdaki örnekteki düşüş %70 oranın­dadır.

Kâr da fiyatı artırır. Ama girişimciyi ti­carete ve sanayiye yön­lendiren ana etken ondaki kâr etme arzusudur. Onu böyle bir işe sokmanın başka yolu olmadığı için kârlı işlemler yasak­lanamaz. Kârın bir oranı da olmaz. Ama sömürüye meydan vermemek için fi­yatların serbestçe oluşması gerekir.

 

D - Faiz-Zina Benzetmesi

 

Ona dua ve selâm olsun, Muhammed'in zina ile faiz ara­sında ilgi kurduğu ve şöyle dediği rivayet ediliyor: “Bir top­lumda faiz ve zina or­taya çıkarsa artık Allah’ın ceza­sını ha­ketmiş olur­lar[377].”

“Kişinin bilerek bir dirhem  faiz yemesi otuzaltı kere zinadan ağır­dır[378].”

Zina iki kişi arasında işlenen suç olmakla birlikte bütün top­lumu sarsan kötü sonuçlar doğurur. Faizli işlem de iki kişi arasında olur ama hadis-i şerif onun topluma olan zararını zinadan otuz altı kat fazla göstermektedir.

Alım satım ile faizli işlem arasındaki fark, evlenme ile zina ara­sındaki farka benzetilebilir. Kişinin eşi ile yapıtığı cinsel ilişki ile zi­nakarın yaptığı aynıdır. Nikah ile bir aile vücuda gelir. Aile fertlerin­den her birinin karşılıklı hak ve sorumuluklarını düzen­leyen bir hu­kuk sistemi vardır. Evlilik toplumda saygı görür. Zina ise insan onuruna yakışmayan, her toplumda aşağılanan ve cezalandırılması gereken bir davranıştır.

Süleymaniye Vakfı'nda yapılan bir ilmi toplantıda Sabri ORMAN* konu ile ilgili olarak şunları söylemiştir:

"Nikahlı ilişki ile nikahsız ilişkiyi siyasî, ikti­sadî, sosyal, kültü­rel, psi­kolojik sonuçlarına doğru gö­türdüğü­müz zaman bakıyoruz ki, ni­kah akdine dayalı eylemin sonuçla­rıyla diğeri hakikaten farklı. Aynı şey alışverişle faiz için de söylene­bilir. İkisi birbirine benzer gibi görünüyor. Faizin ka­bul edildiği bir sistemin sonuçları ve yapısıyla faizin kabul edilme­diği bir sistemin yapısı ve sonuçları birbirinden hayli farklı olu­yor. Bunu sonuna kadar takib ettiğimiz zaman gerçek­ten görü­yoruz ki faizli bir sistemin İslamın genel yapısıyla uyuş­ması mümkün değilken, faizin yasak edilmesi adeta İslamiyette müsbet olarak söylenen her şeyin bir de menfi olarak ifade edilme­sidir. Yani eğer faizi yasak­lamazsanız kardeşlik esasına dayalı bir toplumu oluşturmak mümkün olmaz. Eğer faizi yasak­lamazsanız emri bilmaruf nehyi anil münkeri[379] net bir şekilde icra ede­cek karak­tere sahip insanların gelişmesi mümkün ol­maz. Bunlarsa İs­lamiyetin temel­leridir. Faizli işlemle alım satım birbi­rine benzer gözüküyorsa da bunu mantıkî sonuçlarına ka­dar takib edersek faizli bir ekonomik sistem ile faizin olmadığı bir ekonomik sistem, birbirinden hayli farklı olur. Yani faiz ya­sağı İslamiyetin olmazsa olmaz şartıdır."

 

E - Vade Farkı

 

Vade farkı, bir malın peşin fiyatı ile vadeli fiyatı arasındaki fark­tır. Bunun faizle ilgisi yoktur. Çünkü bu, borçtan gelir elde etme değil, bir alış veriş türüdür. Toptan ile perakende arasında nasıl fi­yat farkı olursa peşin satışla vadeli arasında da olur. İşin yapısı bunu gerektirir. Bu konuda Peygamber'in ve Ali'nin görüş ve uy­gu­lamaları ile dört mezhebin olumlu görüşü vardır. Önce bunlara bakalım, sonra da vade farkının faizle ilgisi olmadığını izaha geçelim.

 

    1 - Peygamber’in Uygulaması

 

Abdullah b. Amr’ın bildirdiğine göre, Allah'ın Elçisi ona, bir ordu hazırlamasını emretmiş ama develer yet­memişti. Bunun üzerine ona, zekâttan alınacak genç dişi develere (kalus ) karşılı­k deve () almasını emretmişti. O, sa­daka deve­le­rinin topla­nacağı süreye kadar bir de­veyi iki de­veye alı­yordu[380].

Devenin büyüğü gencinden değerli olduğu için burada bir de­venin, veresiye iki deveye değiştirildiği söylenemez. Ancak iki genç dişi deve, bir büyük deveden değerli olacağı için de peşin ile vere­siyenin farklı olacağına delil olabilir.

 

    2 - Ali’nin Uygulaması

 

Ali (r.a.)'nin Useygîr adındaki devesini veresiye dört deve karşılığında sattığı bildirilmiştir[381].

Deve, ödünç verilebilir mallardan değildir. Ödünç verilebilir mal­lar, para, buğday ve tuz gibi tüketilmek ve daha sonra dengi veril­mek üzere alınan mallardır. Her devenin değeri farklı olur. Ali'nin devesinin peşin değerinin ne olduğu konusunda bir bilgi yoktur. O rivayeti buraya almamız, bir deve ile dört deve arasında önemli değer farkı olabileceğinden dolayıdır.

 

    3 - Mezheplerin Görüşleri

 

Fakihler arasında vade farkını caiz görmeyen, onu faizli işlem ile karıştıran bir kişinin var olduğunu bilmiyoruz. Bütün mezhepler, bir malın peşin fiyatı ile vadeli fiyatının farklı olabileceğini; bir mala, vadelere göre değişen fiyatlar istenebileceğini kabul etmişlerdir. Malın bedeli söylenirken meselâ, peşin 100 TL., bir ay vadeli 105 TL., iki ay vadeli 110 TL., üç ay vadeli 115 TL. gibi uzayıp giden fiyat listesi sunulabilir. Satış, bu fiyatlardan birinin kabul edilmesiyle bitirilmelidir. Dört mezhebin konu ile ilgili sözlerinin özeti budur. Aşağıdaki açıklamalar daha fazla bilgi isteyenler içindir.

 

a - Hanefî Mezhebi

 

Hanefî mezhebine göre vadeli satışta fiyat belli olursa vade farkının bir sakın­cası yoktur. Ama satış, tek bir fiyat üzerinde an­laşma yapılarak bitirilmelidir. el- Mebsut’ta konu şu şe­kilde ifade edilir:

“Bir kimse satışı, şu vadeye kadar şu fiyata; pe­şin şu fiyata ya da bir ay vadeli şu fiyata iki ay vadeli şu fi­yata, diye yaparsa bu akit fâsit olur. Çünkü tek bir fiyat üzerinde anlaşıp satışı bitirmemiş­lerdir. Muhammed, ona dua ve selâm olsun, bir satış içinde iki şartı yasak­lamıştır. Yukarıdaki örnek, bu hadisin açıklamasıdır. Herhangi bir kayda bağlı olmayan yasak (mutlak ne­hiy), şer’i akit­lerde bulunursa o akit fâsit olur. Bu, tarafların an­laş­mayı yukarıdaki gibi tamam­layıp ayrılmaları halinde böyledir. Eğer ayrılmadan an­laşmayı bir tek fiyat üzerine kesinleştirir­lerse o zaman caiz olur. Çünkü bu du­rumda, akdin geçerlilik şartını yerine ge­tirdikten sonra ayrılmış olurlar[382].”

Feth’ül-Kadîr’de konu ile ilgili olarak şöyle denir:

“Bir satışın, peşin olması halinde 1000’e, vadeli olması ha­linde de 2000’e yapılmasında bir faizli işlem anlamı yoktur[383].”

 

b - Şafiî Mezhebi

 

Şafiî mezhebi Hanefî ile aynı görüştedir. Tuhfet’ül-muhtâc’da şöyle denir:

“Muhammed, ona dua ve selâm olsun, bir satış içinde iki sa­tışı yasak­lamıştır. Bu hadisi Tirmizi rivayet etmiş ve sahih oldu­ğunu da belirtmiştir. Meselâ satıcı der ki, “Bunu sana peşin 1000’e veya bir yıl vadeli 2000’e sattım, sen ya da ben veya falan şahıs bu fiyatlardan hangisini kabul edersek ona alın.” Böyle bir akitte bi­linmezlik (cehalet) olduğu için yasak­lanmıştır. Yoksa peşin bine, bir yıl va­deli iki bine veya malın yarısı bine, yarısı da iki ­bine satılabi­lir[384].”

 

c - Mâlikî Mezhebi

 

Malikî mezhebinin görüşü de Hanefî ve Şafiîlerle aynıdır. Onların farkı, muhayyerliğin her iki tarafta olması halinde bu satışı caiz görmeleridir.

İmam Malik'in, bir malı peşin 10 dinara, veya vadeli 15 dinara alan ve bu iki bedelden birini ödeme yükümlülüğü altına giren kişi hakkında şöyle dediği bildirilmektedir:

"Bu uygun olmaz. Çünkü 10 dinarı sonra verse onu vadeli 15'e vermiş olur. 10 dinarı peşin verse, vadeli 15 dinarı 10 dinara satın almış olur[385].

Bu sözü, Malikî fakihlerden İbn Rüşd şöyle açıklar:

Malik'e göre bu yasağın sebebi faize götürecek yolu kapa­maktır (sedd-i zerîa). Çünkü mümkündür ki, muhayyer olan taraf, peşinine veya vadelisine bakmadan akdi bitirmek ister, sonra du­rum kendi açısından netleşir ama bunu açığa vurmaz. (Her iki bedel de onun borcu hâline geldiği için) bu durumda sanki o, bunlardan birini diğerine karşılık veresiye satmış veya veresiye fazlasına satmış olur. Bedeller nakit yani altın veya gümüş para olduğu tak­dirde bu böyledir. Bedeller yiyecek maddesi ise bu defa da yiye­ceği (taamı) yiyeceğe (taama) karşılık fazlaya satma söz  konusu olur[386].

Bunun iki satış sayılması, bedelin iki tane olmasındandır[387].

İmam Malik, her iki tarafın da muhayyer olmasını kabul eder. Sahnûn bu konuda, Abdurrahman b. Kasım'a şöyle bir soru sor­muştur:

"Baksana, yanında bir mal olan kişiye geldim, "Bunu kaça sa­tarsın?" dedim, "Peşin elliye, veresiye yüze" dedi. Ben de onu veresiye yüze veya peşin elliye almak istedim. Malik'in görüşüne göre bu caiz olur mu?"

Sahnûn'un cevabı şu oldu:

"Malik şöyle dedi: Eğer satıcı isterse satar, isterse satmaz, alıcı da isterse alır, isterse almaz durumda ise bunun bir zararı yoktur. Ama taraflardan biri bırakmak isterse bırakır, almak isterse alır fakat bu diğerini bağlarsa onda bir hayır yoktur. Her ikisini de bağlarsa yine mekruhtur, onda da bir hayır yoktur[388]."

 

d- Hanbelî Mezhebi

 

Vade farkı konusunda Hanbelî mezhebinin görüşü şöyledir:

"Muhammed, ona dua ve selâm olsun, bir satış içinde iki sa­tışı yasakla­mıştır. Bunun anlamlarından birisi şudur: “Satıcı müşteri­sine der ki, bu köleyi sana peşin ona, veresiye on beşe sattım... Bu, batıl bir satıştır... Çünkü bedel belli edilmemiştir... Sana bunu peşin şu fi­yata, veresiye de şu fiyata satarım, der de bedellerin biri üzerine sözleşme yapılırsa bunun bir mahzuru yok­tur[389].”

Görüldüğü gibi, akit sırasında satış fiyatı tam tespit edildiği tak­dirde, bütün mezhep­ler vade farkını caiz görmektedirler.

 

4 - Vadeli Satış ve Faiz

 

Vadeli satış ile faizli işlem arasında benzerlik vardır. Çünkü pe­şin fiyatı 100 lira olan bir malı iki ay vadeli 120 li­raya sat­mak ile bu­gün veri­len 100 liraya karşılık iki ay sonra 120 lira al­mak birbi­rine benzer. Ama arada önemli farklar da vardır. Kimileri bu farkları gör­mezlikten gelirler. Kur’an bunu, şeytana aldanmış kişiler gibi dav­ranma sayar. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

"Faiz yiyenler, şeytanın sokulup aklını çeldiği[390] kimsenin dav­ranışından farklı bir davranış göstermezler. Bu onların, “Alım satım da tıpkı faizli işlem gibi­dir” de­meleri sebebiyledir. Allah alım satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır.”  (Bakara 2/275)

Fahreddin er-Razî’nin konu ile ilgili tespitleri şöyle özetlenebilir:

“1- Faizi helâl görenlere göre faizli işlem ile alım satım her yö­nüyle aynıdır. Öyleyse nasıl olur da biri helâl, di­ğeri haram olur. Peşin fiyatı 10 lira olan bir malı bir ay vadeli 11 liraya satmak he­lâlse, 10 lirayı bir ay vadeli 11 liraya satmak da helâl olmalıdır. Bu iki işlem arasında man­tıkî bir fark yoktur.

2- Alım sa­tımın helâl olmasının sebebi insanların ihtiyaç­larını kar­şılaması­dır. Faizli işlem de ihtiyacı karşılar. Bugün para­sız ve ih­tiyaç içinde olan bir kişi­nin, ileride eline geçecek malı bulu­nabilir. Eğer faiz yasak olsa para sahipleri bu şahsa hiçbir şey ver­mez, o da sıkıntı ve ihtiyaç içinde kalır. Ama faize izin veri­lirse para sahibi, daha çok alma arzusuyla onun ih­tiyacını karşı­lar. Borçlu da eline mal geçince borcunu fazlasıyla öder. Eline mal geç­tiğinde fazla ödeme yapması, o zamana ka­dar ihtiyaç içinde kal­maktan kolay gelir. Öyleyse faiz he­lâl olmalıdır. Nitekim diğer alım satım çeşitleri­nin helâl olmasının sebebi de ihti­yacın karşılanmasıdır[391].”

 Fahreddin er-Razî’nin ifadelerinden de anlaşıldığı gibi faizli iş­lem ile alım satımı aynı görenler, buna veresiye satıştaki vade far­kını örnek gösterirler. Ama alım satım esasen peşin olur ve satıcı ondan kâr eder. Fakat he­men ödenecek bir borcun faizi olmaz. Borçtan gelir elde etmek için borçluya vade tanımak şart­tır. Satıcı, 8 liraya aldığı bir malı hemen orada, peşin 10 liraya satarak 2 lira kâr edebilir. Ama bu şekilde bir faiz geliri sağlamak mümkün ol­maz.

Kâr ile faiz birbirine benzetilebilir. Fakat alış verişle faizli işleme teker teker bakılırsa fa­izin karşılıksız fazlalık olduğu ama kârın öyle olmadığı görülür.

10 altın alacağı olan kişi, borçludan 11 altın alınca bir altın fazla almış olur. Çünkü borç alınan şeyle ödenen şey aynı özelliği taşır. 10 altın borç alan kişi borcunu ödemiş ol­mak için 10 altın verir. Bu ikisi birbirinin karşılığıdır. Faiz olarak vereceği 1 altın ise karşılık­sızdır. Peşin fiyatı 10 altın olan bir ceketi, bir ay vadeli 11 altına satın alan kişi, bir ay sonra o ceketi ve üstüne de 1 altın ödemez. Eğer anlaşma öyle olsaydı o zaman bu bir altın faiz değil, ceketin bir aylık kirası 10 altın da o ceketin teminatı olurdu.

Ayrıca satıcı o ceketi peşin 10 altına satsaydı yine kâr edecekti. Burada satıcının kârı 1 altından fazla olduğu halde faizcinin al­dığı faiz 1 altından iba­rettir.

Bedeller aynı özelliği taşımıyorsa birinin di­ğerinden fazla olduğu iddiası  ge­çersiz olur. “10 tane yumurta mı çoktur, yoksa 10 tane portakal mı?” ya da “1 gr. altın mı çoktur, yoksa bir sandık elma mı?“ diye soru sorulamaz. Çünkü yumurta portakala benzemez, al­tın da el­maya. Bunları eşit­lemek mümkün olmaz ki, biri­nin diğerinden çok olduğunu tespit mümkün olsun. Yumurta bol, portakal kıt olursa bir portakal, on yumurta hatta daha çok yu­murta değerinde olabilir. Portakal bol olup yumurta kıt olursa, o zaman da 10 yu­murtaya bir sandık portakal alınabilir.

Vadeli satışı faizli işlemden ayıran başka şeyler de vardır; bunları farklı başlık­lar altında inceleyelim:

 

    a - Fiyat

 

Para, belli bir satın alma gücünü temsil eder; bu güç, kişilere, şartlara ve me­kana bağlı olarak değişmez. Paranın, satı­n alma gü­cünün, zaman zaman değiş­mesi ayrı bir konudur. Mallar para gibi de­ğildir. Hiçbir malın, para gibi belli bir değeri, sabit bir fiyatı ol­maz. Ne peşin fi­yatı sabit olur, ne de vadeli fi­yatı. Malların fiyatı kişi­lere, şartlara ve mekana bağlı olarak sürekli değişir. Bunun için bazı ör­nekler verelim:

 

1) - Peşin fiyatın sabit olamayacağına örnekler:

 

Palto üreten bir konfeksiyoncuya bir müşteri gelir, bir paltoyu peşin 100 liraya alır. Aynı palto mağazada 150 lira olduğu için müşteri  memnundur.

Arkasından üç kişi gelir, iyi pazarlık yapar, 90'ar li­ra­dan birer palto alarak gi­derler.

Sonra bir öğretmen beş öğrenciyle gelir, özel indirim talep eder, her bir paltoyu 80 liradan alır.

Konfeksiyoncu paltoyu 75 liraya mal etmiş olsa, o gün ödemesi gereken 9000 lira tutarında borcu ve ka­sasında 800 lira parası olsa, bu durumda bir müşteri gelip peşin pa­rayla 110 palto istese, kon­feksiyoncu müşteriyi kaçırmamak için her türlü kolaylığı gösterir. Gerekirse maliyetin altında bir fiyatla satarak o günkü para ihti­ya­cını karşılar. Bunlar alım satımda olur, ama faizli işlemde olmaz.

 

2) - Vadeli fiyatın sabit olamayacağına örnekler:

 

Yukarıdaki konfeksiyoncuya müşteri gelir, yarısı peşin, yarısı üç ay vadeli yirmi palto ister, iyi bir pazarlıkla paltoları seksener li­ra­dan alır.

İkinci müşteri gene yirmi paltoyu, üç ay vadeli olmak üzere 79 liradan alabilir. Çünkü o, devamlı müşteridir. Konfeksiyoncu kumaşı, ipliği, astarı vs. hep vadeli aldığı için bu müşteriden ala­cağı çekler kendi­ne peşin para gibi gelir. 

Üçüncü bir müşteri iki ay vadeyle 100 palto almak ister. Konfeksiyoncu ona güvenmediği için sat­mak istemez. Müşteri malı alabilmek için satıcıyı memnun etmeye çalışır. Dolayısıyla yüz paltoyu iki ay vadeyle 100'er liradan almaya razı olabilir.

Bunlar piyasada devamlı olagelen du­rumlardır. Şimdi bu malın peşin fi­yatı ile vadeli fiyatını nasıl ayırabiliriz?  Paltoyu bir kişiye peşin 100 liraya sattığını esas alırsak vadeli fiyatların hepsi peşin fi­yatın altındadır. Peşin fiyatı 90 liradan sa­yar­sak durum farklı, 80 liradan sayarsak farklı olur.

Bu sebeple mal fiyatları durum ve şartlara göre değişik­lik gös­terir. Ancak zamanımızda kapitalizmin tesiriyle piyasalarda te­keller ve karteller oluştuğu için birçok malın peşin fi­yatı ile va­deli fiyatı net olarak ayrılmaktadır. Böyle bir piyasada dahi vade farkı faiz sayı­lamaz. Çünkü mal­ların üreticisi, toptancısı ve perakendecisi vardır. Ama paranın üreti­cisi sadece devlettir. Paranın toptancısı ve pera­kendecisi de olmaz. Büyük bir bankanın kasasındaki 100 lira ne ise, bir çocuğun cebindeki 100 lira da odur. Bir üretici paltoyu ucuza verebilir ama Merkez Bankası ürettiği 100 lirayı 99 liraya veremez. Yani faizin oluşumundaki ilişkiler ile, fiyatların oluşumundaki ilişkiler farklıdır. Şimdi olayın bir başka yönüne değinelim.

 

b - Mal - para ilişkisi      

 

Eminönü’nde 10 liraya alınan bir kalem, Beyoğlu’nda 12.5 lira olabilir. İki kardeşten biri Eminönü’nden, diğeri de Beyoğlu’ndan bi­rer kalem alsalar, kaleme 12.5 lira ödeyen kardeş, 2.5 lirasının faz­ladan alındığını iddia ede­bilir ama buna faizciler de faiz diyemezler.  Çünkü her iki alım da peşin yapılmıştır. Kaleme değer biçerken pa­zar fak­törü dev­reye girer. Kalemin fiyatı Eminönü'nde 10 lira iken, Beyoğlu'nda 12.5 lira olabilir. Dolayısıyla iki kar­deş de ka­lemi nor­mal fiyatla almış, aldanmamıştır.

Eminönü'nde kalem 10 lira iken alıcının bilgi­sizliğinden yararlanı­larak 12.5 liraya satılsa gene faiz­den bahsedilmez. Burada gabn-ı fahiş, yani müşteriye fahiş fi­yatla mal satarak onu aldatma söz ko­nusu olabilir. Eminönü için gabn-ı fa­hiş sayılan bir fiyat Beyoğlu için normal olabilir.

Aynı çarşıda bir malın değişik fiyatları olabilir. Meselâ Eminönü’nde bir satıcı, kalemi 9 liraya satarken, diğeri 10 li­raya  üçüncüsü de 11 liraya satabilir. O zaman kalemin Eminönü'ndeki fi­yatı 9 ilâ 11 lira arasında demek­tir. Fahiş  fiyat bu sı­nırları aşan fi­yattır. Meselâ bir kişi, piyasayı bil­mediği için o ka­lemi 12 liraya alsa fahiş fiyatla almış olacağı gibi bir sa­tıcı da piyasayı bilmediği için kalemi Eminönü’nde 8 liraya satsa, fahiş bir ucuzlukla satmış olur. Bunlardan her biri aldandığını iddia ederek alım satı­mın bozulmasını talep edebilir.

Sonuç olarak bir kalemin karşılığı Eminönü’nde 10 lira, Beyoğ­lu'nda 12.5 lira olabilir. Burada fazla gibi gözüken 2.5 lira karşı­lıksız değildir. Bu para, kalemin bedelinin bir parçasıdır.

Ama hangi piyasada olursa olsun, 10 lira verip 11 lira alınırsa bura­daki 1 lira karşılıksız fazlalık olur. 

 

c - Peşin fiyat ve vadeli fiyat

 

Biri bir paltoyu peşin 100 liraya alırken bir başkası aynı pal­toyu aynı satıcıdan iki ay vadeli 100 liraya satın almış olabi­lir. Burada paltoyu veresiye alan müşterinin kar­şılıksız bir faz­lalık elde ettiği iddia edi­lemez. Peşin 100 lira nasıl o paltonun bedeli ise iki ay vadeli 100 lira da aynı şe­kilde o palto­nun bedelidir.

Bir malın bedelini tespitte pazarın etkisi inkar olu­na­maz. Fiyatların belirlenmesinde karşılıklı rıza önemlidir. İki ayrı müşterinin aynı fiyata razı olma­ları gerekmez. Satıcılar bu konuda esnek davranmak gerektiğini bilir ve ona göre fiyat isterler. Pazarlığı da bu yüzden yaparlar.

Faizli işlemde böyle şeyler olmaz.

 

d - Peşin ile veresiyenin farkı

 

Peşin alınan bedelle yeni bir iş yapılabilir. Veresiye bedelin geç ödenmesi yanında hiç ödenmeme teh­likesi de vardır. Bu sebeple bir malın peşin fiyatı ile vadeli fiyatı arasında fark olması, işin ta­biatı gereğidir.

Bedel peşin, mal veresiye ise bu defa da mal, peşine nis­petle daha fazla olur. Ya da bir başka ifadeyle bu mal için öde­necek be­del pe­şine nispetle daha az olabilir. Böyle bir satış, selem veya ıs­tısna şeklinde gerçekleşir. Bunlar­dan daha sonra bahsedilecektir. Önce bu konuda sorulan bazı soruları cevaplamaya çalışalım. 

 

    C- Vade Farkı İle İlgili Sorular

 

Bu başlık altında bazı tekrarlar olacaktır. Bunun sebebi konu­nun daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır.

 

    1 - Vadeli satışla faizli işlemin yapısı

 

Soru- Vadeli satışla faizli işlemin farklı bir yapısı var mıdır?

Cevap- Vadeli satışta üç şartın gerçekleşmesi gerekir.

a- Mal mevcut ve belli olmalıdır.

Meselâ 6 m2'lik şu Türkmen el halısı gibi.

Mal mevcut değilse satış bâtıl, mal mevcut fakat nasıl bir mal ol­duğu taraf­lar arasında anlaşmazlık doğuracak derecede bi­linmez (cehâlet-i fâhişe) olursa satış fâsit olur[392].

b - Fiyat belli olmalıdır.

Eğer fiyat sabitlenmezse satış fâsit olur[393].

c- Parayı ödeme günü ve taksitler belli olmalıdır.

Meselâ fiyat 250 TL.; bunun 150 TL.’si peşin ve kalanı her ay 25 TL. ol­mak üzere dört ayda ödenecek ya da tamamı veresiye olup dört ay sonra tek taksitte ödenecek diye anlaşma yapılabilir.

Vade ve taksitler belli olmazsa  bu satış fâsit olur[394].

Bu üç şarta uyduktan sonra peşin fiyatın ne olduğuna bakıl­mak­sızın vadeli satış geçerli olur.

Faizli işlemde de bu üç şart yerine getirilir. Yani borç veya borçlanılacak meblağ mevcut ve belli olur. Alınacak faiz belli olur. Bir de borcu ödeme günü ve taksitler belli olur.

Soru- Her ikisinin yapısı da aynı olduğu halde neden birine vade farkı ve kâr, diğerine de faiz deniyor?

Cevap- Daha önce belirtildiği gibi farklı hükme varmanın se­bebi, bu ikisi arasın­daki benzerlikler değil, farklılıklardır. Bir elma ağacının yanına iki kişi gelir, bu ağacın elmasından alıp götürmek isterler. Birisi kabını doldurup gider. Diğeri ise ağacın sahibini bulur, izin alır, sonra kabını doldurur. Bunların birincisi hırsızdır. Çünkü elma­ları sahibinden izinsiz olarak koparıp götürmüştür. Ama sahi­binden izin almayı göz ardı ederseniz birinciyi de ikinciyle aynı sa­yarsınız. Aynı ağacın el­malarından alan bu iki kişiden birini hırsız sayıp di­ğerini say­mamak sırf o izinden dolayıdır.

Soru- Yani Allah kârı helâl, faizi haram kıldı diyorsunuz?

Cevap- Bu doğru. Allah'a boyun eğmiş bir insan bundan başka bir gerekçe aramaz. Ama burada fa­izle alış veriş arasındaki yapı farkına dikkat çekilmektedir.

Faizli işlemde mevcut ve belli olan borç veya borçlanılacak meblağdır. Ama vadeli satışta mevcut ve belli olan şatışa konu maldır. Bu, yukarıdaki üç şarttan birincisidir. İkincisi, alınacak bedelin belli olmasıdır. Faizli işlemde alınacak bedel, borç ile faizin topla­mıdır. Yani borçlu, eğer 10 altın borç almışsa ödeme günü hem 10 altını hem de onun faizini verir. Ama va­deli mal alan kişi, borcunu öderken aldığı malı veya onun dengi bir malı geri vermez, sadece bedeli verir. Satılan mal artık devreden çıkmıştır. Peşin fiyatı 10 al­tın olan bir mal, vadeli 11 altına satılmış, o malın fiyatı, ödeme gü­nünde 15 altına çıkmış veya 5 altına düşmüş olabilir. Bunun öde­meye bir etkisi yoktur. Faizli borçta böyle bir şey olmaz. Çünkü ödünç verme günündeki 10 altın ne ise bugünkü 10 altın da odur; on birinci altın faiz olur.

Üçüncü şart da borcu ödeme gününün ve taksitlerin belli olma­sıdır. Bu şart, faizli işlemde ve vadeli satışta aynıdır. Ancak bu şart, vadeli satışta alacaklıyı bağladığı halde faizli işlemde bağla­maz. Faizli işlemde alacaklı bazı gerekçeler ileri sürerek, meselâ borçlunun maddi durumunun veya ekonomik şartların bozulduğunu iddia ederek borcun kısa sürede faizi ile birlikte ödenmesini isteye­bilir. Meselâ, bir yıl vadeyle kredi vermiş olan bir banka, ekonomi­nin bozulduğu gerekçesiyle kredinin 15 gün içinde öden­mesini iste­yebilir. Bu da kredi kullananı, beklenmedik bir anda hızla çöküşe sürükler.

Asıl fark, borcun zamanında ödenme­mesi halinde ortaya çıkar. Vadeli satışta, gününde ödenmeyen borca ilâve yapıl­maz. Çünkü bu ilâve faiz olur. Enflasyonlu ortam­larda, borcun gecik­mesinden dolayı meydana gelen değer kaybını almanın faizle bir ilgisi yoktur. O, alacaklının za­rarını önlemek ve borçlu­nun haksız kazanç sağla­masına engel olmak içindir. Vadeli satışta zamanında ödenmeyen alacak­ların tahsili için temi­natlar devreye sokulur veya icra yoluna gidilir. Borçlunun ödeme gücü yoksa, genişliğe çıkıncaya kadar beklenir. Fakat faizli alacaklar öyle değildir. Gününde ödenme­yen borcun tahsili için bir taraftan teminatların devreye sokul­ması ve icra işlemleri yürütülürken diğer taraftan yeni faiz oranı tespit edilir ve geciken her gün için borç sürekli artırılır. Bu da ödeme güçlüğüne düşen borçluyu büsbütün yıkar. 

 

2 - Tüketici kredisi ve vadeli satış

 

Soru- İhtiyacımız olan bir malı meselâ bir otomobili tüketici kredi­siyle de, vadeli olarak da alabiliriz. Tü­ketici kredisiyle meselâ peşin fiyatı 5000 lira olan otomobili bir yıl vadeli 8000'e alıyorum. Finans kurumları­nın mura­baha sistemiyle de aynı vade ve aynı peşinatla yine 8000'e alabiliyorum. Tüketici kredi­siyle aldığım otomobilin ver­gisini 5000 üzerinden, finans kurumundan aldığım otomobilin vergi­sini de 8000 üzerinden ödediğim için o daha pahalıya mal olu­yor. Fakat siz tüketici kredisine faiz, diğe­rine vadeli satış diyorsunuz. Bunların ne farkı vardır?

 Otomobili murabaha usulüyle aldığım zaman pazarlığı fi­nans ku­rumu yapmıyor, ben yapıyorum. Ama malı onlar alıyor, ben de onlardan taksitle alı­yorum. Tüketici kredisi ile alırsam banka benim adıma kredi tahsis ediyor ve onu doğru­dan oto­mobili satan firmaya veriyor. Ben de bu krediyi, bankaya taksit taksit ödü­yorum. Burada bir fark doğuyor. Neticede her ikisinin yaptığı da finansman sağ­lama işlemidir. Helâl ise her ikisi de helâl, haramsa her ikisi de haram olmalıdır.

Cevap- Peşin fiyatı 5000 lira olan oto­mobili bir yıl vadeli 8000'e alınca bunun tamamı otomobilin bedeli olur. Ama bir yıl içinde 8000 lira ödemek üzere 5000 lira kredi alıp oto­mobili bu kredi ile alınca iki işlem yapılmış olur. Birincisinde ban­ka­dan 5000 lira kredi alınmış ve buna kar­şılık 8000 lira borçlanılmış olur. Bu, açıkça faizli bir işlemdir. İkinci işlemle otomobil peşin 5000 liraya alınmış olur. Bunda faiz yoktur. Banka 5000 lirayı kredi alana da verebilir, otomobil satıcı­sına da. Parayı satıcı firmaya ödemesi işlemin bu özelliğini değiş­tirmez.

 

Vadeli alımda

Otomobil bedeli                                                                              8000 TL.

Toplam borç                                                                          8000 TL.                  

Kredili alımda

Otomobil bedeli                                                                              5000 TL.    

Bankadan alınan kredi                                                                     5000 TL.

Bankaya ödenecek faiz                                                                    3000 TL.

Toplam borç                                                                          8000 TL.                                                                                                                                                                                                  

Soru- Alı­nan mal aynı, borçlanılan bedel aynı, her ikisi de bir bakıma kredi kullanıyor, ama bunlardan biri alım satım, diğeri faizli işlem oluyor, öyle mi?

Cevap- Evet tam öyle. Olayı bir de şöyle anlatalım. Aynı marka ve aynı model birer otomobil almak için sen, ben ve Hasan birlikte bir oto galerisine gittik. Otomobilin peşin fiyatı 5000 lira. Ben onu, bir yıl vadeli  8000 liraya aldım. Hasan sana dedi ki, “5000 lira ve­reyim, otomobili pe­şin al, bana bir yıl içinde 7500 lira öde.” Sen bunu kabul ettin ve otomobili peşin 5000 liraya aldın.

Soru- Bu anlaşıldı, arada gerçekten bir fark var. Otomobili Hasan alıp 7500 liraya bana satsaydı faizli işlem olmayacaktı. Ama olayın püf noktası finansman sağlamak değil midir? Hasan otomobili kendi adına alıp bana satsa bile onun niyeti otomobil almak değil, bana finansman sağlamaktır. Esas burayı aydın­latmak gerekir. Evet, burada şek­len bir farklılık var, ama işin aslı itibariyle faizli iş­lemle bunun arasında bir fark yok­muş gibi gö­zü­küyor. İki şahıstan biri otomobili, ticari yoldan daha paha­lıya, diğeri faizli de­diğimiz yol­dan daha ucuza almış oluyor. İşin aslı bir araba almaktır. Bu bir hukukî fark gibi gözüküyor. Ne di­yor­sunuz, ikisi arasında te­mel bir fark var mıdır?

Cevap- İşte o hukukî fark, bu iki şeyi ayırmakta, birine alım sa­tım, diğerine de faizli işlem denmesine sebep olmaktadır. Bankalarla faizsiz finans kurumlarını ayıran da budur. Bu eğer basit bir farksa bankalar neden finans kurumu gibi çalışamazlar. Taşıt kredisi vere­ceklerine o taşıtı alsın tüketiciye satsınlar. Ama bunu yapamazlar. Çünkü o zaman bir kredi kurumu değil, ticari kurum olurlar. Bu onların ne yapısına ne de işleyişine uyar. Bu bir hukukî farktır.

"İşin aslı bir araba almaktır." diyorsunuz. Yukarıda anlatılan hır­sızlık olayı, "işin aslı elma yemektir." denerek savunulabilir mi? O olayı hatırlayalım. Bir elma ağacının yanına iki kişi gelir, bu ağacın elmasından alıp götürmek isterler. Birisi kabını doldurup gider. Diğeri ise ağacın sahibini bulur, ondan izin alır ve sonra kabını doldurur. Hukuk, ikincisine bir şey demez ama birincisini hırsız sayıp ceza­landırır. Çünkü o, elmayı sahibinden izinsiz olarak koparıp götür­müştür.

"İkisi arasında temel bir fark var mıdır?" diye soruyorsunuz. Hukukî fark, temel farkın olduğunu gösterir. Meselâ, otomobillerde önemli bir fabrikasyon hatası çıksa ve onları geri versek, ben öde­diğim peşinatı, taksitleri ve imzaladığım senetleri geri alır işi bitiririm. Sen de ödediğin 5000 lirayı alırsın ama Hasan'a olan borcun bit­mez. O, vadeleri bekler ve senden 7500 lirayı alır. Hâlbuki, oto­mobili Hasan alıp sana satsaydı, böyle olmazdı. Onu geri verir, işi bitirirdin. "Benim otomobil almaya niyetim yoktu, onu senin için al­dım." deyip geri almazlık edemezdi.

Soru- Doğru. Bu durumda Hasan'a olan borcum üzerimde kalır ve sıkıntıya düşmüş olu­rum. Elimde otomobil yok ama 2500 lira faiz  borcum var. Bu da anlaşıldı. Vadeli satışlarda fiyat farkı, geçerli faiz hadle­rine göre hesap ediliyor. Bu hususta ne di­yeceksiniz?

Cevap- Malını vadeli satan herkes, vade farkı isterken bir he­sap yapar. Hesabı, faiz hadlerini dikkate alarak  yapmanın bir za­rarı olmaz. Sonuçta satıcı müşteriye bir fiyat teklif eder. Müşteri bu fiyata razı olursa satış olur, yoksa olmaz. Yani burada yapılan, fa­izli borç verme değil mal sa­tışıdır.

Soru- Borcunu zamanında ödemeyen kişilerden temerrüt faizi adı altında bir fark alınmaktadır. Anlatılanlara bakılırsa bunun faiz olmaması gerekir. Bu konuda ne dersiniz?

Cevap- Temerrüt faizi, adı üstünde faizdir. Çünkü satış yapıl­mış, mal devreden çıkmış, ilişki, bir borçlu ala­caklı ilişkisine dönüş­müştür. Artık ödeme geciktiği için alınan fark, borçtan gelir elde etmek olur. Borçtan elde edilen gelir de faizden başka bir şey değildir.

Soru- Peşin fiyatı 100 lira olan bir malı iki ay vadeli 120 liraya alan kişi, malı tüketse, satsa yahut geri verilmesini engelleyen bir işlem yapsa sonra gelip, sürenin dört aya, borcun da 140 liraya çı­karılması konusunda satıcıyla anlaşsa yine faiz olur mu?

Cevap- Böyle bir durumda mal devreden çıkmış, alıcı ile satıcı arasındaki ilişki, borçlu alacaklı ilişkisine dönüşmüş, borca yapılan ilâve, vadenin uzatılmasına karşılık olmuştur. Bu, borçtan gelir elde etmek olur. Bu gelir faizdir[395].

Satın alınmış mal elde mevcut ve hazır olur, alıcı o malı geri verir, satıcı da alırsa satış bozulur. Bundan sonra yeni vade ve yeni fiyat ile yeni bir satış yapabilirler. Bu, faiz olmaz. Bu iş, o ma­lın olduğu yerde yapılabilir. Malı alıp başka yere götürmek gerek­mez. 

Soru- Borcunu zama­nında ödemeyenler hem borcu geciktir­miş, hem de meydana gelen enflasyon­dan yararlanmış olmaktadırlar. Bu du­rumda ne yapmak gerekir?

Cevap- Borcun ödenmesi gerektiği günden itibaren meydana gelen para değer farkı borçludan alınır. Bu, faiz değildir. Bu konu Enflasyon bölümünde işlenmiştir.

Soru- Ödeme gücü olduğu halde parayı başka yerde kullanıp borcunu ödemeyenlere verilecek bir ceza yok mudur?

Cevap- Bu durumda o kişinin, verdiği sıkıntıya denk bir sıkıntı içine sokulması ve yaptığının dengiyle ceza­landırılması gerekir. Yani borçlu, 100 lira olan borcunu haksız olarak 1 ay geç öde­rse, alacaklının fazladan 100 lira alıp 1 ay kul­lanma hakkı doğar. Bu konu, Ödemeyi Geciktiren Borçluyu Cezalandırma, baş­lığı altında incelen­miştir.

Soru- Peşin fiyatı 100 lira olan bir malı iki ay vadeli 120 liraya alan kişi bir ay sonra gelip borcunu 10 lira eksiği ile 110 lira olarak ödemek istese, alacaklı da bunu kabul etse burada tersine işleyen bir faiz olur mu?

Cevap- Bu konu, Iskonto başlığı altında işlenmiştir. Oraya bakılması uygun olur.

 

3 -Bir satış içinde iki satış

 

Soru- Vadeli satışta bir akitte iki akit yapıldığı iddiası vardır. Birinin peşin için, diğerinin de vadeli için yapıldığı ve Peygamberin bunu yasakladığı iddia ediliyor, buna ne der­siniz?

Cevap - Bir rivayette Allah'ın Elçisi'nin bir satış içinde iki satışı yasakladığı bildirilmiştir[396].”

Bir başka rivayet ise onun, bir saf­ka içinde iki safkayı yasakla­dığı şeklindedir[397].”

Safka Arapçada el sıkışma anlamına gelir. Satıştan sonra el sı­kışma adeti olduğu için safka alım satım anlamında kullanılır. El sı­kışma Türkçede de aynı anlama gelir. Bu se­beple her iki hadis de bir satışta iki satışın yasaklanmasıyla ilgilidir.

Bu yasak vadeli satış değil; tek bir bedel üzerinde anlaş­madan satışı bi­tirmek olarak yorumlanmıştır. Buna göre satıcı bir buzdo­la­bına pe­şin 2500 TL., bir yıl vadeli 4000 TL. ister, müşteri, "Bu fiyat­lara aldım.” der, ama pe­şin 2500'e mi, yoksa vadeli 4000'e mi aldı­ğını belirtmez. İşte bu, bir satış içinde iki satış olur. Çünkü buzdo­labının peşin 2500’e satılması bir satış, bir yıl vadeli 4000’e satıl­ması da ikinci satıştır. Bu iki satıştan hangi­sinin ya­pıldığı belirtilme­den ikisi bir akit içine sokulmuştur. İşte bir satış içinde iki satış böyle anlaşıl­mıştır[398].

Fiyattaki bilinmezlikten dolayı bu satış fâsit, yani ge­çersiz­ sa­yılmıştır, ama ta­raflar be­dellerden yalnız biri üzerinde anlaşır­larsa sa­tış geçerli hâle gelir. Meselâ peşin 2500'e ya da bir yıl vadeli 4000'e an­laşırlarsa satışı fâsit kılan bilin­mez­lik or­tadan kalkar ve akit sahih olur.

Bedelin belli olması şartı yalnız vadeli satışlarda de­ğil, bütün satışlarda aranmıştır. Bu durumda bir malın 35 DM'ye ya da 20 ABD dolarına satılması da fâsit satış olur. Çünkü bedelin hangisi olduğu belli olmamıştır[399].

 

4 - Listeye göre fiyat

 

Soru- Veresiye olarak bir buzdolabı almak is­teyenin önüne liste konu­r. Dolabın pe­şin fiyatı 2500 TL. ise, lis­tede 1000 TL. pe­şin, kalanı altı ay taksitle şu fi­yata; bir yıl tak­sitle şu fiyata diye yazar. Peşin ve taksit miktarları değiştikçe fiyat da değişi­r. Böyle bir satış yapı­labilir mi?

Cevap- Listedeki fiyatlardan biri kabul edilip satış ona göre yapılırsa bir mahzuru yoktur. Pazarlık sırasında çeşitli fiyatlar teklif edilebilir. Bu liste, sa­tıcının değişen şartlara göre teklif ettiği fi­yatları gösterir. Sonuçta satış bir tek fiyat üzerinden bitirilir. Önemli olan da budur. Bunlar, dört mezhebin ortak görüşüdür.

Soru- Bazı fabrikalar, ürettikleri mallar için müşterilerine bir fiyat listesi gönderi­rler. Listede, “Malın bir ay vadeli fi­yatı şu­dur. Teslim gününden itibaren bir hafta içinde ödemede bu­lunana şu kadar ıs­konto yapılır. Bir ayı geç­tikten sonraki her ay için % 5 (ya da daha değişik oranda) fark uygulanır.” şek­linde ifadeler yer alır. Müşteri öde­meyi nasıl ya­parsa fi­yat ona göre belirlenmiş olur.  Bu şekildeki bir sa­tış caiz midir?

Cevap- Bu satış esasen fâsittir. Teklif edi­len fiyatlar­dan biri kabul edilip akit ona göre yapılırsa fâsit olmaktan kurtulur. Ancak piyasada bu şekilde bir örf oluştuğu, yani bu usul kabul edilip uy­gulandığı,  bir ayetin veya hadisin açık hükmüne aykırı olmadığı için fasit olmaz. Çünkü oluşan örf sebebiyle bu bilinmezlik taraflar arasında bir çekişme meydana getirmez.

Allah'ın Elçisi'nin bir satış içinde iki satışı yasaklaması[400] bir malı peşin şu fiyata, veresiye şu fiyata satmayı açıkça yasaklayan bir hadis değildir. Bu, birkısım fakihlerin hadis ile ilgili yorumlarıdır. Bu hadisi başka şekilde yorumlayanlar da vardır.  

Fâsit satışta mal teslim alınma­mışsa, satış hiç yapılmamış sa­yılır. Eğer mal tes­lim alınmışsa ya geri verilir ya da yeni bir akitle sahih bir satış yapılır. Mal tes­lim alındıktan sonra elden çıkarılmışsa o takdirde, miktarı ne olursa olsun, malın tes­lim günündeki değerini ödemek gere­kir.

 

VII- TRAMPA

 

Trampa, bir ticaret malını verip bir başka ticaret malını al­maktır. Hurma verip hurma almak böyledir. Buna  takas ve de­ğiş tokuş da denir. Arapçası muqâyada ()dır. Yukarıdaki hadislerin trampa konusuna bir düzenleme getirdiği söylenebi­lir. Bu konuyu, sorularla açmaya çalışalım.

Soru - Hadisler buğday verip buğday almaktan bahsediyor. Bir kile buğdayla bir kile buğdayı değiştirirken miktarların eşit olmasını şart koşuyor. Peki kalite farklıysa ne olacak ?

Cevap- Muhammed, ona dua ve selâm olsun, şöyle de­miştir: “Biz ümmi bir ümmetiz, ne yazarız ne hesap ya­parız[401].” Bu şu anlama gelir; bizim hükümlerimizi, herkes her yerde uygulayabilir. Alım satımla ilgili hükümler de öyledir. Trampayı kaliteden anlayan da yapar anlamayan da. Ka­lite konusu sağlam bilgi ve tecrübe gerektirir. Çoğu kimse dış gö­rünüşe aldanır, güzel bir domates görür alır, içi ol­gun­laşmamış, tatsız kalitesiz çıkar. Bir başka yerden eğri büğrü bir domates alır ama onun da lezzetine do­yul­maz. Kaliteden anlayan azdır.

Hadisler şunu demiş oluyor: Bu buğdayla şu buğdayı değiştiri­yorsan eşit olarak değiştir. Benimki kalitelidir, diyor­san onu para karşılığı sat, öbürünü de para karşılığı al. Meselâ sen buğda­yını ikiyüz bin liradan sat, ondan da yüzdoksan bin lira­dan al, sonra paraları takas edin. Sen, on bin lira alacaklı ol.

Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, bir kişiyi Hayber’de gö­rev­lendirmişti. İyi bir hurma ge­tirmişti. ”Hayber’in bü­tün  hurmaları böyle  mi? “  diye sordu, o da;

-”Hayır vallahi ey Allah'ın Elçisi! Bunun bir sa’ını [402] iki saa, iki sa’ını üç saa alı­yoruz.“ dedi. Bunun üzerine o, şöyle dedi:

-”Öyle yapma; topladığın hurmayı dirhem karşılığında sat sonra iyi hur­mayı dir­hem vererek al[403].” 

Peygamber, ödünç verilebilir malların kendi cinsleriyle taka­sını yasaklamıyor ama bunun peşin ve eşit ölçekli olmasını istiyor.

Soru - Onu kimse yapmıyacağına göre?

Cevap - Zaten yapılması istenmiyor ama takasın önü de tı­kanmıyor, fakat zor şartlara bağlanıyor.

Bir ilmî toplantıda konu şu şekilde değerlendirilmiştir:

Sabri ORMAN - İktisatta malın subjektif değeri, kullanım değeri ve mübadele değeri ayı­rımı vardır. Sübjektif değerine dayalı tram­palarda taraflardan biri büyük zarara uğrayabilir. Kendi malı ona önemsiz, karşı tarafın malı da çok önemli görü­ne­bilir. Bu onun değer­len­dirmesidir. Halbuki başkaları bu iki malı farklı değer­lendirir. Mübadele, trampa esa­sına göre yü­rüdüğü zaman piyasadan ha­beri olmayanların veya malını elinden çı­karmak isteyenlerin büyük zararlara uğra­dığı gö­rülmüştür. İktisat tarihinde de bu bir gerçektir. Meselâ kabilenin elinde altın vardır, onlar için bu altının bir önemi yoktur, ama diğerlerinin getirdiği incik boncuğun değeri onlar için yüksektir. Bunlar bir avuç altın verip bir avuc boncuk alınca kendi­lerini karlı sayabilirler. Trampa ekonomi­sinde tüccar­lar aşırı kârlar yaparlarmış. Halbuki piyasaya çıkarılması halinde o malı iki kişi ye­rine bütün bir toplum değerlendirir. Bu çok daha adil olur.

Bu yasakla Peygamber Efendimiz, trampanın yol açtığı bu orantısız kazanç ve kayıp­ları önleyerek mübade­lenin, toplumun genel değerlendirmesi çerçevesinde yapılma­sını sağlamaya çalış­mıştır. Onun için bu yasak, insanları ayni mü­badeleden nakdi mü­badeleye zorlamıştır. Bu açıklama beni tatmin ediyor.

İnsanların bir kısmı malı tüketmek için, bir kısmı da satmak için alır. Bir mala tüketicinin bakışıyla satıcının bakışı farklıdır. Birincisi için kullanım de­ğeri, ikincisi için mü­badele değeri önemlidir. Kullanım değeri sübjektif, mübadele de­ğeri objektif­tir. Bir malın değeri size göre çok yüksek olabilir ama alıp sa­tan birinin gözünde o mal o ka­dar değerli değildir.

Mal piyasaya sürülünce objektif bir değer üzerinden işlem görür ve daha adil bir mübadele gerçekleşmiş olur. Daha doğrusu müba­dele öyle olur. Onun için İslamiye­tin trampayı zorlaştırması, bir nevi zayıfın ve tüketicinin korun­ması olur. Bu, İs­lamın prensiplerine uy­gundur.

Trampanın tamamıyla yasaklanması hayatın gerçeklerine uy­maz. Bazen ihtiyacı­nızı gidermeniz adil bir mübadeleden daha önemli olabilir. Hadisler o ka­pıyı da tam ka­pamıyor ama insanları, dolaylı olarak nakdî mübadeleye zorlu­yor."

 

VIII - ISKONTO

 

Iskonto sözlükte indirim anlamına gelir. Terim olarak borçtan, ödünçten veya bir borç senedinde yazılı miktardan indirim yaparak borcu vadesinden önce ödeme anlamında kullanılır.

 

A- Borcun Iskontosu

 

Burada sözü edilen borç, satıştan, kiradan, bir iş veya hizmet­ten doğan borçtur. Buna mal veya hizmet akdinden doğan borç denir. Bu borçlar, vadesinden önce istenemezler.

Fakihlerin çoğu, vadeyi uzatmaya karşılık borca yapılan ilâve ile vadeyi kı­saltmaya karşılık borçtan yapılan indirimi aynı kap­sama sokarak borcun ıskonto­sunu faizli işlem saymışlardır.  Meselâ bir malı, üç ay vadeli 120 liraya alan kişi, bir ay sonra alacaklıya; "110 liraya razı isen borcu hemen ödeyeyim" der, ala­caklı da razı olursa, 10 liralık ıskonto yapılmış olur. Borcu iki ay ge­ciktirmeye karşılık alınacak 10 lira faz­lalık nasıl faiz ise, fakihlerin çoğuna göre iki ay erken ödemeye karşılık yapılan 10 liralık ıskonto da faizdir.

Bu konuda İmam Malik şöyle der:

"Bize göre üzerinde görüş ayrılığı olmayan kötü iş şu­dur: "Bir kişinin, vadesi gelmemiş alacağı olur, o alacaktan indirimde bulunur, borçlu da ödemeyi he­men yapar." Bize göre bu, zamanı gelen bor­cun va­desini uzatmaya karşılık borca ilâve yapmakla aynıdır. Bu, tam faizli işlemdir; bunda şüphe yoktur[404]."

Hanefîlerin konu ile ilgili görüşü şöyledir:

"Vadeli bin dirhem alacağı olan kişi, borçlusuyla peşin 500'e anlaşsa caiz olmaz. Çünkü peşin, vadeliden hayır­lıdır. Borcun pe­şin olması, o borcu doğuran akitle elde edilmiş bir hak değildir. Öyle ise bu indirim, öbürünün vadede yap­tığı indirime karşılıktır. Bu, za­mana değer biç­mek olur, o da haramdır[405]. Çünkü zaman mal de­ğildir[406].

Bize göre bu gerekçe Hanefî mezhebi için bir çelişki oluşturmak­tadır. Çünkü onlar, diğer mezhepler gibi bir malı peşin 1000’e, va­deli 2000’e satmayı kabul ederler[407]. Vadeli satışta fazladan öde­nen 1000 lira, zamana değer biçmek olmaz mı?

Şafiî, Hanbelî ve Zahirî mezhepleri de ıskontoyu caiz görmez­ler[408].

Borçlu taraf, bir şart koşmadan borcunu er­ken öder, alacaklı da kendiliğin­den ikramda bulunursa bunu bütün mezhep­ler kabul ederler.

Bir kimse bir malı, alacağına karşılık olmak üzere vadesin­den önce alabilir. Bunu hem İmam Malik, hem de diğerleri kabul et­miştir. İsterse malın değeri alacaktan az olsun[409]. Meselâ 100 liralık ala­cağa karşı­lık 50 liralık bir mal vadesinden önce alı­nabilir. Bu ıskonto kapsamına girmez.

İbni Kayyım el-Cevziyye ıskontoyu caiz görür. Ona göre "Borcu erken öde­meye karşı­lık yapılan indirim faizin tam zıddı bir işlemdir. Çünkü faizli işlem, va­deyi uzat­maya karşılık borcu artır­maktır. Ama bu, vadeyi kısaltmaya karşılık borcun bir kısmını dü­şürmeyi içerir. Her iki taraf da bundan yararlanır. Haram sayanlar, bunu faize kı­yas­lamışlardır. Ama "Ya vade­sinde öde, ya da borcu artı­r" sözü ile "Borcu erken öde, bir yüz­lük bağışlaya­yım." sözü arasındaki açık fark, görmezlikten gelinemez. Biri ne­rede, diğeri ne­rede? Bunu yasaklayan ne bir nas, ne bir icma, ne de sahih bir kı­yas vardır.

İbni Kayyım bunun İbni Abbas'ın gö­rüşü olduğunu, Ahmed b. Hanbel'den yapılan iki ri­vayetten birinin böyle oldu­ğunu ve hocası (İbni Teymiyye)'nın da bu görüşü tercih ettiğini bildirmektedir[410]."

İbni Kayyım'ın dediği doğrudur. Bu tür bir ıskontoyu yasakla­yan ne ayet, ne ha­dis, ne de icma vardır. Faiz, borca yapı­lan ilâ­vedir. Iskonto ise borca ilâve değil, tam tersi borçtan in­dirim yap­maktır. Ama İbn Kayyım'ın "Her iki taraf da bundan yararlanır." şek­lindeki gerek­çesi kabul edilemez. Çünkü iki taraf, faizden de yarar­lanır. Biri, faiz geliri elde eder, diğeri de aldığı ödünçle bir ihtiyacını görür. Burada önemli olan bu işlemin faiz olup olmaması­dır. 

İmam Malik'in dediği gibi ıskonto ile faiz arasında benzerlik vardır. Gerçekten vaktinden 1 ay önce ödenen borç­tan %5 indirim yap­makla, bir ay sonra ödenecek borca %5 ilâve yapma bir yö­nüyle iki aynı işlem gibi gözükür. Bu, zamana değer biçme yönü­dür. Böyle bir benzerlik vadeli satış ile faiz arasında da kurulmuş ve "Peşin fiyatı 10 lira olan bir malı bir ay vadeli 11 liraya sat­mak helâl ise, 10 lirayı bir ay vadeli 11 liraya satmak da helâl olmalı­dır." den­miştir. Benzerliğe bakılarak hü­küm verilseydi vadeli satışı faizli iş­lem kapsa­mına sokmak gere­kirdi. Çünkü her ikisinde de bedel, vadeye bağlı olarak artırılmaktadır. Ama bunu Kur'an reddetmiş, alım satım ile faizi kesin olarak ayırmıştır. Bu konu daha önce geç­mişti. Öyleyse faize benzeyen yönü var diye ıskontoyu faiz kap­samına sokmamak gerekir. Çünkü arada temel bir fark vardır. Faiz borçtan elde edilen gelir, ıskonto ise borçtan yapı­lan indirimdir. Borçtan gelir elde etmeyi ya­saklayan ayetler ve hadisler ol­duğu halde borç­tan indirim yap­mayı yasaklayan bir şey yoktur. İndirime faiz de­nemeyeceği için ıs­konto faiz kap­sa­mına alınamaz. Sonuç olarak bize göre borcun ıskon­tosu caiz­dir.

 

B- Ödüncün Iskontosu

 

Ödünçten doğan borç, bir mal veya hizmet akdinden doğan borçtan farklıdır. Kişi aldığı ödüncü kendi malı gibi tüketir ve daha sonra onun den­gini öder. Örnek olarak 100 gr. altın veya bir kile buğday ödünç alan kişi parayı kulla­nır veya buğdayı tüketir; sonra bir başka 100 gr. al­tını veya başka bir kile buğdayı ödeyerek borçtan kurtu­lur.

Bir mal veya hizmet satan ise ondan gelir elde eder. Bu gelirin miktarı yapılacak öde­menin zamanına göre değişir. Peşin fiyatı 100 lira olan bir mal veya hizmetin bir ay vadeli fiyatı 105, iki ay vadeli fiyatı da 110 lira olabilir. Onu iki ay vadeli 110 liraya alan kişi, pa­rayı iki ay sonra ödemek için bu fiyata razı olmuştur. Bu sebeple bu tür alacaklar vadesinden önce istenemez. Bu kişi, yapılacak 5 liralık ıskontoya karşılık borcunu vadesinden bir ay önce 105 lira olarak öderse, bu beş lira alacaklının kârından yaptığı indirim olur.

Ödünçten elde edilen her gelir faiz sayılıp yasaklandığı için fa­izsiz ödüncün ıskontosu, faizden yapılan indirim değil, alacaklının borçluya bağışı olur. Çünkü onun vadesinin ala­caklıyı bağlaması için bir sebep yoktur. O, bankadaki vadesiz mevduat gibidir, her an iste­nip alınabilir. Bu sebeple ödünç­ten indirim yapmak, ödeme zamanı gelmiş bir alacaktan indirim yapmaktır. Mebsut'ta konu ile il­gili şu ifadeler yer alır: "Bir kişi diğerine ödünç ola­rak dirhemler ver­miş olsa, sonra borçlunun daha az bir ödeme yap­ması hususunda anlaş­salar caiz olur[411]." Böyle bir indirim, vadesi gelmiş diğer alacak­larda da olabilir.

 

C- Senet Iskontosu

Borç senetleri, bir borcun yazılı belge­leridir. Bunlar; tahvil, ha­zine bonosu, çek ve senet diye değişik isimlerle anılırlar.

Tahvil, faizli borç senedidir. Onu çıkaran kuruma göre dev­let tahvili, banka tah­vili veya şirket tahvili diye adlandırılır. Hazine bo­nosu da bir tahvildir.

Çek, bankadan alacaklı bulunan bir kişinin, hamiline veya çek üzerinde adı yazılı kişiye ödeme yapması için bankaya verdiği yazılı emirdir. Çeklerde vade olmayacağından çekin ıs­kontosu da olmamalıdır. Ama Türkiye’de vadeli çek kulla­nımı yaygındır. Vadeli çek­, bir borç senedi mahiyetindedir. Onun ıskontosu senet ıskon­tosu ile aynıdır.

Alacağı belgeleyen borç senedini, üzerinde yazılı miktardan daha az bir bedel karşılı­ğında vadesinden önce ciro etmeye[412] se­net ıskontosu veya senet kırdırma denir. İki ay va­deli 100 liralık bir borç senedini peşin seksen liraya ciro etmek böyle bir ıskontodur. Senedi alan kişi, iki ay sonra yüz lira al­mak üzere şimdi seksen lira ödünç vermiş olur. Bu, faizli ödünçtür. O senet ise faizli ödüncün belgesidir. Çünkü iki ay sonra yüz lira almak üzere bugün seksen lira veren kişi borçludan, 100 liralık bir borç senedi alır. Ona gü­venmezse kefil vs. ister. Kırdırılan senette borçlu dı­şında bi­r baş­kasının da imzasının olması, alacaklıya güven verir. Çünkü senet üzerinde kaç kişinin imzası olursa alacağını o ka­dar kişiden isteye­bilir.

Bankalar da senet ıskontosu yaparlar. Iskonto ettikleri senedi Merkez Bankası'na tekrar ıskonto ettirirler ki, buna reeskont denir. Reeskont faizi, ıskonto faizinden azdır. Meselâ bir ay vadeli 1000 liralık bir senedi 950 liraya ıskonto etmişlerse bunu Merkez Bankası'na ıskonto ettirerek (reeskont) 975 lira alırlar. Bu ikisi ara­sındaki fark bankanın faiz geliri olur.

 

IX - SELEM VE İSTISNA

 

Selem, para peşin, mal veresiye olmak üzere yapılan satım akdi­dir. Burada işlem, ve­resiye satışın tam tersine yürür. Malın mikta­rının, özellikleri­nin, teslim yerinin ve teslim tarihinin akit sı­ra­sında tespit edilmesi şarttır. Şartlarına uygun olarak yapılan bir selem akdi ile ileri bir tarihte üretile­cek mal­lar şimdiden sa­tılmış ve bedeli nakit olarak alınmış olur.

İstısna bir sipariş akdi, bir malın üretimi için imalatçıyla yapı­lan an­laşmadır. İstısnaın selemden farkı paranın peşin ve­ril­mesi­nin şart olmaması ile malın teslim tarihinin kesin olma­ma­sıdır.

İleri bir tarihte teslim alınacak veya üretilecek bir malın be­delinin tamamen veya kısmen öden­mesi fiyatı ucuzlatır. Peşin 100 lira olan bir malın iki ay vadeli fiyatı 115 lira olursa, bedelin tamamı­nın iki ay önceden verilmesi halinde fiyatı 85 lira civa­rında olabilir. Burada da bir mal alımı yapıldığı için faizli işlem­den söz edile­mez. Ama bu, fa­izsiz sermaye temini yoludur.

 

X - FACTORİNG

 

Factor, İngilizcede bir firmaya borç para veren veya komisyon alarak satış yapan kimse[413] anlamına gelir.

Factoring, vadeli satış yapan firmaların, bu satışlardan doğan alacaklarının “factor” veya “factoring şirketi” tarafından satın alın­ması esasına dayanan bir faaliyettir.

Factoring şirketinin yaptığı işler genel olarak şunlardır:

1- Satıcı firmanın vadeli satışlarıyla ilgili her türlü muhasebe kayıtlarını tutmak,

2- Vadeli satışlardan doğan alacakları vadesinde tahsil ve takip etmek,

3- Alacakların tahsil edilmemesi halinde doğacak kayıpları tam olarak karşılamak,

4- Potansiyel ve mevcut müşterilerin malî durumları hakkında bilgi toplamak,

5- Malların satış imkânlarını artırmak üzere piyasa araştırması yapmak[414].

Alacağın devri, alacak senedinin devri ile olur. Factor kuruluşu, alacağın bir kısmını düşer ve kalanını hemen öder. Factoring şirketi, aynı zamanda borçluya kefil olmuş olur. Borcun ödenmemesi ha­linde doğacak kayıpları tam olarak karşılaması bunu göstermektedir.

Potansiyel veya mevcut müşterilerin malî durumları hakkında bilgi toplaması, kefil olacağı firmayı tanımasını sağlar. Satıcı firma­nın vadeli satışlarıyla ilgili her türlü muhasebe kayıtlarını tutması ona, ilgili firmaları yakından takip etme imkânı verir. Sürekli piyasa araştırması yapması ise kefil olabileceği yeni firmalar bulmasını sağlar. Malların satış imkânlarının artması, aslında onun iş hacminin artması demektir. Dolayısıyla factoring şirketinin yaptığı bütün fa­aliyetler, öncelikle kendi gelirini artırma ve zararını asgariye indirme faaliyetidir.

İşin temeli, faizli borç vermedir. 1 ay vadeli 100 liralık bir borç senedi 95 liraya satın alındıysa bunun anlamı, bir ay sonra alacağı 100 liraya karşılık 95 lira ödünç vermesidir. Bunun faizli bir işlem ol­duğu açıktır. 

 

XI - KÂR HADDİ

 

Soru - Veresiye satışlarda bazen yüzde yüzü aşan kâr oluş­maktadır. Meselâ 80 liraya alınan bir mal, peşin 100 liraya satılırsa bir yıl vadeli 200'e satılabilmektedir. Alım satımda bir kâr haddi var mı­dır?

Cevap - Alım satımda kâr haddi ol­maz. Peygamber, fiyat­ların serbest reka­bet ortamı içinde oluşmasına önem vermiş, bun­lara engel olacak şeyleri ya­saklamıştır. Medine'de fiyatlar yüksel­miş, halk Allah'ın Elçisi'nden narh koymasını istemişti. Narh, bir ma­lın en çok kaça satılabileceğinin yetkili makam tarafından be­lirlen­mesi demektir. Bu istek üzerine Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm ol­sun, şöyle demişti: Fiyatları belirleyen, daraltan, genişleten ve rızık veren yüce Allah’tır. Benim asıl istediğim, sizden birinizin kanı ve malı konusundaki bir haksızlıktan dolayı benden bir talebi olmadan Rabbime kavuşmaktır[415].

"Fiyatları belirleyen, daraltan, genişleten ve rızık ve­ren yüce Allah’tır." sözünün anlamı şudur: Allah, dün­yaya bir kanun koymuş­tur. Fiyatlar, darlık, genişlik ve rı­zık bu kanuna, yani kendi tabii ku­ralına göre oluşur. Bu kurala aykırı davranmak zulümdür. Piyasa, dış mü­dahalelerden uzak, serbestçe oluşmalıdır.

Bu sözüyle o, narhın piyasanın serbestçe oluşmasına engel olduğunu ve zulme yol açtığını ifade etmiştir. Bazı fakihler, zorunlu hallerde narhı kabul etmişler­dir. Ama bu yanlıştır. Peygambere şikayet edilen durumu zo­runlu hâl saymaya ne engel var ki, onlar bu görüşe varmışlardır. Bu, hem Peygamberin sözüne, hem de piyasa kurallarına aykırıdır. Narh, ekonomiyi daha da daraltır. Çünkü o zaman piyasaya daha az mal gelir. Kıtlık ve ka­raborsa yüz gösterir. Bolluk ve

ucuzluk ancak ser­best piyasa ile sağla­nabilir.

Müdahaleden uzak, serbestçe oluşan bir piyasada fiyat artışı, ucuzluğun en iyi habercisidir. Çünkü fiyatların arttığını duyan her­kes oraya mal getirir, orada kısa sürede bolluk ve ucuzluk başlar. 

Soru- İmâm Ebû Hanife’nin kâr haddini yüzde yüzle sınır­lan­dırdığı id­dia ediliyor. Deniyor ki, “Ebû Hanife’ye göre bir kim­se­nin aynı mal üze­rinden bir defada veya birden fazla satış­larda toplam yüzde yüzü aşan bir kâr sağlaması caiz değildir. Önceki kârın son sa­tışta anaparadan dü­şülmesi gere­kir.” Bu hususta ne dersiniz?

Cevap- Ebû Hanife bir kâr haddi tespit etmemiştir. Sözü edilen husus, kâr haddi ile değil, muraba­halı satışla ilgilidir. Murabahalı sa­tış, malın alış fiyatının ya da mal oluş fiyatı­nın eksiksiz belir­tildiği, satıcının elde et­tiği kârın, müşteriye tam olarak bildirildiği satıştır. Ebu Hanife’nin bu konudaki söz­lerinin özeti şudur:

"Bir kimse 10 liraya satın aldığı bir malı 20 liraya satar, sonra aynı malı tekrar 10 liraya alırsa bu mal ona bedavaya mal olmuş olur. Maliyeti sıfır olan bir malı mu­rabahalı olarak %10, % 20 gibi bir kârla satmak müm­kün olmaz. Sıfırın  % 10’u, % 20’si de sıfırdır. Bu sebeple Ebû Hanife, böyle bir olayda mura­bahalı satış yapılama­yacağını söyler[416]. Buna karşılık Ebû Yusuf ve Muhammed der ki, biz, ilk alım sa­tımı dik­kate almayız. Madem bu kişi bu malı tekrar 10 liraya satın almıştır, öyleyse murabaha oranı bu 10 lira üze­rinden hesa­p edilir[417]. Dolayısıyla Ebû Hanife’nin muraba­hanın gerçek­leşmeye­ceği yolun­daki görüşünü, kâr haddi ile karıştırmak yanlıştır. Yoksa bu kişi bu malı murabahalı olarak değil de serbest pazarlık usulüyle, yani malın alış fiyatını veya maliyetini söylemeden tekrar 20 li­raya satsa Ebu Hanife’ye göre bunun bir mahzuru yok­tur.

Soru - Mecelle’nin[418] bir kâr haddi tespit ettiğinden bahsedili­yor. Bu hususta bilgi verir misiniz?

Cevap - Mecelle’nin 165. maddesinde belirtilen gabn-ı fahiş hadlerini kâr haddi ile karıştıranlara rastlanmaktadır. Bunun kâr haddi ile ilgisi yoktur. Gabn-ı fâhiş ayrı bir konudur. O konu aşağıda izah edilecektir.

Soru - Satın aldığımız bir malın fiyatı artarsa biz de fiyatı artı­rabilir miyiz? Meselâ 100 liradan aldığımız bir malı 110 liraya satar­ken bu malın alış fiyatı 140 liraya çıkarsa kalanını yeni oluşan fi­yata göre satabilir miyiz?

Cevap - Malı yeni oluşan fiyata göre satabilirsiniz. Malı sa­tar­ken onu kaça al­dığınıza bakılmaz, onun o günkü piyasa fi­yatının ne ol­duğuna bakılır. 10 li­raya al­dığınız bir malın pi­yasa­daki fiyatı 100 li­raya çıkmışsa 100 liraya satar­sınız. Diğer taraftan 100 li­raya aldığınız bir malın fi­yatı 10 liraya düşmüşse onu da 10 li­ra­dan sa­tarsınız. Bu, alım satımın tabii ku­ra­lıdır.

Soru - Bazıları derler ki, elinizdeki malı yeni fiyattan satamaz­sınız, eski fiyatından sat­manız gerekir. Bunun bir dayanağı var mıdır?

Cevap- Bunun bir dayanağı yok­tur. Bu, fiyat­ların karşı­lıklı rıza ile oluşma­sını emreden ayete de aykırıdır. Çünkü fi­yat­lar arttığı halde malın eski fi­yatla satılmasını istemek satı­cıyı, razı ol­maya­cağı bir satışa zor­lamak olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuş­tur:“Mümin­ler, mallarınızı aranızda hak­sızlıkla ye­meyin, ama karşı­lıklı rıza ile yapılan bir ticaretle yiyebilirsiniz"  (Nisa 4/29) Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir: “Gö­nül rızası yoksa kimsenin malı kimseye helâl olmaz[419].”

 

XII - GABN-I FAHİŞ

 

Soru - Piyasa fiyatının üstünde vade farkı uygulamak caiz olur mu?  Gabn-ı fahiş sebebiyle akdi fesih hakkı doğar mı?

Cevap- Müşterinin bilgisizliğinden ya­rar­lanarak piyasa fiyatının üstünde vade farkı uygulamak caiz olmaz. Eğer bir gabn-ı fahiş tespit edilirse akdi feshetme hakkı doğar.

Gabn, aldatmak demektir. Bir kimsenin bir malı, piyasa fiyatı­nın üstünde bir fiyatla satın alması ya da piyasa fiyatının altında bir fi­yatla satması halinde gerçekleşir. Eğer malın pi­yasa değerini bilerek böyle bir farka razı olmuşsa yapılacak bir şey yoktur. Ama bu fark, taraflardan birinin diğerini aldatması suretiyle doğmuşsa bakılır: Eğer aldatma fahiş ölçülerde ise aldanan tarafın akdi fes­hetme hakkı doğar[420].

Aldatma sınırını tespit için mal o piya­sayı bilen ve mallara değer biçme ye­te­neğine sahip olan kişilere gösterilir. Meselâ, 10 TL.’ye satın a­lınmış bir mala bunlardan bir kısmı 5 TL., bir kısmı 6, bir kısmı da 7 TL. kıymet biçerse o zaman bu malın fa­hiş bir fiyatla satıldığı ortaya çıkar ve buna gabn-ı fâhiş denir. Çünkü bu şahıs­lardan hiçbiri o mala, 10 lira kıymet biçmemiştir. Ama biri 8, biri 9, biri de 10 lira kıy­met biçerse malın fahiş bir fi­yatla satılmadığı ortaya çı­kar. O zaman bu, gabn-ı yesîr, basit bir aldanma olur[421].

Peşin fiyatı 1000 lira olan bir malı bir yıl vadeli 1600 liraya alan bir kişi aldatıldı­ğını iddia ederse mal, o piyasayı bilen ve mallara fi­yat biçen kişi­lere gösterilir. Bunlardan biri, bu malın bir yıl vadeli fi­yatı 1600 lira eder, derse fahiş fiyatla satış yapılmış ol­maz. Ama eğer mallara kıymet biçen kişilerden hiç­biri bu fiyatı ver­mezse o zaman bir gabın olduğu ortaya çıkar.

Özet olarak bir malın pe­şin ya da ve­resiye satılmış olması pi­yasadaki fiyatını etkile­yeceğinden veresiye satılan bir ma­lın, pi­yasa fiyatının üstünde satıldığın­dan bah­sedebilmek için, ta­raflar­dan birinin diğerini aldatmak suretiyle fahiş bir fi­yat uygu­laması ge­rekir. Alış verişte ufak tefek aldanmalar olabi­le­ceğinden fahiş ölçü­lere varmayan bir gabnın akde tesiri ol­maz.

Mecelle’nin 165. maddesi gabn-ı fahiş için bazı oranlar be­lirle­miş­tir. Madde şöyledir:

“Gabn-ı fâhiş, uruzda (ticaret malla­rında) nısf-ı uşur (yani yüzde beş) hay­va­natta (canlı hayvan satışında) uşur (yani yüzde on) ve akarda (taşınmaz mal satı­şında) humus (yani yüzde yirmi) miktarı veya daha ziyade aldanmaktır.”

Mallara fiyat biçen kişilerin, malın alındığı çarşı için belir­lediği üst ve alt sınırlar bu oranlarda aşılmışsa bir gabn-ı fahiş var demektir. Bundan daha az aşılmışsa ona da gabn-ı yesîr denir. Gabn-ı yesîr sebe­biyle akdin bozulması yo­luna gidilmez.

Meselâ bir ticaret malını 10 liraya alan kişi, aldatıldığını iddia ederek akdin bozulmasını talep ederse bu mal, o çarşıyı bilen ve mal­lara kıymet vurma yete­neğine sahip olan kişilere göste­rilir. Bunlardan hiçbiri mala, 9.5 liradan fazla fi­yat vermezse alıcının %5 oranında al­dandığı ortaya çıkar. Mecelle’ye göre bu, ticaret malları için akdi bozmaya kâfi bir orandır.

 

X - YASAKLANMIŞ BAZI ALIM SATIMLAR

 

Allah'ın Elçisi bazı alım satımları yasaklamıştır. Bunlar piyasa­nın serbestçe oluşmasını sağlayan ve aldanmayı önleyen şey­lerdir. Malla­rı yolda karşılayıp pazara ulaşmadan alma, ihtikâr, mev­cut ol­mayan malları sa­tma, malı teslim almadan satma ve müşteri kızıştırma yasağı bunlardandır.

 

A- Malları Yolda Karşılayıp Almak

 

Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun şöyle demiştir: “Malları yolda karşılamayın da pa­zara kadar ulaşsın.” Çünkü pazara ulaş­mayan mal, bilgisizlikten ucuza satılabilir. Bir başka hadiste, malını yolda satan satı­cının, pazara gel­diğinde fiyatı yüksek bulması ha­linde satıştan cayabileceği bildirilmiştir[422].

 

B- İhtikâr Yasağı

 

Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun şöyle demiştir:

 

“Dışardan mal getiren kazançlı olur, ihtikâr yapan da lânete uğ­rar.[423]”  

Onun bir sözü de şöyledir:  “İhtikâr yapan suçlu­dur[424]" 

İhtikâr sözlükte zulüm ve haksızlık anlamına gelir. Terim olarak farklı tanımları vardır. Hanefî mezhebinden Ebu Yusuf’a göre ihtikâr, “Satın aldığı bir malı, halkın çok ihtiyaç duymasına rağmen satma­maktır. Bu kişiye, kendine ve ailesine yetecek miktardan fazlasını satması emredilir. Böyle yapmaz da ihtikârda direnirse yetkili mah­kemeye çıkarılır. Hâkim ona nasihat eder ve onu tehdit eder, üçüncü kez hâkimin huzuruna çıkarılınca böyle yapmaması için onu hap­seder ve tazirde bulunur. Ama hâkim o malı, ne zorla satabilir ne de narh koyabilir[425].

 

C- Elde Olmayan Malı Satmak[426]

 

Hakîm b. Hizâm dedi ki, Allah'ın Elçisi'ne geldim, dedim ki, “Bana biri geliyor ve bende olmayan bir malı satın almak istiyor. Ben de çarşıdan onun için alıp ona satıyorum. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun dedi ki:“Yanında olmayanı satma[427]."

 

D- Malı Teslim Almadan Satmak[428]

 

 Hadislerde, teslim alınmadan satılması yasaklanan malların ta­mamı yiyecek maddesidir. Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:”Bir taam (yiyecek) satın alan onu teslim almadan satmasın.[429]”

 

E- Müşteri Kızıştırmak

 

Bunun Arapçası neceştir. Mal almaya niyetli olmayan biri, satı­cının yanına gelir, müşteri gibi davranarak malı metheder ve diğer müşterileri heyecana getirip fiyatın artmasını sağlar. Allah'ın Elçisi bunu yasaklamıştır[430].

 

XIV - KAPARO VEYA PEY AKÇESİ

 

Soru Bazı alış verişlerde caymayı önlemek için, satıcı müşteri­den, kaparo veya pey akçesi adı altında bir miktar peşin ödeme almakta, eğer müşteri cayarsa kaparo olarak verdiği para satıcıya kalmaktadır. Bu para satıcıya helâl olur mu?

Cevap: Hanefi mezhebine göre meşru bir şekilde yapılan ve kesinlik kazanan bir satım akdi, ancak tarafların karşılıklı rızalarıyla veya mahkeme kararıyla bozulabilir. Müşterinin veya satıcının, tek taraflı akdi bozma yetkisi yoktur. Alıcı veya satıcı yahut her ikisi belli bir müddet muhayyer olmaları şartıyla alış veriş yapabilirler. Muhayyer olan taraf, bu müddet içinde alış verişi bozabilir. Malda bir kusur çıkması halinde de müşteri için bir muhayyerlik vardır[431]. Fakat alış verişte şart koşulsa bile verilen kaparonun, müşterinin cayması halinde satıcıya kalması caiz olmaz. Çünkü bu, hibe veya sadaka olmadan bir malın karşılıksız olarak elde edilmesidir. Bu haksız bir kazanç sayılır ve satıcıya helâl olmaz[432].

Hanbeli mezhebine göre, bir satım akdi yapılır, müşteri satıcıya kaparo adı altında bir ödemede bulunur "Malı satın almaktan vaz­geçersem bu para senin olsun" der, sonra vazge­çerse kaparo ola­rak verilen şey satıcıya helâl olur.

Malikîler kaparoyu caiz görmezler. İmam Malik, el- Muvatta' adlı hadis kitabının el-Büyû' bölümüne şu hadisle başlar:

"Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, kaparolu satışı yasak­ladı[433] "

İmam Malik, bu konuyu şöyle açıklar:

"Bize göre kaparolu satış (beyu'l-urbân ) Allahu a'lem şudur: Kişi bir köleyi veya küçük bir cari­yeyi satın alır yahut bir hayvanı kiralar, sonra satıcıya veya hayvan sahibine, sana bir di­nar veya dirhem, daha çok veya daha az vereyim; eğer malı alır­sam veya hay­vana binersem bu şey malın bedeline veya hay­vanı kiralama ücretine katılsın. Ama malı almaktan veya kira­lamadan cayarsam verdiğim şey senin olsun, der. Bu batıldır, bir şeye kar­şılık değildir[434]."

Şafii  mezhebi de kaparolu satışı () kabul  etmez. Mezhebin konu ile ilgili görüşü şöyledir:

"Kaparolu satış sahih olmaz. Bu, bir kişinin mal satın alıp satı­cıya bir miktar para vermesidir; şu şartla ki, eğer malı kabul ederse verdiği para mal bedeline mahsup edilsin; yok eğer cayarsa bu para satıcıya hibe olsun. Bunun sahih olmaması iki sebepten  kaynaklanır:

    1- Peygamberimizin bunu yasaklayan bir hadisi vardır. Ancak hadisin senedi Peygamberimize kadar ulaşmamaktadır.

    2- Burada akdi bozucu (müfsit) iki şart vardır: Biri hibe şartı diğeri de malın geri verilmesi şartıdır. Bunlar müşterinin cayması ha­linde olur[435].

Ahmed b. Hanbel, kaparolu satışla ilgili hadisin senedinin Allah'ın Elçisi'ne kadar ulaşmadığını yani münkatı' oldu­ğunu sebep göstererek hadisi zayıf bul­muş ve kaparolu satışı caiz görmüştür. Onlara göre Ömer ve oğlu Abdullah da bunu meşru saymış­lardır. Hanbeli mezhebinin konu ile ilgili görüşü şöyle­dir:

 "Kaparolu satış sahihtir. Bu, müşte­rinin bir şey satın alması ve satıcıya, be­delin bir kısmını kaparo olarak vermesi­dir. Şu şartla ki, eğer malı alırsa kaparo bedele mahsup edilecek, ama eğer ca­yarsa satıcının olacaktır. Müşteri malı alınca kaparo olarak verdiği meblağ mal bedeline mahsup edilir, cayarsa kaparo satıcının olur. Fakat satışta böyle açık bir şart yoksa satıcı kaparoya sahip olamaz.

Bir satım akdi yapılmadan müşteri bir miktar para vererek satı­cıya, "Bunu baş­kasına satma, eğer onu ben al­mazsam bu para senin olsun" der de malı satın almazsa o zaman satıcı kapa­roya sahip olamaz. O para müşterinin­dir[436]."

Araplar kaparoya ur­bân  arbûn  veya urbûn derler. Bu kelime Arapça de­ğildir[437]. İstanbul Hukuk Fakültesi emekli profesör­lerinden İsmet SUNGURBEY'in verdiği bilgiye göre ka­paronun Yunancası arhabondur, Romalılar buna arra veya arha derler. Demek ki bu kelime Arapçaya  Yunancadan geçmiştir. 

 

İKİNCİ BÖLÜM

 

BANKA

VE

ÖZEL FİNANS KURUMU

 

Tasarrufları, faiz ödeyerek toplayıp faizli borç olarak verme sistemine kredi sistemi denir. Bu işi daha çok bankalar yürütür.

Tasarruflar, ortaklık sermayesi ola­rak da toplanabilir. Küçük ta­sarrufları, bu şekilde bir araya getirip büyük ser­mayeler oluşturmak ve onları ticaret veya ortaklıklar yoluyla işletmek müm­kündür. Buna ortaklık sistemi denir. Bu iş için mudarebe = emek-sermaye ortaklık­ları kurmak gerekir. Bu ortaklıklara bankacılık hizmetlerini yapma yetkisinin verilmesiyle özel finans kurumları doğmuştur.

Finans kurumu, tasarruf sahibiyle bir emek-sermaye sözleşmesi yapar, buna kâr/zarar ortak­lığı adı verilir. Bu sözleşme ile o, topla­dığı ta­sarrufları bir tüccar veya sanayici sıfatıyla işletmeyi ve elde edeceği kârı tasarruf sahibiyle paylaşmayı ka­bul ve taahhüt eder. Eğer zarar olursa ta­sarruf sahibinin sermayesinden gi­der. Bu du­rumda fi­nans ku­rumunun zararı, yaptığı işten gelir elde edeme­mekle sınırlı kalır. Türkiye'deki uygulamada finans kurumu zarara ortak edilmektedir ki, bu sistemin mantığına uymaz.

Tasarrufların faizli borç olarak verilmesi öteden beri bilinen bir uygulamadır. Ama önceleri ancak belli büyük­lükte tasarrufu olanlar faizli borç verebilirken kredi sis­temi ile küçük tasarruf sahipleri de faizli borç verebilir hâle gelmişlerdir. Onlar borcu bankaya verirler, banka bu küçük tasarrufları bir araya getirip büyük fonlar[438] oluştu­rur ve talep edenlere kredi olarak verir. 

Tasarrufları ortaklık ser­mayesi olarak vermek de öte­den beri bi­linen bir uygula­madır. Ama önceleri ancak belli büyüklükte tasarrufu olanlar ortak bulurlarken ortak­lık sistemi ile küçük tasarruf sahipleri de ortak bulur hâle gelmişlerdir. Finans kurumu veya gerekli dona­nıma sa­hip bir şir­ket, onları ortak olarak kabul edip ellerindeki ta­sar­rufları toplar ve büyük fonlar oluştu­rur, sonra bu fonları tüc­car veya sanayici gibi  kullanır.

Faizsiz olarak verilen krediye faizsiz ödünç denir. Bir kimseye ser­maye verip kazanç sağlamasına yardımcı olmak, ama elde ede­ceği kârdan pay almamak insan ta­biatına uymaz. Bu sebeple faiz­siz ödünç, bir fon temini yolu olarak kullanılmaya elverişli değildir.

Tasarrufları faizsiz olarak işletmenin tek yolu ortaklık sistemidir. Bu sistemde tek veya birkaç işlemlik or­taklık kurulabileceği gibi ge­niş kapsamlı ve uzun va­deli or­taklık da kurulabilir. Böylece sistemi işletmek ko­lay olur.

 

I- BANKA

Banka, İtalyanca "banca" kelimesin­den alınmıştır. Para bozma gişesi, para bozma yeri an­lamına gelir[439]. Arapçaya el-benk () şeklinde geçmiştir. Araplar bankaya el-masrif () de derler.

İslâm ülkesinde ilk banka, 1849 yı­lında İstanbul'da, İstanbul Bankası adıyla kurulmuş[440] ve birçok Batılı kurum gibi gün geç­tikçe yaygınlaşmıştır.

Bankalar, çeşitli yollarla elde ettikleri mevduatı, bazı kişi ve kuru­luşlara kredi şeklinde tahsis eden; para ve kredi ile ilgili her türlü iş­lemi yapan malî aracılardır. iki temel işleri vardır:

1- Bankacılık hizmetleri

2- Finansal aracılık

 

A- Bankacılık Hizmetleri

 

Bankacılık hizmetleri; havale, çek kullandırma, kredi mek­tubu ve kredi kartı verme, mevduat kabulü, senet tahsili, ıs­konto ve rees­kont işlemlerini yapma, teminat mektubu verme, emanet kabulü, akreditif açma vs.dir. Bankalar bir de para, al­tın, gümüş ve menkul kıymetlerin alım satımını yaparlar.

Bankacılık hizmetlerinin çoğu, belli bir komisyon karşılığında fa­izsiz olarak yürütülür. Bunlar, daha sonra anlatılacaktır.

 

B- Finansal Aracılık

 

Bankanın asıl işi, parası olanlarla paraya ihtiyacı olanlar ara­sına girerek birinden aldığı mevduatı, diğerine kredi olarak tahsis etmektir. Bunun iki ayağı vardır; biri mev­duat, diğeri de kredidir.

 

1- Mevduat

Bankanın ödünç olarak topladığı paraya mevduat denir. Mevduat ya vadeli ya vadesiz olur. Vadeli mev­duat faizli, vadesiz mevduat ise faizsiz olur. Bazı ülke­lerde vadesiz mevdu­ata, kanun zoruyla faiz uygulansa da bu, sistemin mantığına uymaz.

Vadesiz mevduat, bankalara önemli imkânlar sağlar. Bu se­beple onlar, vadesiz mevduat toplamak için de çaba sarf ederler. Çek, kredi kartı ve kredi mektubu gibi ödeme araçları, daha çok bu­nun için icat edilmiştir.

 

2- Kredi

Kredi, faizli ödünçtür. Bankalar, top­ladıkları mevduat­tan kredi verirler. Mev­duat vadeli ise olağanüstü bir du­rum olmadan vade­sinden önce çekilmez. Vadesiz mev­duat her an çeki­lebilir ama onlar, tecrübeleriyle va­desiz mevduatta büyük bir değişiklik olmadı­ğını görmüşlerdir. Çünkü bazı hesap­lar çekilse de açılan yeni hesaplar kayıpları karşılamaktadır. Hâl böyle olduğu için banka­lar, vadesiz mevduattan da kredi verir­ler. Ama ta­leple­ri karşılamak gayesiyle vadesiz mev­duatın belli bir kısmını kasalarında nakit olarak tutarlar. Buna kasa ihtiyatı denir. Siyasi otorite, krediye dönüştürülen mev­duat için karşılık ayırmayı zorunlu kılar, buna da mun­zam karşılık denir.

Mevduat iki şekilde krediye çevrilebi­lir:

 

a- Nakit kredi

 Borçluya veya onun talebiyle üçüncü şahsa nakit olarak öde­nen kredidir.

 

b- Çekle kullandırılan kredi

Banka, krediyi daha çok çekle kullandırmak ister. Bunun için borçlu adına bir vadesiz mevduat hesabı açar, krediyi oraya kay­deder ve borçluya bir çek ko­çanı ve­rir. O da krediyi çekle kul­lanır.

Günümüzde ödemelerin büyük kısmı çekle ve bankalarda açıl­mış hesaplar arası nakillerle (havale) yapılır. Bankadan çıkmayan ve vadesiz mev­duat olarak borçlunun hesabına geçi­ri­len kredi bir başkasına tek­rar kredi ola­rak tahsis edilir ve zincir hal­ka­lar ha­linde uzar gider.

Çek veren gibi, çeki alanın da bir bankada hesabı olabilir. Zaten çek alış verişi çoğunlukla çek kullananlar ara­sında olur. Böyle olunca alacaklı taraf, çeki nakit ola­rak tahsil etme yerine hesabının bulunduğu bankaya ve­rir. Çünkü çeki böyle tahsil etmenin bazı koyalıkları vardır. Eğer borçlunun hesabı da aynı bankada ise banka, çekte yazılı meblağı borçlunun hesabından düşüp alacak­lının he­sabına kay­de­der. Böylece bankadan para çıkmadan işlem tamam­lanmış olur.

Hesapların ayrı bankalarda olması halinde de borç ve alacak işlemi yine araya nakit girmeden tamamla­nabilir. Çünkü bu banka­nın müşterisi nasıl karşı banka­nın bir müş­terisine borçlu ise, o ban­kanın başka müşte­risi de bu bankanın bir diğer müşterisine borçlu olabilir. Bu iki veya daha fazla borç, karşılıklı takas edilir. Takas iş­lemle­rinin sonucuna göre bu bankaların birinden di­ğerine ya hiç para gitmez yada az bir para ile işlem ta­mamlanır.

Takas iki banka arasında değil, bütün bankalar ara­sında olur. Birinci banka, ikinci bankadan alacaklı, üçüncüye borçlu; ikinci banka da üçüncüden alacaklı, karşı­lıklı borç ve alacaklar eşit ise hesaplar arasında kaydî ayarla­ma­lar yoluyla işlem bitirilir. Borç ve alacak­larda bir faz­lalık varsa yal­nızca bu fazla­lık için, borçlu banka alacaklı ban­kaya ödeme yapar. Bu işlemler ta­kas (clearing) odası aracı­lığıyla yürütü­lür.

 

II- ÖZEL FİNANS KURUMU

Özel Finans Kurumu, ortaklık siste­miyle fon toplayıp ticarî faali­yetler ve bankacılık hizmetleri yapmak üzere ku­rulmuştur. Bankanın faiz vere­rek topla­dığı parayı o, kâr ve zarara ka­tılma (mudarebe) akdi ile toplar. Finans ku­rumu kredi vermez, fonlarını akıllı ve ile­risini düşünen bir tüccar veya sanayici sıfatıyla kul­lanır.

Bankanın topladığı paraya mevduat, finans kurumu­nun topla­dığına da fon adı verilir. Fon (fonds), Fransızca bir kelime­dir; bü­yükçe para, sermaye ve belli bir iş için gerek­tikçe öden­mek üzere ayrılıp işletilen para anlamlarına ge­lir[441].

İslâm, faizi kesin olarak yasakladığı için İslâm ekonomi­sinde sermaye, kredi sistemi ile değil, ortaklık sistemi ile sağ­lanmıştır.

XVI. asırdan beri Ame­rika ve Afrika kıtasında ve daha başka yer­lerde edindikleri sömürgelere 20. asrın başla­rında birçok zengin İslâm ülkesini de katan Batılılar, sömürgelerden elde et­tikleri gelir­leri bankalarda birleş­tirmiş ve büyük yatırımlar, yeni kalkınma hamle­leri ger­çekleştirmişlerdir. Batılı iktisatçılar, yazdıkları kitaplarda dikkatleri yapılan sömürüden başka yöne çekmeye ve kalkınmalarının, ban­kacılık sistemiyle sıkı ilişkisi oldu­ğunu vurgulamaya özen göster­miş­lerdir. Bu ve benzeri görüşler İslâm âleminde batı tesiriyle kurul­muş iktisat fa­kültelerinin ders kitaplarında da yer almıştır[442].

Onlara göre kalkınmak için sermaye birikimine ihtiyaç var­dır. Sermaye biri­kimi sadece bankalar yoluyla sağlanabi­lir. Bankacılık sistemi ise ancak faizle yü­rür. Faiz yasağı, ban­kacı­lığı ve dolayı­sıyla kalkınmayı en­gellemektedir. Varılmak iste­nen sonuç ise faizi yasak­layan İslâm'ın ihtiyaçlara ce­vap ve­reme­diğidir. Birçok Müslümanın zihni bu ko­nuda hâlâ karışık­tır.

Hâlbuki, kredi sisteminin karşısında ortaklık sistemi vardır. Bu sistem, faizin doğurduğu sakıncaları ortadan kaldıra­rak sermaye bi­rikimi sağlamaya elverişli ve öteden beri bili­nen ve uygu­lanan bir sistemdir. İslâm faizi kabul et­meyince kredi sistemi devre dışı kalır. Son iki asırdır, batılıların etki­siyle dik­katler kredi sistemi üzerinde yoğunlaştığı için ortaklık sistemi unutulmaya yüz tutmuştur. Hâlbuki, bugün yaşanan ekonomik krizlerin, gelir ve servet dağılı­mındaki uçurumun or­tadan kalkmasında ve bozulmuş dengelerin yeniden kurulma­sında ortaklık sistemi büyük bir rol üstlenebilir. Bu sistemi bü­tün açıklığı ile insanlığa sunmak gerekir.

Batılıların kredi sistemine getirdikleri iki yenilikten söz edi­lebilir. Bunlardan biri, küçük tasarrufları toplayıp büyük serma­yeler oluş­turmak için banka kurmuş olmalarıdır. Bankalar bugün, in­sanların günlük işlerinde kullanacakları paralara va­rıncaya kadar bütün pa­rayı ekonominin emrine vermeyi ba­şarmış­lardır. Parayı vücuttaki kana benzetirsek bunun bir yerde birikmeyip dolaşmasının önemi kolayca anlaşılabilir. Kan dola­şımı önemli olduğu gibi kanın kalitesi­nin bozulma­ması ve mikroplardan arındırıl­mış olması da önemlidir.

Küçük tasarrufları toplayıp büyük sermayeler oluşturma işi  or­taklık sistemi ile de yapılmaktadır. Bu sistemde faiz ol­madığı için faizin sebep olduğu olum­suz­luklar da yoktur.

İkinci yenilik, kaydî para üretim me­kanizmasını kurmaları­dır. Bu mekanizma bü­tün dengeleri bozmuş, çağdaş insanın hayatına en­flas­yonu, gelir dağı­lımındaki adaletsizliği, sosyal sınıfları, te­rörü ve daha birçok sıkıntıyı yerleştirmiştir. Artık zenginler alabil­diğine bü­yümüş ve devletlerin yerine geçmeye başlamıştır. Kaydî para ko­nusu ileride anlatılacaktır.

 

III- ÖZEL FİNANS KURUMUNUN FARKI

 

Banka[443] ile özel finans kurumu arasında hem benzer­lik­ler hem de farklılıklar vardır. Benzerliklere bakanlar bu iki kurumu aynı say­mak isterler. Ama farklılık­lara bakınca bunların birbirinden ayrı ol­duğu ortaya çıkar. Zaten iki şeyi ayıran aradaki farklı­lıklar­dır. Kadınla erkeğin benzer yönleri çoktur ama birine kadın, diğerine er­kek de­memiz aradaki farklı­lıklardan dolayıdır.

Bankalarla finans kurumları arasında tespit edebildi­ğimiz fark­lar şunlardır:

    1- Bankalar kredi sistemine, özel finans kurumları ise ortaklık sistemine göre çalışırlar. Bankalar mevduatla­rını faiz ödeyerek toplarlar, özel finans kurumları ise fonlarını mudarebe ile toplar ve fon sahipleri için bir katılma hesabı açarlar.

Bankaların mevduat sahipleri ile ilişkisi, borçlu alacaklı ilişkisidir. Bu sebeple biri diğerinin zararına katlanamaz. Katılma hesabı sa­hipleri ile özel finans kurumunun ilişkisi ise ortaklık ilişkisidir, biri di­ğerinin kârından da zararından da etkilenir.

    2- Bankalar topladıkları mevduatı kredi, yani faizli borç olarak verip gelir elde ederler. Finans  ku­rumları borç vermez, akıllı ve ile­risini düşünen bir tüccar gibi davranırlar. Gelirlerini ticaretten, sana­yiden ve çeşitli hizmetlerden elde ederler. Bunların diğer iş sahipleri ile ilişkisi çoğunlukla onlara üretim desteği vermek şeklinde olur.

    3- Bankalar, kredi verdikleri kişilerin durumunu tehlikede görür­lerse vadenin dolmasını beklemeden krediyi geri isteyebilirler. Vermezlerse temerrüt faizi uygulamaya başlar, aldıkları teminatları nakde çevirir ve onları büsbütün çıkmaza sokabilirler. Meselâ bir kişi bankadan iki yıl vadeli ve %15 faizli kredi alıp kullandıktan sonra banka, durumu iyi görmediğini belirterek ona, krediyi 15 gün içinde geri ödemesini yoksa temerrüde sokacağını bildirebilir. O, bu borcu bu kısa süre içinde ödeyemezse temerrüde sokulur. Bundan sonra banka faiz oranlarını tek taraflı artırır. Bir de bakarsınız kos­koca bir kuruluş, küçücük bir borç yüzünden batmıştır. Bu sebeple bankadan kredi alanlar gözlerinin önünü pek göremezler.

Özel finans kurumlarının müşterileri bu gibi sıkıntıları yaşamaz. Onlarınki ticari borç olduğundan, vadesinden önce talep edilemez. Eğer bir iş ortaklığı yapılmışsa finans kurumu, her ortak gibi kâra da zarara da katılır. Böylece finans kurumlarının müşterileri gözlerinin önünü görerek çalışırlar.

    4- Özel finans kurumları müşterilerine karz-ı hasen (faizsiz ödünç) verebilirler. Bunu kredi ile karış­tırmamak gere­kir. Kredi, bir satın alma gücünü bir menfaat karşılı­ğında va­deli olarak vermektir. Ama karz-ı ha­sen (faizsiz ödünç) bir menfaat karşılığı verilmez. Karz-ı hasende belirlenen süre bağlayıcı değildir. Alacaklı taraf, is­tediği za­man alacağını talep etme hakkına sahiptir[444]. Bu se­beple karz-ı hasen yoluyla istenilen miktarda parayı bulmak kolay olma­dığı gibi ne zaman isteneceği belli olmayan bir parayla önemli bir ekonomik faaliyet yap­mak da kolay değildir. O, birbirine güvenen kişilerin yardımlaşması şeklinde olur. Finans kurumunun ve­re­ceği karz-ı hasen de tıpkı bir tüccarın güvendiği bir ki­şiye kısa vadeli faizsiz borç vermesi gibidir.

    5- Çek kullandırma bakımından da bankalarla özel finans ku­rumları ara­sında önemli farklar vardır.

Özel finans kurumu bir ticaret veya sanayi kuruluşu gibi çalış­tığı için onun müşterisine kredi tahsis edip bunu cari he­saba geçir­mesi ve krediyi kullansın diye ona bir çek koçanı ver­mesi  söz ko­nusu olamaz. O, her tüccar gibi satacağı malı ken­disi alır, çek kese­cekse kendi keser, bu çekin karşılığı da ka­sasında bulunur. Bu se­beple fi­nans kurumu banka parası üretemez. Eğer bir iş ortaklığı yapmışsa ortak, bu iş için tah­sis edilmiş parayı finans kurumunun vekili olarak kullanır. Bu durumda da o paranın hesaptan hesaba nakli suretiyle kaydî para üretimi mümkün olmaz.

Bankalara gelince, onlar kredi verdikleri kişi adına va­desiz he­sap açar, krediyi oraya kaydeder ve çekle kullandırırlar.

Bugün ödemelerin büyük kısmı çekle ve bankalarda açılmış he­saplar ara­sı nakillerle yapılır. Bankadan çık­mayan ve vadesiz mev­duat olarak müşterinin hesabına ge­çirilen kredi, bir başka müşteriye tek­rar kredi olarak verilir ve zincir hal­kalar halinde büyür. Gerçekte olma­yan, sadece kayıtlarda bulunan bu paralar, çekler vası­tasıyla piyasaya sürülür. Prensipte parayı Merkez Bankası üretir ama kaydî para adı verilen bu çekler ban­kaları, en büyük para üreticisi haline getirir. Merkez Bankası'nın parası faizsiz, ama bu çekler faizli olduğu için enflasyo­nun ve pahalılığın en önemli sebebi olmuş­ladır.

    6- Bankalarla finans kurumları munzam karşılığa ve sermaye tabanına ihtiyaç duyma açısından da farklıdırlar. 

Bankaların mev­duatı onların borçlarıdır. Tahsis ettikleri kredilerin kullanılması için verdikleri çeklerin karşılığını da öderler. Bu onları önemli bir borç altına sokar. Buna kredilerin batma tehlikesi de ek­lenince özel tedbir alma ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bunlar, kasa ihti­yatı ve munzam karşılık bulundurma, belli bir sermaye tabanına dayanma ve bazı ek tedbirler alma ihtiyacıdır.

Mevduatlarının tamamını kredi olarak vermeyip bir miktar kasa ihtiyatı bulundurmak suretiyle bankalar tahsis ettikleri kredilere ait çekleri ödeyebilirler. Bu, onların itibar kaybına uğramadan çalışma­ları için zorunludur. Finans kurumları da vadesiz mevduat kabul et­tikleri için onların vadesiz mevduat için kasa ihtiyatı bulundurmaları gerekir.

Belli bir sınırın üzerinde kredi vermelerini engellemek için banka­lara, munzam karşılık mecburiyeti getirilmiştir. Kaydî para mekaniz­ması anlatılırken buna yer verilecektir.

Kredilerin batması halinde onu karşılayacak sermaye ge­rekir. Aksi takdirde önemli dengesizlikler doğabilir. İyi bir ekonomide kredi­lerin batma oranının %8'i geçmediği tespit edilmiştir. Bu sebeple bir banka, elindeki  mevduatın %8'i kadar bir sermaye tabanına otu­rursa işlerini rahat yürütür. Yani 100 birim gerçek aktifi varsa bunun sekiz bi­rimi kadar sermayesi olmalı ki, bir ödeme problemi çıkınca borç bu ser­mayeden ödensin. Ekonominin kötü olduğu bir yerde daha fazla bir tabana ihtiyaç duyulabilir. Sermaye tabanı da her zaman problemleri çözmeye yetmez.

Meselâ, 80 lira işletme sermayesi olan bir bankanın, 500 li­rası vadeli, 500 li­rası da vadesiz olmak üzere 1000 lira mev­duat topla­mış olduğunu ve mevduatın tamamını krediye çe­virdiğini düşünelim. Munzam karşılık oranı da %10 olsun. Kasa ihtiyatını düşünmezsek bu bankanın açtığı kredilerin toplamı 9.000 lira olur. Bu banka, va­desiz mevduat sahiplerine de 500 liralık çek kullanma imkânı vere­ceğine göre toplam 9500 liralık çekin karşılığı olması gerekir. Bankanın, 500 lira da vadeli mevduat sahiplerine borcu olduğu için toplam borç 10.000 lira olur. Bu bor­ca karşılık bulundurması gere­ken sermaye ta­banı 80 liradır.

Munzam karşılık ve sermaye tabanı dışında kredi tahsisine iliş­kin başka düzenlemeler de yapılabilmekte ve tasarruf sigorta mev­duatı payı gibi ek tedbirler alınmaktadır.

Finans kurumları fon sahiplerine karşı yalnızca emeği ile ve dü­rüst davranmakla sorumlu olduğu için onlarda sermaye tabanı problemi ve munzam karşılık bulundurma ihtiyaçları yoktur. Çünkü onlar muda­rebe prensiplerine göre çalışırlar. Mudarebede işletmeci durumunda olan mudarip, ne ana sermayeyi ve belli bir kârı garanti edebilir ne kimseye kredi verebilir. O, dikkatli ve dürüst bir tüccar olarak emeğini koyar ve  kendine ve­rilmiş paraları kullanır. Kâr elde ederse onu, önceden anlaştığı oranda para sahibi (rabb’ül-mal) ile paylaşır. Kâr yoksa emeğine bir karşılık almaksızın parayı olduğu gibi sahibine verir. Zarar olmuşsa tamamen para sahibine aktarılır. Böyle bir yapı içinde kaydî para ihracı söz konusu ol­madığı için munzam karşılık bulundurma, kredi kullandırılmadığı için de belli bir sermaye tabanına dayanma ihtiyacı olmaz.  

4491 sayılı Bankalar Kanunu, özel finans kurumlarının kullan­dırdıkları fonları kredi gibi algılamış ve onlara da sermaye tabanı yükümlülüğü getirmiştir. Gerek munzam karşılık ve gerekse ser­maye tabanı uygulaması sistemin mantığına uymaz. Çünkü bu bir kredi sistemi değil, ortaklık sistemidir. Bu kurumların yaptığı da tüc­carlık veya sanayiciliktir. Onlardan tek farkları, bankacılık hizmeti yapmaları ve ortaklık esasına göre fon toplamalarıdır.

    7- Etkinlik ve verimlilik bakımından da finans kurum­larının iyi bir yeri vardır. Verimlilik kârlılık demektir. Yani bir finansal kurum belli bir zamanda, varlı­ğını devam et­tirecek kadar kâr elde ederse verimli demektir. Türkiye’deki finans kurumları, verimlilik bakımından önemli başarılar elde etmişlerdir.

Etkinlik bir finansal kurumun faali­yette bulunduğu ekono­minin büyümesi, rekabeti ve is­tikrarı için önemli alanlara para aktarıp ak­tarmaması ile ilgilidir. Türkiye'de banka kredilerinin önemli kısmının ekonomi­nin ihtiyacı olan alan­lara gitmediği açıktır. Özel finans ku­rum­ları ise piyasanın içine girip paralarını ekonominin ihtiyaçlarına tahsis ettiği için ekonomiye, çok açık şekilde katkıda bu­lun­maktadır­lar.

    8- Bankalar, para dolaşım hızını anormal olarak artı­rırlar. Çünkü aldıkları faiz ve sebep oldukları enflasyon insanların para­dan kaçmasına, nakit bulundurmak iste­memelerine ve fazla düşün­me­den harcama yapmala­rına yol açar. Paranın anormal bir hızla dolaşması  para miktarını artırıcı ve de­ğerini düşürücü bir rol oynar.

Özel finans kurumlarının para dolaşım hızını artırıcı etkileri ol­maz. Çünkü bunlar faize ve enflasyona sebep olmazlar. Piyasadaki fonksi­yonları normal bir tüccarınki ile aynıdır.

    9- Özel finans kurumları kaydî para üretemedikleri ve kredi vermedikleri için enflasyona sebep olmazlar.

Bankalar, gerek sistemlerine giren paranın birkaç katı banka parası üretmeleri ve gerekse para do­laşım hızını artırmaları sebe­biyle para miktarını anormal biçimde şişirirler. Buna faizin meydana getirdiği paha­lılık da eklenince faizli bankacılık sistemi, enflasyonun ve pahalılığın en önemli sebebi haline gelir[445]. Ama finans kurumla­rının bu bakımdan bir etkisi olmaz.

Burada kaydî para konusunu biraz açmak gerekir.

Çek kullananlar, ödemeleri nakit olarak değil, çekle yaparlar. Çeklerin karşı­lığı tam olarak bankada bulunmaz, sadece kayıtlarda gözükür. Bu çekler para gibi dönüp dolaştığı için bunlara kaydî para denir.

Kaydî paranın ilk örnekleri madeni para sisteminin yaygın ol­duğu devirlere dayandırılır. Rivayete göre eski bankerler, kendile­rine emanet olarak külçe veya sikke bırakanlardan bazısına hami­line yazılı makbuz ver­miş­ler, bazı­sına da hesap açmışlar. Yazılı ta­limat verdiği takdirde bu hesap­tan onun adına ödeme yapmışlar. Hesap sahibinin ta­limatı bir çek gö­revi görmüş. Hamiline yazılı bu çekler piyasada para gibi kul­lanılmaya başlanmış. Kimi iş adamları bu çeklere daha çok güveniyor ve onları nakitlere tercih edi­yor­lar­mış. Çünkü altın ve gümüş pa­ralarda ağırlık ve ayar büyük önem ta­şır. Bankerler bu konuda uzman ol­duklarından on­lardaki paranın ağırlık ve ayarına güveniliyormuş.

Bankerler, kasalarındaki altın ve gümüşün fazla talep edilmedi­ğini, çek ve makbuz­ların tercih edildiğini görmüşler. Bunu fırsat bil­mişler ve ellerindeki al­tın ve gümüşün, nakit talebini karşılayacak kadar ol­masına dikkat ederek kredi isteyenlere hamiline yazılı mak­buz vermeye veya çek yazabilecekleri birer cari he­sap açmaya başlamışlar. Böylece verdik­leri kredi, elerindeki altın ve gümüş sto­ğunun birkaç katına çıkmış, piyasayı bu çek ve makbuzlar sar­mış[446].

Bankalar da benzeri bir tecrübe yaşamışlar ve vadesiz mev­duattan kredi verilebileceğini keşfetmişler. Çünkü tec­rübeler, bu he­sapların uzun vadede fazla değişme­diğini, vadesiz mevduat hac­minin oldukça düzenli yürüdü­ğünü, bazı hesaplar çekilse de açılan yeni hesapların sağla­dığı fonlarla kayıpların giderile­bildiğini gös­termiştir. Ancak her şeye rağmen beklenmedik nakit talebi olabilir ve ban­kalar sı­kıntıya düşebilirler. Bu sebeple ihtiyatlı bankacılar mevdu­atın belli bir kısmını kasalarında nakit şeklinde tutarak bu poblemi halletmeye çalışmışlar­dır. Buna bankacılık dilinde kasa ih­tiyatı denir.

Bankaların kaydî para mekanizmaları şöyle işler:

Bankaya  bin liralık mevduat yatırıldığını düşünelim. Banka bu  pa­rayla kredi taleplerini karşılar. Birinci kişiye bin lira kredi açar, bunu onun cari hesabına kaydeder ve ona bir çek koçanı verir. Para banka­dan çekilmediği için onu, aynı usulle ikinci müşteriye kredi ola­rak tahsis eder. Onun için de bir cari hesap açar ve bir çek ko­çanı verir. Bu işlemi üçüncü, dördüncü, beşinci ilh. müşterile­riyle yapar gi­der. Böylece kendine yatırılmış olan bin lirayı onlarca müşteri­sine borç vermiş ve bu borcun kullanıldığı çekler yo­luyla piyasaya bol miktarda kaydî para sürmüş olur. Bunun bir sınırı yoktur.

Elinde çek bulunanlar veya vadesiz mevduat sa­hipleri banka­dan nakit para çekebilirler. Kasada bunu karşılayacak kadar para olması gerekir. Bu se­beple çıkardıkları kaydî paraya bir sınır koy­mak gerekmiştir. Siyasi otoritenin munzam karşılığı zorunlu hâle getirmesi bu ihtiyaçtan kaynaklanmıştır. Munzam karşılık oranları, dolaşıma çıkacak kaydî parayı kontrol bakımından da önemlidir.

Bir bankanın bulundurması gereken munzam karşılık oranı %10 ise kendine yatırılan bin liralık mevduat ile şu şekilde bir kaydî para ihracı seyri meydana ge­lir :

 

İşlem	Mevduat	İhtiyat	Kredi
1.	1000	100	900
2.	900	90	810
3.	810	81	729
4.	729	72.9	656
n	...	....	.....

  Toplam kaydî para miktarı                 9.000

 

Mevduat vadesiz olursa hesap sahibine de bin liralık çek kul­lanma imkânı verileceğinden kaydî para miktarı on bin liraya çıkar.

Banka, yaptığı ilk işlemde yüz lira karşılık ayırıp 900 lira kredi verir. 900 lirayı vadesiz hesaba kaydettiği için tekrar kredi açma im­kanı doğar, bu defa onun 90 lirasını karşılık ayırıp 810 lirasını kredi olarak verir. Birkaç işlemden sonra verdiği kredinin miktarı dokuz bine, vadesiz mevduat sahibinin kullanacağı çekle birlikte ihraç et­tiği kaydî para on bine çıkmış olur.

Bu 10.000 lira, bankanın ödemeyi üstlendiği borçtur.

10- Özel finans kurumlarının fonları daha akılcı şekilde kullanı­labilir.       

Faizli kredi alanlar kolayca sıkıntıya düşebilirler. Sıkıntıyı azalt­mak için bu kredileri ya kısa vadeli ihtiyaç­larında ya da kısa vadede yüksek kâr getirecek yatırım­larda kullanmak zo­runda kalırlar. Bu se­beple banka kredileriyle orta ve uzun vadeli yatı­rımları gerçekleştir­mek pek müm­kün olmaz.

Kredi alanlar, ayrıca yüksek kâr elde etmek zorun­dadırlar. Çünkü kazançları, ödeyecekleri faiz miktarının altına düşerse iflasa varan sı­kıntılar baş gösterir. Zira banka, kredi kullananın hiçbir ris­kini kabul etmez.

Özel finans  kurumu kredi vermediği için bu tür sı­kıntı­lara sebep olmaz. O, müşterileriyle ya alım satım akdi, ya ortaklık (mudarebe, müşareke) ya da finansal kira­lama yapar­. Alım satım normal seyri içinde yürüyeceği için müşteriye ek külfet yüklemez. Borcun ge­cik­mesi hâ­linde temer­rüt faizi de ol­maz.

Özel finans  kurumu ile orta ya da uzun va­deli ortaklık yapıla­bi­lir. Yatırımın her türlü riskine finans kurumu da katılacağı için yatı­rımcı, doğabilecek tehlikeyi tek başına göğüsle­mek zorunda kal­maz. 

    11- Özel finans  kurumu bankadan daha rahat bir ortamda ça­lışır.

Banka, çoğunlukla borçlarına karşılık %10 gibi bir ih­tiyat bu­lun­durup di­ğer paralarını kredi olarak dağıtır. Bu sebeple, meydana gelen ani mevduat azalışları banka­yı zora sokar. Hele bu iş için banka ihtiyatları kâfi gelmezse mevduat sahip­leri arasında bir panik meydana gelir ve sonuçta birçok banka batar.

Özel finans kurumunda böyle sıkıntılar yaşanmaz. Çünkü bu sistemde katılma hesabı sahiplerinin her biri kurumun iş ortağıdır. Parasını çekmek is­teyenin ortaklık şartlarına uyması gerektiğin­den ne kurum sıkın­tıya girer ne de panik doğar. Eğer ortada bir zarar varsa buna hesap sahibi de katlanır.

    12-Özel finans kurumu gerçek ka­zanç elde etme imkânı verir.

Mevduat sahiplerinin bankadan aldıkları faiz, çoğu za­man  en­flasyonun altında kalır. Bu sebeple onlar en­flasyo­nun gönüllü kur­banı sayılırlar. Meselâ Türkiye’de 1935’te tahvile para yatırmış bi­rinin % 7 net bileşik faiz hesabıyla gelirini de anapa­raya eklediği hâlde 1975’te mal var­lığı İstanbul Ticaret Odası endeks­lerine göre eksi değerinin % 17’si olduğu hesap edilmiştir[447]. Bu kişi % 83 oranında kayba uğ­ramış olmaktadır. Aslında bu tablo her yerde buna yakındır. Halkın tasarrufla­rının miktarı daima düş­mektedir. Me­selâ 1910 yıllarında dün­yada toplam tasarrufun % 80’i halkın birik­tirdiği pa­ra­lar­dan oluşmakta iken 1960’larda bu oran % 42-45 civa­rına inmiş­tir[448]. 2000 yılının Türkiye'sinde halkın ta­sarrufu kavramı hemen hemen kalmamıştır.

Özel finans  kurumları, katılma hesabı sahiplerine kârdan pay verirler. Kâr etmiş sayılmaları için mevcut enflasyo­nun üzerinde bir gelir elde etmeleri icap eder. Bu sebeple fi­nans kurumlarının görev­leri hem ellerinde bulundurdukları pa­raları enflasyona karşı korumak hem de o paralarla gerçek kâr elde ederek ka­tılma hesabı sahiple­rine bundan pay vermektir. Çünkü kendileri ancak gerçek kârdan pay alabilirler. Bugün bu yapılmamaktadır ama olması gereken bu­dur.

 

IV- ÖZEL FİNANS KURUMUNUN İŞLEYİŞİ

Özel Finans Kurumu, fonlarını emek-sermaye ortaklığı (mudarebe) ile toplayıp akıllı ve ilerisini düşü­nen bir tüccar ve sa­nayici sıfatıyla kullanarak faizsiz malî aracılık yapar ve ayrıca ban­kacılık hizmetlerini yürü­tür.

 

A- Malî Aracılık

Malî aracılık,  tasarruf sahiplerinin paralarını toplayıp belli esaslara göre işletmektir.

Özel finans kurumları hem vadeli hem de vadesiz fon kabul eder­ler. Va­deli fonlar ortaklık esaslarına uygun olarak alınır. Bunların önemli bir bölümü, müşterilerin istedikleri malları almak için kulla­nılır. Genellikle peşin aldıkları malı vadeli olarak sattı

klarından müş­terilerinin durumunu iyice araştır­mak, onlar­dan ke­fil, rehin vs. gibi temi­natlar almak zorunda kalırlar. Bundan başka aşağıda belirtilen se­lem, ıstısna, mudarebe, mü­şareke, ithalât, ihra­cat, fi­nansal ki­ralama gibi işlemleri de yapar­lar. Ortaklıklar kurar veya sana­yiin ihti­yacı olan takım, teçhizat, ham madde vs. alıp onlara va­deli olarak satarlar. Böylece finans kurumları tasarruf sa­hip­leri ile ona ihtiyaç duyanlar arasında bir malî aracılık yapmış olurlar. Malî aracılığın iki ayağı vardır; biri fon toplama, diğeri de fon kullanmadır.

 

1-Fon toplama

Tasarruf sahipleri, finans kurumunda vadesiz ve vadeli olmak üzere iki farklı hesap açtırabilirler. Vadesiz olana cari hesap, diğe­rine de katılma hesabı adı verilir.

 

a- Cari hesap

 Cari hesap, ödünç esaslarına uygun olarak açılır. Kurum bu pa­rayı kullanabilir. Bundan dolayı bir kâr payı vermez. Fon sahibi, parasının tamamını veya bir kısmını istediği zaman çekebilir.

Cari hesap sahiplerine çek defteri, çek/senet tahsili, havale gibi bazı hizmet ve kolaylıklar sağlanabilmektedir.

 

b- Katılma hesabı

Buna, Kâr ve Zarara Katılma Hesabı da denir. Ortaklık serma­yesi olarak toplanan paraların takibi bu hesaptan yapılır. Bunun için mudarebe veya müşareke kurallarına uymak gerekir. Türkiye'de faaliyet gösteren finans kurumları fonlarını mudarebe esasına göre toplarlar. Bu hesaplar, 30 gün, 90 gün, 180 gün, 360 gün veya daha uzun vadeli olmaktadır.

Finansal kiralama işinde kullanılmak üzere "Leasing Katılma Fonu­" adı ile 4 yıl vadeli ayrı bir kâr/zarara katılma hesabı açan kuruluşlar da vardır.

Hiçbir hesap sahibine önceden belirlenmiş sabit bir kâr veya anapara garantisi verilmez. Onlara sadece, fonların işletilmesi so­nucu elde edilen kârdan pay verilir.

Fon toplama işi, hem şubeler hem de muhabir bankalar aracılı­ğıyla yapılır. Muhabir bankanın faizli olması sisteme aykırı olmaz. Çünkü onun yaptığı, tasarruf sahibinden aldığı parayı ilgili finans kurumuna, finans kurumundan aldığı kâr payını da tasarruf sahibine  aktarmaktan ibarettir. Bu da faizli bir işlem değildir.

Hesap sahipleri, 30 gün önceden ihbar etmek kaydıyla vadesi dolmadan para çekebilmektedirler. Çünkü para kullanılmamışsa çeki­len para kadar mudarebe sermayesi azalmış olur. Eğer kullanılmış da paranın tamamı alacağa dönmüşse alacağın tahsiline kadar beklemek ge­rekir. Sermayenin bir kısmı nakit olarak dururken, bir kısmı alacağa, bir kısmı da mala dönüşmüşse, karşılıklı rıza ile nakit ve mala mah­suben bir ödeme yapılabilir. Finans kurumları çok sayıda tasarruf sahibinin sermayesini bir havuzda topladığı için daima bu son durumda olurlar. O zaman onlar, hesap sahibi ile olan akdi, onun isteği üzerine tamamen veya kısmen bozup nakdî ödeme yapabilirler.

 

2- Fon Kullandırma

Gerekli parayı vermeye finansman (financement) denir[449]. Finans kurumları, müşterilerinin ihtiyaç duyduğu nakit pa­rayı sa­dece onlara ortak olarak verebilirler. Bunun dı­şında para vermez, peşin aldıkları mal veya hizmeti veresiye satarak ihtiyaçları karşılar­lar. Fon kullandırmayı, para temini, mal temini ve hizmet temini diye üçe ayırabiliriz:

 

a- Para temini

Ortaklık sisteminde para temini, sadece mudarebe ve müşa­reke yoluyla olabilir. Finans kurumları bunu, "Kâr ve Zarara Katılma Yatırım Ortaklığı Sözleşmesi" ile yaparlar.

Bu, fon kullanan gerçek veya tüzel kişinin tüm faaliyetlerinden doğacak kâr ve zarara katılma biçiminde olabileceği gibi, belirli bir faaliyetten doğacak kâr ve zarara katılma biçiminde de olabilir.

 

1) - Mudarebe

Mudarebe, bir taraftan sermaye, diğer taraftan emek olmak üzere kurulan bir ortaklıktır. Kârın hangi orana göre pay edileceğini sözleşmede be­lirlemek şarttır. Böylece pa­rası olduğu halde onu işletemeyen­lerle iş yapma kabiliyeti olduğu halde parası olmayan­lar mudarebe ortaklığı ile bir araya gel­miş ve her iki tarafın ihtiyacı da karşı­lanmış olur.

Bir iş için gerekli sermayenin tama­mını eğer finans kurumu verir, ikinci taraf da işe yalnız emeği ile ortak olursa bu bir mudarebe olur. Kurum, iş bitiminde ser­maye ile birlikte kendine dü­şen kârı alır. Kâr yoksa yalnızca sermayeyi alır. Böylece risk, dengeli olarak pay­laşılmış olur. Finans ku­rumu, parasından gelir elde ede­me­miş, işlet­meci de çalışması­nın karşı­lığını alamamış olur. Zarar olursa, muda­rebede zarar sermayeye yükleneceğin­den finans kurumu bu za­rarı kabul eder. 

 

2) - Müşareke

Müşareke, bir ekonomik faaliyeti yürütmek için kuru­lan her türlü or­taklıktır. Müşarekede taraflar­dan her biri az veya çok sermaye koyar. Elde edi­len kârın hangi orana göre paylaşılacağı sözleş­mede belirtilir. Sermayenin belli bir oranı ya da belli bir miktar kâr vermek üzere yapılan müşareke geçersiz olur. Meselâ taraflardan biri 100 lira sermaye koymuşsa, ona veri­le­cek kârın, bu 100 liranın belli bir oranı, meselâ %20'si kadar olacağı yahut ona verilecek kâ­rın 10 lira olacağı şeklinde bir şart ile yapılan müşareke geçersiz olur. Bu durumda alınan sermaye iade edilir. Eğer ikinci taraf bu parayı kullanırsa bütün risk ona ait olur. O paradan elde ettiği bü­tün kâr da kendinin olur.

Finans kurumlarının yaptığı ticarî or­taklıklar, belli iş­lerin yapı­lıp bitirilmesi ile sınırlı kalır. Yani bir malın alım satımı, üretimi veya pa­zarlanması için çoğun­lukla bir işlemlik ortaklık kurulur. İş bi­tince or­taklık sona erer. Bir ticaret veya sanayi ku­rumunu işletmek üzere or­taklık  kurulmasına da bir engel yoktur[450].

Ortaklık, ister mudarebe, isterse mü­şareke şeklinde olsun, pa­rayı tehlikeye atmak olur. Ama ekonomik hayatta tehli­ke­siz iş yok­tur. Alınan bütün teminatlara rağmen banka kredi­lerinin dahi geri dönmeme tehlikesi daima vardır. Mudarebe ve müşarekede tehlike daha fazladır ama kazanç umudu da fazladır. Bu umut, in­sanları o tehlikeye girmeye zorlar. Unutmamalıdır ki, ortaklıklar, eko­nomik ha­yatın motorlarıdır. Onlar olmasa ne bankanın kredi vereceği ne de finans kurumunun iş yapacağı kuruluş kalır. Banka ve finans ku­rumu da birer ortaklıktır. Banka da ortaklık sistemine göre kurulur ve çalışmalarını ortaklık sisteminin kurumla­rı ile sürdürür.

Ortaklıklardan do­ğacak tehlikeyi azaltıcı ve kazanç ihtima­lini ar­tırıcı ted­bir­ler alınabilir. En önemlisi riski yay­mak olmalıdır. Bunun için her bir or­tak­lığa ayrılacak sermayeyi sınırlı tutup mü­şareke ve mu­darebe sayısını artırmak gerekir. Böylece birinin zararını di­ğer­le­rinin kârlarıyla karşılayıp kârlı duruma geçme­k ko­lay olur. 

Mudarebede proje ile ilgili detaylar ortaya konmalı ve paranın projeye uy­gun harcan­ması denetlenmelidir. Yoksa mudarib ge­reken titiz­liği gösteremeyebilir.

Müşarekede ortağın daha çok sermaye koymasına dikkat etme­lidir. Ortağın daha çok sermaye koyması, onu dikkatli davranmaya zorlar ve  kâr ihtimali yük­sek olur.

 

 b - Mal temini

Finans kurumları buna üretim desteği sağlama derler.

Finans kurumu peşin fiyatla mal sat­maz. Çünkü parası olan gi­der, malı kendi alır. Finans kurumu, malı yurt içinden veya yurt dı­şından peşin alır, vadeli satar veya kiraya verir. Bu sebeple fi­nans kurumunda mal te­mini; vadeli sa­tış, selem, ıstısna ve fi­nansal kiralama (leasing) yollarıyla olur.

 

1)  Vadeli satış (mürabaha)

Malın peşin satılması arzu edilse de veresiye satışlar vaz­geçi­lemez bir ihti­yaçtır. Cebinde parası olmayan bir me­mur, maaş gü­nüne kadar aç bekleye­mez, ihtiyacını veresiye alım yaparak gide­rir. Bu ihtiyacı, zaman za­man herkes du­yar. Malların peşin fiyatı ile vadeli fi­yatı arasında fark olabilir. Bu fark faiz değildir.

Bir alım satımda, satıma konu olan mal mevcut ve belli olur, fi­yatı konu­sunda taraflar anlaşır, taksit miktarları ile ödeme günleri belli olursa bu, geçerli bir satış olur. Artık o malın peşin fiyatı ile va­deli fiyatının farklı olması önemli olmaz[451].

Finans kurumları, peşin alır va­deli satarlar. Böylece satıcı, ma­lını peşin satma, alıcı da onu veresiye alma im­kanını elde eder. Bu satışa mu­rabaha adı verilir.

Murabaha, ister peşin, ister veresiye olsun bir malın mali­yetinin ve ondan elde edilen kârın müşteriye tam olarak söy­lenmesi sure­tiyle yapılan satıştır. Müşteri, finans kurumunun ne kadar kâr ettiğini ayrıntılarıyla bildiği için onların yaptığı her satış mura­baha olur. Ama bizde mura­baha keli­mesinin kötü bir geçmişi vardır. Osmanlılar bu keli­meyi muamele-i şer­'iyye karşılığı kullanmışlardır.

Muamele-i şer'iyye, faizin hileli yollarındandır. Ödünç verene sağlanan menfaate, alım sa­tımdan doğmuş kâr görüntüsü verilir. Meselâ kişi bir malını, ödünç verecek olanın önüne koyar ve "Bunu sana 10.000 liraya sattım." der, o da onu satın ve tes­lim alır ve parayı öder. Sonra ona; "Bu malı, bedelini bir yıl sonra ödemem şar­tıyla bana 11.200 liraya sat." der, o da satar ve teslim eder. Böylece ödünç verilmek istenen 10.000 lira verilmiş, borçlu buna karşılık 11.200 lira borçlanmış, yıllık %12'lik faize de kâr görüntüsü verilmiş olur. Bunun birçok usulü vardır. Osmanlı döneminde kuru­lan bankalardan Emniyet Sandı­ğı'nda bir cep saati varmış. Kredi alanla­rın öde­yecekleri fa­izi meşrulaştırmak için her gün defalarca satılır, müesseseye hibe edilirmiş. O zaman bu gibi yöntem­lerle çalışan çok sayıda para vakfı vardı. Bunlar halka kredi verir, ala­cakları faizi göstermelik satışlarla meşrulaştırırlardı.

Bir adı da murabaha olan muamele-i şer'iyye faizin hileli yolla­rından olduğu için halk vicdanı buna tepki duy­muş ve mu­rabaha kelimesi zamanla fa­izcilik ve te­fecilik anla­mında kullanılmış, fahiş faizle borç verip halkı soyan in­safsız bankere muraba­hacı adı ve­ril­miştir[452]. Bu mu­rabaha, göstermelik bir satış, fi­nans ku­rumlarınınki ise gerçek satıştır. Türkiye'deki finans kurumları, satın aldıkları malı darhal satmak zorundadırlar. Bu, onlara ilgili kanunun yüklediği bir görevdir. Satın alınan malın derhâl satılması, sıkça rastlanan bir durum değildir. Bu sebeple bunu da göstermelik satış kapsamına sokanlar az değildir.  Hâlbuki, burada birinden alınan mal, bir baş­kasına satılarak gerçek bir satış yapılmaktadır. Nitekim bu şekilde satış yapan birçok kuruluş vardır. Meselâ bir kiremit fabrikasının malını satan kişi, kendine gelen siparişi derhâl fabrikaya geçer ve malı aldığı anda satar, sonra bu mal, doğrudan müşterinin gösterdiği adrese gider. Mal, müşteri bulmak için bekletilir. Müşterisini bulan hiç kimse malını bekletmez, derhâl satar.

Günümüzde şirketler grubu ve birçok şirkete sahiplik yapan holdingler vardır. Bunlara bağlı şirketlerin birinden alınan malı diğe­rine satma halinde muamele-i şer'iyye gibi bir durum meydana ge­lebilir. Gerçek satış yapıldığından emin olmadıkça bu gibi işlere girmemek gerekir.

 

2) Selem

Selem, para peşin, mal veresiye olmak üzere yapılan bir satım akdidir. Veresiye satışın tam tersine işler. Selemde malın cinsinin, nev'inin, özelliklerinin, miktarı­nın, bedelin miktarının, teslim yerinin ve teslim tarihinin akit sıra­sında tespiti şarttır[453]. Şartlarına uygun ola­rak yapılan bir selem sebebiyle ileri bir ta­rihte üretilecek mallar şimdiden satıl­mış ve ihtiyaç duyulan para elde edilmiş olur. Diğer taraf­tan müşteri de ileri bir tarihte ihtiyaç duyacağı malı şimdiden almış ve taraf­lar faize girmeden ihtiyaçla­rını karşılamış olurlar.

 

3) Istısna

Bu bir sipariş akdi, bir şeyi yapmak üzere imalâtçı ile yapı­lan an­laşmadır. Istısna’ın selemden farkı, paranın peşin veril­me­sinin şart olmaması ile malı tes­lim tarihinin kesin olmama­sıdır. Bu şe­kilde imalâtçı, imal edeceği mal için ihti­yaç duy­duğu parayı elde ettiği gibi onu satmayı da sağlama almış olur. Müşteri de kendisine lâzım olan malın siparişini vermenin ra­hat­lığı içinde bulunur.

Müşteri siparişini fi­nans kuru­muna, finans kurumu da imalâtçıya verir. Malın üretilememesi veya üretimin isteğe uy­gun olma­ması ha­linde müşteri finans ku­rumunu sorumlu tutar. Bu du­rumda fi­nans kurumu o malı bir başka yerden temin edip müşteriye vermek zo­runda kalır. Finans kurumu da imalâtçıyı so­rumlu tutar.   

 

4) Finansal kiralama (leasing)

Finansal kiralama, bir malı satın ala­rak ona ihtiyaç duyan kişi ve kuruluş­lara kiralamaktır. Bu, faize girmeden yatırım yapma imkânı sağlar. Kiralama ya normal ya da mülkiyetin dev­riyle sonuçlanacak bir şekilde yapılır.

Normal kiralama, kiraya verilen ma­lın, kira müddeti biti­minde geri alınması şeklinde olur. Meselâ bir leasing şirketi, sanayicinin ihti­yaç duyduğu bir fabri­ka binasını yaptırır veya satın alır, ona 10 yıllı­ğına ki­raya verir. Süre sonunda söz­leşme yeni­lenmezse binayı geri alır. Şirketle sanayici arasında bu konuda bir ön sözleşme yapılabilir. Böylece taraflar, karşılıklı taahhüde girmiş olurlar. Bu ta­ah­hüt taraflardan birinin diğerini zarara sokmasını önleyecek bi­çimde yapılabilir.  Fabrikanın ku­rulması için gerekli takım ve tezgah­lar vs. de aynı usulle alınıp ki­ralanabilir.

Mülkiyetin devriyle sonuçlanan kiralama satış ile kiranın birleş­mesinden doğan yeni bir akit sayılmaktadır. Buna göre, kiralanan mal 100 hisse itibar edilirse ilk taksitte bunun 1 hissesinin be­deli, 99 hissesinin kirası alınır. Yani yapılan her ödemenin bir kısmı mal be­deli, bir kısmı da kira be­deli olur. Taksitler ödendikçe kiracının o mal­daki payı artar. Bu pay yüzde yüze ulaşınca kiracı, malın  sahibi olur. Bize göre bu, vadeli satıştan başka bir şey değildir. Bu se­beple ilişkiler, vadeli satışa göre düzenlenmelidir.

 

3 - Hizmet temini

Finans kurumu, banka gibi kredi kuruluşu değil, mal ve hizmet satan ticari bir kuru­luştur. Bu sebeple mal ve hizmet satan ku­ru­luş­lar ne iş yaparlarsa finans kurumu da o işleri yapar.

Finans kurumu taşeronluk yapabilir. Meselâ, bir işlet­menin bazı hizmetlerini belli bir meblağ karşılığında belli bir süre için üstlenebilir. Bu süre içindeki İşçi ücretlerini ve sabit giderleri karşılar. Böylece nakit sıkıntısı içinde olan veya elindeki nakitleri bir başka işte kul­lanma durumunda olan işletme, bu ihtiyacını faize girmeden karşı­lamış olur.

Yine bir reklam ajansı gibi çalışıp, basın ve yayın organların­dan aldığı reklamları pazarlayabilir.

Bir oteli veya seyahat şir­ketini belli bir süre için kiralayarak bu süre içindeki bütün gelirlere sahip olabilir.

Finans kurumu, meşru ölçüler içinde her türlü hizmeti yapabile­ceği için büyük bir iş sahasına hizmet satabilir.

 

B - Bankacılık Hizmetleri

 

Emanet kabulü,  ikraz (ödünç verme), istikraz (ödünç alma), banka havalesi, senet tahsili, poliçe, kredi mektubu, banka kartı, çek, banka teminat mek­tubu, kredi kartı, aval, kambiyo işlemleri, al­tın ve gümüş alım satımı (sarf) gibi banka­cılık hizmet­leri, bir komis­yon karşılığı faizsiz ola­rak yürütülebilir.

 

1- Emanet kabulü

Bankalar, menkul değerleri ve birkı­sım kıymetli eş­yayı ema­net olarak kabul edip saklarlar. Bunun için kiralık kasalar bulundururlar.

Kıymetli eşyanın güvenli bir şekilde saklanması zaman zaman ciddi bir ihtiyaç olur. Mu­hammed, ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisi olmadan önce Mekkeliler ona güvenir, para ve kıymetli eşyalarını onun yanında saklarlardı. Bu özelliğinden dolayı ken­di­sine el-Emîn (güvenilir kişi) lakabı ve­rilmişti. Allah'ın Elçisi olduk­tan sonra kimi Mekkeliler, her ne kadar inanmamış ve karşı gelmiş ol­sa­lar bile ona olan gü­venlerini yitir­memişlerdi. O, Mekke’den Medine’ye hicret ederken yanın­daki emanetleri Ali’ye (r.a.) tes­lim etmiş ve onları sa­hiplerine ulaş­tır­masını istemişti[454] Ali, bu malları teslim ettikten sonra Medine’ye hicret et­mişti.

 

2 - Mevduat kabulü

Saklanması için bırakılan şeye vedîa () denir. Mevduat, mevdûe'nin ço­ğuludur, vedîa olarak bırakılmış şeyler demektir. Bankaya yatırılan para­ya da mevduat denir. Burada mevduat ke­limesi çoğul değil, tekildir.

Bu paralar fıkıh ba­kımından mevduat değildir. Çünkü  mev­du­atın korunması ve kullanılmaması ge­rekir. Zayi olması ha­linde ba­kılır, eğer onu kabul eden ki­şinin bir kusuru yoksa tazmin etmez. Hâlbuki, bankalar bu pa­raları kullanma hakkına sahiptirler. Zayi olsa, bankanın kusuru var mı, yok mu diye bakılmadan para sahip­leri, on­ları isteyip alabilirler. Bu se­beple banka mev­duatı ona ve­rilmiş ödünçten (karzdan) başka bir şey değildir.

Ödünç (karz), mislini geri almak için mislî bir malı vermek üzere yapılan söz­leşmedir.

Mislî mal, değerini etkileyen önemli bir fark olmaksızın çarşı pa­zarda dengi bulunabilen maldır. Borçlu, borç aldığı malın aynısını değil, mislini yani dengini ver­mekle yü­kümlüdür. Karz için tespit edilen vade de  alacaklıyı bağla­maz[455].

Gerek finans kurumlarında ve ge­rekse bankalarda bulunan va­de­siz he­sap­lar müşteriler tarafından bu kuruluş­lara ödünç verilmiş para­lardır. On­lar bu paraları kullanıp gelirinden yararla­nabilirler.

Emanet bırakılan bir mal, emanetçi­nin kusuru olmadan zayi olsa emanet­çiye ödettirilmez[456]. Bir de emanetçi bu mal­ları sahibinin izni ol­madan kullana­maz. Hâlbuki ödünç (karz) öyle de­ğildir. Ödünç alı­nan şey, hiç kullanılmadan ve bir kusur işlenmeden zayi olsa borçlu­nun onu ödemesi gerekir.

Karz, her zaman istenip alınabilece­ğine ve zayi olması halinde tazmin etti­ri­leceğine göre tasarruf sahibi, para­sını emanet yerine karz olarak vermeyi tercih eder. Bu, karşı taraf için de yararlıdır. Çünkü bu takdirde o, parayı kullanabilecek ve ondan faydalana­cak­tır.

Sahabeden Zübeyr b. Avvam (r.a.), güvenilir bir kişiydi. Halk, kıymetli mal ve paralarını ona emanet ederdi. Oğlu Abdullah b. Zübeyr’in (r.a.) bildirdiğine göre kendine emanet bırakmak is­teyene şöyle derdi:

- Hayır. Sadece ödünç olarak kabul edebilirim, çünkü zayi ol­masın­dan kor­ku­yorum.

Zübeyr b. el- Avvam’ın[457] yanında bu şe­kilde iki milyon iki yüz bin dirhem birik­mişti[458]. 4.35 gr.lık bir Bizans altını o de­virde on dir­hem değerinde ol­duğu için biriken para, 220.000 adet Bizans altını eder. Bu, o zaman için önemli bir meb­lağdır.

 

3 - İstikraz (ödünç alma)

Kısa vadeli para ihtiyacı istikraz yo­luyla karşılanabilir. Ödünç bazen sada­kadan efdal olur. Faizsiz verilen ödünce karz-ı hasen denir.

Finans kurumları, bazı müşterilerine, herhangi bir menfaat bek­lemeksizin ödünç verebilirler. Bu şekilde müşterilerinin yanında iti­barlarını artırmış olurlar. İstismara açık olan bu imkânı çok dikkatli kullanmak gerekir.       

 

4 - Banka havalesi

Banka havalesi, bir kimsenin kendi adına, diğer bir kim­seye para, kıymetli evrak ya da benzeri şeyleri vermeye bir üçüncü ki­şiyi yetkili kılmasıdır. (Borçlar Ka­nunu m. 457). Bu, fıkıh açısından havale değil, vekâlet işlemidir. Banka hava­lesi yaptıran kişi bu ko­nuda bankayı kendine vekil etmiş olur. Çünkü vekil, başkasının bizzat yapması gereken bir işi yüklenir ve kendini o konuda onun yerine koyar. Meselâ birine bir miktar para verecek olan, o parayı bir başkası aracılığıyla da verebilir. Bu başka kişi o şahsın vekili olur. Fıkıh açısından havale poliçe konusu işlenirken anlatılacaktır.

Gerek şehir içinde ve gerekse şehir­ler arasında para taşı­yanlar, gönderenin vekili olur. Vekilin elin­deki şeyler emanet olacağı için bir kusuru olmadan bunlar kayıp ya da telef olursa vekilin onu öde­mesi ge­rekmez.

Vekil, elindeki emanetleri kendi malına katamaz ve kendi işi için kulla­namaz. Eğer böyle yaparsa  kaybolma veya telef halinde, ku­surlu olup olmadı­ğına bakılmaksızın onların bedelini ödemesi ge­rekir. Bugün finans kurumları ve bankalar havale için aldıkları para­ları kendi paralarına katmakta ve kısa bir süre için de olsa, kendi işleri için kullanmaktadırlar. Bu sebeple onla­rın aracılığı ile havale edilen paraların çalınması veya zayi olması ha­linde karşılığını ödemeleri gerekir.

 

5- Senet tahsili

Banka veya finans kurumu, alacaklı adına borçlunun parasını tahsil eder. Gerek senet tahsili ve gerekse banka ha­valesi için alı­nan ücret vekâlet ücreti­dir.

 

6- Poliçe

Poliçe, İtalyanca polizzadan alınmış­tır[459]. Fıkıh ki­taplarında ge­çen el-bolîsa ()[460] da o kelimeden alınmış ol­malıdır. Ömer Nasuhi BİLMEN buna po­liçe demiştir[461]. Ancak el-bolîsa poliçe­den biraz farklıdır, süftece anlamındadır. Süftece, banka kartı başlığı al­tında gele­cektir.

Poliçe, bir alacaklının borçlusuna hitaben düzenlediği bir kam­biyo senedidir. Bu senet, borçlunun belli bir tarihte öde­yeceği bir borcu, üçüncü bir kişiye ya da onun havale edeceği başka bir ki­şiye ödemesi emrini içerir.

Kambiyo senedi, bono, çek ve poliçeye verilen ortak addır. (TK 582). Bunlara ticari senet de denir.

Bir poli­çede, keşideci, muhatap ve lehtardan oluşan üç taraf vardır. Keşideci poliçeyi düzenleyen alacaklı, muhatap ödemeyi yapacak olan borçlu, lehtar da senedi teslim alan üçüncü kişidir. Muhatap ödemeyi ona yapar.

Muhatap poliçeyi kabule zorlanamaz, ama kabul edince ilişkinin bir tarafı haline gelir. Lehtar poliçeyi vadesinden önce ciro edip bir başkasına teslim edebilir. Böylece o, poliçeden doğan haklarını devretmiş olur.

Ciro, ticarî senetleri veya çekleri, arka yüzüne imza atmak sure­tiyle devretmektir. Ciro eden lehtara ciranta denir. Bu imza ile o, mu­hataba, bu borcu yeni bir lehtara ödemesi için talimat vermiş olur. Cironun usulüne uygun olması için cirantanın imzası yeterlidir. Senedi rehin bırakmak amacıyla da ciro yapılabilir. Bu takdirde se­nedin arkasına "bedeli teminattır" veya "bedeli rehindir" gibi bir ibare yazılır. Poliçede birçok ciranta bulu­nabilir. Poliçe, mu­ha­tap tarafından ödenmezse bütün cirantalar, senedi en son elinde bu­lunduran hamile karşı zincirleme kefil sayılırlar.

Poliçe, fıkıh bakımından bir havaledir. Fıkıhta havale, borcu bir zim­metten diğerine nakletmek, yani borcu ödeme yükünü başka­sına yüklemek demektir.

Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

 

Sizden biri ödeme gücü olana yönlendirilirse o, ona yönelsin[462].

 

Ödeme gücü olanın borcunu geciktirmesi zulümdür. Kim ödeme gücü olan birine havale edilirse onu kabul etsin[463].

Havalede üç taraf olur. Birincisi hava­leyi yapan borçlu (muhîl), ikincisi havaleyi kabul eden alacaklı (muhalün leh) üçüncüsü de havale ödeyicisi (muhalün aleyh) dir. Havalenin geçerli ol­ması bu üçü ta­rafından kabul edilme­sine bağlıdır. Havale yalnız alacaklı (muhalün leh) ile havale ödeyicisi (muhalün aleyh) arasında da olabilir[464]. Muhalün aleyh (havale ödeyicisi) ya da muhalün leh (alacaklı) havale sırasında hazır bulunmayabilir. Bunlar diğer iki kişi arasında yapıl­mış olan hava­leyi daha sonra kabul ederlerse ha­vale ge­çerlilik kazanır[465].

Ahmet borçlu, Mehmet alacaklı, Hasan borcu ödemeyi ka­bul eden üçüncü şahıs ve borç miktarı 100 lira olsun. Böyle bir işlemde genellikle Hasan'ın da Ahmet'e aynı tarihte ödene­cek 100 lira borcu olur. Normal havalede Ahmet Mehmet'e, "Alacağını git Hasan'dan al." derken poliçede Ahmet Hasan'a der ki, bana olan borcunu Mehmet'e öde. Burada ilişkilerde temel bir değişiklik olmadığı için poliçe ha­vale kapsamına girer. 

Fıkıh bakımından ciro, tekrar havalede bulunmak demek­tir ki, bu mümkündür.

Cirantaların zincirleme kefil olmalarına bir engel yok­tur. Bu du­rumda havale ile birlikte kefalet işlemi de yapılmış olur[466]. Bu kefa­let, poliçenin ciro edilmesi konusun­daki örften dolayı kendiliğinden olur.

Banka kartı, kredi mek­tubu ve çek düzenleme işlemleri ile men­kul kıymetlerin ciro edilmesi işlemi de birer havaledir.

 

7 - Kredi Mektubu

Kredi Mektubu, bir bankanın müşterisine, kendi şubelerinden ya da muha­birlerinden para çekmesi için verdiği mektuptur. Buna itibar mektubu da denir.

Urvetü’l-Bâriki, Allah'ın Elçisi'nden bir şey istemiş, o da bir alâ­met (nişan, simge) vererek “Hayber’deki vekilime git, bu alâmete dayanarak sana istediğini versin.” demişti[467]. Kredi mektubu da bu alâmet gibidir. Hayber'deki vekil, o alâmeti görünce bu şahsa nasıl ödeme yapmışsa, bankalar da, ilgili bankanın veya finans kurumu­nun mektubunu görünce o şahsa ödeme yaparlar.

Kredi mektubuna karşılık alınan ücret bir hizmete karşılık alınmış ücrettir.

 

8 - Banka Kartı

Banka kartı, bankanın müşterisine verdiği bir çeşit kimliktir. Üzerinde müş­terinin adı, hesap numarası, fotoğrafı, imzası ve kar­tın geçerlilik süresi ya­zılır. Bu kartla birlikte kullanılabilecek bir de çek karnesi vardır. Banka şubeleri bu çekleri belli bir miktara kadar pro­vizyon almadan yani hesabında para olup ol­madığını araştır­madan kabul ederek ödeme yaparlar.

Hem banka kartı hem de kredi mek­tubu düzenleme birer ha­vale işlemidir. Alacaklı durumda olan müşteri muhalün leh, kredi mektu­bunu ya da banka kartını veren muhîl, öde­mede bulunan banka da mu­halün aleyhtir.

Buna fıkıhta süftece veya bolîsa () denir. Süftece, bir yerde veri­len bir paranın, bir ödüncün bir ödeme emri ile diğer yerde tahsil edilme­sidir. Bir kimse, bulunduğu yerde bir tüccara bir miktar para verip ondan aldığı ödeme mektubuyla bu parayı gideceği yerdeki tüccardan ya da başka birinden alacak olsa bir süftece  iş­lemi yapılmış olur.

Mekke’de Abdullah b. Abbas (r.a.) Kufe’ye süftece  yazmak üzere dirhemler kabul ederdi. Abdullah b. ez-Zübeyr de Mekke’de bazı ki­şilerin dirhemle­rini alır ve Irak’ta bulunan kardeşi Mus’ab b. ez-Zübeyr’e süftece yazardı. Bun­lar o süfte­ceyi götürür Mus’ab’dan para­larını alır­lardı. O zaman böyle işlemler yapılırdı[468]. Süftece, daha çok yol tehlikesini ve para taşıma külfe­tini ortadan kaldırmak için yapılırdı. Para, süfteceyi yazacak kişiye borç olarak verilirdi. Süfteceyi yazan kişi muhîl, onu götüren kişi muha­lün leh, süfteceyi kabul edecek olan muhatap da  muhalün aleyh  duru­munda­dır.

 

9- Çek (check, cheque)

Kelimenin aslı Arapça sakk () tır[469]. Günümüz Arapça’­sında çeke şîk () denir. Bankalar ve finans kurumları, vadesiz he­sabı olan bazı müşterilerine çek koçanı ve­rerek çek kullanmalarına imkân sağla­rlar.

Çek, ödeme emri olarak yazılan bir belgedir. Çek sahibi para­sını önceden va­desiz olarak yatırıp alacaklı duruma gelir. Bir mal ya da hizmet almak veya borç ödemek için bir çek yazıp ala­caklı­sına verir. Alacaklı da bu çeki vere­rek bankadan veya fi­nans ku­ru­mundan alacağını tahsil eder.

Çekle yapılan işlem, fıkıh bakımından bir havale işlemidir. Çeki yazan mu­hîl, çeki alan muhalün leh, banka veya fi­nans kurumu da muhalün aleyh olur.

İranlı seyyah Nasır Hüsrev, 11. asırda (437-444 h./ 1045-1052 m. senelerinde) yap­tığı gezi­lerle ilgili anılarını yazdığı Sefernâme adlı eserinde, Basra’da gör­düğü bir olayı şöyle anlatır:

“..Basra’da sabahleyin Huzaa çarşı­sında, öğleyin Osman çar­şı­sında, ak­şam­leyin de Kaddâhîn çarşısında olmak üzere günde üç pazar kurulur. Pa­zarda işlem şöyledir: Herkes parasını sarrafa ve­rerek ondan sakk (çek) alır. Sonra lâzım gelen her şeyi satın alır ve bedeli­nin ödenmesini sarrafa havale eder. Müşteri şehirde kaldığı süre içinde sar­rafın sakkından başka bir şey kullan­maz[470].” 

Ahmed Emin’in bildirdiğine göre hicrî IV. asır ortalarında Halep Devleti Emiri olan Seyfüddevle el-Hemedânî, bir sar­rafa hi­taben ilk çeki yazmış ki­şidir. Bu çeki o, Bağdat’ı ziya­reti sı­rasında  yaz­mıştı[471] .

Çek kullanma halk arasında yaygın­laştıktan sonra edebî eser­lerde çeklerle ilgili parçalara rastlanır ol­muştu[472]. Şair Cehza () el-Bermekî (234-324 h./848-936 m.) karşılıksız çeklerle ilgili olarak iki beyit söyle­miştir:

 

Ödülleriniz parmaklarla ve ellerle yazı­lan kağıt parçaları ise

O kağıtlar bir fayda sağlamaz. İşte benim yazım, alın onu bin tane bine[473].

Mal ve hizmet akışı önemli ölçülere vardığı zaman, alınan malın ve yapı­lan hizmetin bedelini ödemek için büyük meblağlar bulun­dur­mak ve bunları bir şehirden diğerine ya da bir ülkeden di­ğer ül­keye nakletmek gerekir. Taşıma güçlüğü yanında bunların çalınma ve kay­bolma tehlikesi de olur. Eğer eski­si gibi ödemeler altın ve gü­müş ile yapılacak olsa, buna bir de bu pa­raların ağırlık ve ayar­la­rını bilme ihtiyacı eklenir. Bu bakımdan çek, önemli bir hizmet gör­mektedir.

Çeki kullanacak olan kişi, daha önce bankaya veya finans ku­rumuna vadesiz mevduat yatırmaktadır. Bu mevduat ödünç yani karzdır. Bu ödüncü çekle tahsil eden kişi, para taşıma külfetine ve yol tehlike­sine girmeden ödemelerini yapmaktadır. Bu, ödünçten sağlanan bir menfaattir. Menfaat sağlayan her ödünç faiz sayıl­dığı için kimi fakihler bunu caiz görmezken kimileri de mekruh saymıştır. Para, ödünç olarak ve­rilirken bir süftece yazma ya da sakk (çek) verme şartı koşulmazsa bir sakın­cası görülme­miştir[474].

İmam Malik’e şöyle bir soru soruldu:

- Bir kişi başka bir şehirde ödemek üzere birinden ödünç dinarlar ve dir­hem­ler alsa ne olur ?

İmam Malik dedi ki: “Borç veren kişi, arkadaşına iyilik etmek ve kolaylık sağ­lamak istemiş de Iraklıların süftecelerle yaptığı gibi kendisi için (o beldede öde­meyi) garantilesin diye vermemişse onda bir sakınca görmem[475].”

Hanbelî mezhebine göre “Kişinin, kendi lehine bir süftece ya­zılması şar­tıyla borç vermesi caizdir. Ancak buna karşılık bir şey alması doğru olmaz[476].” Çünkü her iki taraf da bundan yararlanır ve bunun taraflara zararı ol­maz. Zaten şeriat bir zarar doğurmayan iyi şeyleri yasaklamaz, aksine meşru kı­lar[477].

Bize göre günümüzde para nakillerinde yaygın bir zorunluluk (umûm’ul-belvâ[478]) olduğu ve süftece yaz­mayı engelleyecek bir ayet veya hadis de bulunmadığı için  bunda bir sakınca yoktur.

 

10- Banka teminat mektubu

Bankanın, bir kişi ya da kuruluş adına belli bir meblağa ka­dar doğacak borcu, belli süre için üstlendiğine dair ver­diği belgeye banka teminat mektubu denir. Bu, her ne kadar kefalete benzese de kefaletten farklıdır. Çünkü kefalet bir şahsın borcunu üst­lenmek ve o borcun borçlu ile bir­likte ken­dinden istenmesini kabul etmektir. Kefalette kefil olunan kişi aleyhine doğ­mamış bir borç kefilden iste­nemez, ama te­minat mektubunda istene­bilir. Meselâ bir kişiden 1 milyon TL. tutarında veresiye mal alacak olan kimse, o kişiye bir teminat mek­tubu verse de henüz hiçbir şey almasa, o kişi mektupta yazılan meblağı ilgili kurumdan alabilir. Bu durum fıkıh bakımı­dan kabul edilemez.

Kefalet iyilik ve teberru sayıldığı için bundan ücret alınması caiz görülme­miş­tir[479]. Kefalet, kefilin söylediği  bir söz ile tamam olur. Bunun için bir belge dü­zen­lenmesi şart değildir. Ama teminat mek­tubu, adı üstünde bir mektup, özel ifadeler içeren bir belgedir. Bu belgeyi herkes değil, belli finansal kuruluşlar düzenleyebi­lir. Bunlar hayır kurumları değildir. Banka teminat mek­tubu düzenleme işi, bir kişinin bir baş­kasına kefil olmasından da farklıdır. Bu se­beple banka teminat mektubundan komisyon alınabi­lir.

Belge düzenleme ücretle yapılabilir. Nitekim bir fakih ver­diği fet­vadan ücret alamaz, ama onu bir ka­ğıda yazmak için ücret alabi­lir[480]. Çünkü “Bizzat tecviz olunamayan şey bi’t-teba tecviz olu­nabi­lir[481].” Yani tek başına yapılması caiz ol­mayan şey, başka bir şeye bağlı olarak yapılabilir. Fetvasını bir kağıda yazan fakihin alacağı ücret bir kâtiplik ücreti değildir. Kâtip, hazır bir belgeyi ya­zar. Ama fakih yeni bir belge hazırlar. Kefalet belgesi düzenleme işi de bu kapsamdadır.

 

11 - Akreditif

Akreditif, bir ithalâtçının, yabancı ülkede bulunan satıcıdan ala­cağı malın bedelinin tamamına veya bir kısmına bir banka­nın kefil ol­masıdır. Banka böylece, bir taraftan ithalâtçıyı desteklemiş, bir taraftan da ithal edilecek malın bedelinin ödeneceğine dair diğer ül­kedeki satıcıya güven vermiş olur. Bu, dış tica­rette önemli bir iş­lemdir.

Akreditif açmak için gerekli muamele­leri yapma karşılığında ko­misyon alına­bilir. Çünkü bu yalnızca bir kefalet değil, içinde kefalet de bulunan bir iş­lemler bütünüdür.

 

12 - Kredi kartı

Kredi kartının üzerinde sahibinin adı, soyadı, kartın numarası vs. bulunur. Bu kartı veren kuruluş, kart sahibi­nin belli  yerlerden belli miktara kadar alacağı malların bedelini ödemeyi kabul etmiş olur.

Meselâ A bankası B adındaki kişiye 1 milyon ile sınırlı kredi kartı ver­mişse onun belli yerlerden 1 milyona kadar yapacağı  alımların bedelini öde­meyi kabul etmiş olur. B gider, kredi kar­tını ka­bul eden C mağazasından 1000 li­ralık mal alır ve bu iş için hazır­lanmış fişi imzalarsa C mağa­zası bu fişi ilgili banka şube­sine ya da muhabirine ibraz ederek parasını alır. Sonra kredi kartı sahibi al­dığı malın bede­lini bankaya öder. İşlem bu şekliyle hem bir kefalet[482] hem de ve­kâlet işle­mi­dir.

Bankanın kefil olması, kredi kartı sa­hibinin satın ala­cağı belli mik­tardaki ma­lın bedelini ödemeyi üstlenme­sinden dolayıdır. Vekil olması da borçları takip edip kendi adına öde­me yapması için kart sahibi tarafından yetkili kılınmış olmasından dolayıdır. 

Banka, yaptığı bu hizmete karşılık bir ücret alır, bu bir vekâlet ücretidir. Bu ücret, önceden ka­rarlaştırı­lan oranda, satış bedelinden kesilerek tahsil edilir. Bu çoğu zaman, satıcının kart sahibine yap­tığı bir indirim olur. Meselâ, kredi kartını kabul eden kuru­luş, 100 lira­lık satışa karşılık bankadan 95 lira alıyorsa sattığı mal ve hizmetin fiyatından 5 liralık indirim yapmış sayılır. Bu indirimi yapmayanlar o komisyonu müşteriden alırlar.

Kredi kartı sahibi, bankanın tanıdığı süre içinde ödeme yap­mazsa banka, faiz ta­hakkuk ettirir. Faize girme­mek için ödemeyi za­manında yapmak gerekir.

Faizsiz finans kurumları da müşteri­lerine kredi kartı verirler. Onlar, öde­me­nin geciktirilmesine karşılık faiz alamaz­lar. Gecikme süresi içinde para değer kaybı olmuşsa bunu alabilirler. Bunun için sözleşmeye şart koyabilirler. Temerrüde düşen borçlulara uygula­nabilecek ceza aşağıda gelecektir.

 

13- Aval

Aval, Arapça havale kelimesinden Fransızcaya geçmiştir[483]. Ama havale anlamında değil, borca kefil olma anla­mında kul­lanılır. Aval, bir poliçede ya da emre yazılı senette im­zası bulunanlar ödemezse senet bede­lini o senedin hamiline ödeyeceğine dair üçüncü kişi­nin verdiği te­minattır. Aval veren kefil ol­duğu şahıs dere­cesinde sorumlu­dur.  (TK m. 612-614).

Aval tam bir kefalettir. Aval uygulamasında geçerli olan şu iki husus fıkha uymaz.

    a-Kefalette esas borcun geçersiz olması halinde kefil borçtan kurtulurken aval verenin borcu, esas borç geçerli olmasa bile de­vam eder.

    b-Kefalette kefil, esas borçluya ait defileri[484] ileri sürebilirken aval ve­ren, lehine aval verdiği kişiye ait şahsî defileri ileri sürerek borcu öde­mekten kaçınamaz.

 

14- Kambiyo işlemleri

Kambiyo, iki ayrı ülkenin parasını birbiriyle değiştirmektir. Buna döviz alım satımı denir.

 Allah'ın Elçisi Muhammed zamanında para, altın­dan bası­lan dinar ile gümüşten basılan dirhem idi. Gerek dinar ve dir­hemin ve gerekse altın ve gümüşün kendi cinsiyle ya da birbiriyle değiş­tirilmesi Allah'ın Elçisi tarafından bazı kural­lara bağlanmıştır.

Para olma özelliği dışında altın ve gümüşle ortak yanı ol­mayan kağıt parada, dinar ve dirheme uygulanan ku­ralla­rın geçerli olup olamayacağı tartışmalı­dır. Rabıtatü’l-ale­mi’l-İslâmî’nin fetva heyeti, kağıt parayı dinar ve dirhem gibi saymıştır. İslâm Konferansı'na bağlı İslâm Fıkıh Akademisi’nin () 4 numaralı kararı da böy­ledir. Uygulama hep bu doğrultudadır. Bize göre altın ve gümüş ile kağıt paranın ortak bir yönü yoktur. Bu sebeple onları dinar ve dirhemler gibi saymak doğru olmaz. Bu konu aşağıda ge­lecektir.

 

15 - Altın ve gümüş alım satımı (Sarf)

Sarf, altın ve gümüş paraları birbiriyle değiştirmektir.  Allah'ın Elçisi Muhammed'in hadisine göre altına karşılık altın ve gü­müşe karşılık gümüş alınırsa, değişimin eşit ağırlıkta ve peşin ol­ması gerekir. Altına karşılık gümüş alınırsa ağırlıklar farklı olabilir ama değişimin peşin olması şarttır. Bu şartlara uyulmazsa faiz olur. Bu konu aşağıda Altın Gümüş ve Para Alım Satımı  başlığı altında in­celenecektir.

 

16 - Kıymetli evrak alım satımı

Bankalar, tahvil, hisse senedi ve çeşitli kambiyo senetleri­ni alıp satarlar. Bu alım satımların bir kısmı İslâm'a göre caiz, bir kısmı da yasak ve haramdır.

Hisse senedi, bir ticaret veya sanayi kuruluşuna ortaklığı belge­ler. Bu se­beple haram işlerle meşgul olmayan ku­ruluşla­rın hisse senet­leri alınıp satılabilir. Ancak men­kul kıymetler borsaları haksız kazanca yo­l açacak bir yapıda oldukları için bu yapı düzelmeden bu borsalardan hisse senedi alım satımı yapmak caiz olmaz.  Bu konu kitabın sonunda işlenmiştir.

Tahvil, faizli borç senedidir. Bu sebeple tahvil alım sa­tımından elde edilen gelir faizdir.

Poliçe, bono ve çekler kambiyo se­netleridir. Bunlar parayı veya borcu temsil ederler. Üzerlerinde yazılı değer­den daha düşük de­ğerle alınıp satıldık­ları için bu satışlardan elde edilen gelir faiz olur.

 

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

 KREDİ

 

Kredi, bir paranın,  belli vade ve belli bir fiyatla bir  kişiye tahsis edilmesidir. Mesela, bir yıl vade ve %15 faizle verilen 1000 lira bir kredidir. Kelimenin Arapçası kard ()'dır. Türkçede karz diye seslendirilir. Kredi kelimesi Arapça kard'dan alınmıştır. Bunun Türkçe karşılığı ödünç'tür. Ödünçten elde edilen gelir faizdir.

 

I- KARZ-I HASEN

 

Karz-ı hasen, bir menfaat beklemeden verilen ödünce de­nir. Abdullah b. Mesud’un yaptığı rivayete göre Muhammed, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

“Her ödünç bir sadaka­dır[485].”

Çünkü ödünç alan, bir bedel ödemeden o mal­dan bir süre yarar­lanır. Muhammed bir de şöyle demiştir: “Kim zor du­rumda bulu­nan bir kişinin sıkıntısını giderirse Allah da onun dünya ve ahirette sı­kıntısını gide­rir”[486].

Hanefîler, ödünç verenin borçluya tanıdığı süreyi geçerli (sahih) saymamışlardır. Mesela bir ay sonra ödenmesi kaydıyla verilen bir ödünç hemen istenebilir[487].

Soru - Ödünçte süre bağlayıcı olmazsa insanlar nasıl gü­venip borç alabilirler. Bu, ödünçten beklenen faydayı ortadan kaldırmaz mı?

Cevap- Karz-ı hasen bir iyilik ve ikramdır. Kişi, iyilik ve ikramını devam ettirmeye zorlanamaz. İstediği an ondan vazgeçebilir[488].

Şafiî ve  Hanbeli mezheplerinde de durum aynıdır. Karz için belli bir süre konsa bile süreye uyma zorunluluğu yoktur. Ama süre belirleme alacaklıya menfaat sağlamadığı için karz akdini boz­maz[489].

Maliki mezhebi ise karzda süreyi bağlayıcı sayar, karz için belir­lenen süre ile ticari alacaklar için belirlenen süre arasında bir fark görmez[490]. Çünkü Peygamber şöyle demiştir: “Müslümanlar şartlarının yanında olur.” (). Bir de taraflar bu sözleşmeyi karşılıklı olarak ikale ve imzaya yetkilidirler[491]. İkale, yapılmış bir sözleşmeyi, karşılıklı rıza ile ortadan kaldırma, imza ise yürürlüğe koyma anlamına gelir.

Süleymaniye Vakfı’nda yapılmış bir ilmi toplantının karz-ı hasen ile ilgili bölümü şöyledir:

^{Sabri ORMAN - Bazıları Batı karşısında islamı savunmak için “Bizim de kredi mekanizma­mız var. O, karz-ı hasen yoluyla işler.”  diyorlar. Halbu ki, karz-ı hasen ile kredi aynı şeyler değildir. Karz-ı hasen kredi mekanizmasının yaptığı şeyi yaparsa is­lamiyete zıt bir şey ortaya  çıkar. Bu faiz yasağıyla murad edilen şeyin zıddına olur.}

^{Karz-ı hasen ahlâki bir şeydir. Hiç kimse karz-ı hasende bulun­maya zorla­namaz. Hiç kimse büyük meblağları uzun bir süre için karz-ı hasen olarak vermez. Çünkü elde edeceği bir gelir yoktur. Ama büyük meblağlar uzun süreli kredi olarak verilebilmektedir.}

A. BAYINDIR- Malikî mezhebi dışındaki üç mezhebin karz-ı ha­sen için belirlenen süreyi bağlayıcı saymaması da önemlidir. Bir yıl sonra ödenmesi kaydıyla verilen bir karz-ı hasen, bir saat sonra talep edilebilir. Böyle bir davranış ahlakî değildir ama hukuka uy­gundur. Yani alacaklı böyle bir taleple mahkemeye baş vurduğu taktirde borcun bir yıllığına verildiğinin isaptı önemli olmaz. Çünkü alacaklı bu süreyi tek taraflı kaldırabilir. Mahkeme alacaklı lehine karar verir.

 

II- KREDİ YERİNE GEÇEN UYGULAMALAR

 

Faiz yasağı kredinin önünü kesince hileli yollara girilmiştir. Bunlar, bey’ b’il-vefâ, bey’ b’il-istiğlâl ve mu­amele-i şer’iyye  yol­larıdır.

Bey' bi'l-vefâ, bedelini iade edince geri almak üzere bir malı satmaktır. Buna vefâen satış da denir. Halkın, "para faiz­siz, tarla kirasız." dediği göstermelik bir yöntemle yapılır. Krediye ihtiyacı olan taraf bir tarlasını, evini veya başka bir malını peşin olarak satar; bir şartla ki, o parayı ne zaman ge­tirse onu geri alacaktır. Bu şart ya akit sırasında açıkca ifade edilir ya da bu konuda önce bir anlaşma, sonra satış yapılır. Para geri gelin­ceye kadar müşteri o maldan yararlanır. Diyelim ki, bir kişinin 10.000 liraya ihtiyacı var; parayı %12 ile bulabilyor ama bu farkın faiz sayılmayacak bir yöntemle ödenmesi gerekiyor. Eğer yıllık 1200 lira kira getiren tar­lası veya dükkanı varsa onu 10.000 li­raya vefaen satar. Parayı geri getirinceye kadar kirayı müşteri alır. Eğer parayı getire­mezse dükkan temelli müşteri­nin olur. Satıcının başkaca bir borcu olmaz.

 Bey' b'il-istiğlâl, malı kirayla tutmak üzere vefâen sat­mak­tır[492]. Mesela yukarıdaki kişi evini,  yıllığı 1200 liradan kiraya tutmak üzere10.000 liraya satarsa böyle bir satış yapmış olur. Parayı geri verinceye kadar kirayı ödemeye devam eder.

Hileli yollardan biri de muamele-i şer'iyyedir. Burada ala­caklıya sağlanan menfaat, alım satımdan doğmuş bir kâr şek­line sokulur. Mesela yukarıdaki şahıs borcu muamele-i şer'iyye yolu ile almak istese şöyle yapabilir: Bir malını, borç verecek kişinin önüne koyar ve "Bunu sana 10.000 liraya sattım." der, o da onu satın ve teslim alır ve parayı öder. Sonra ona; "Bu malı, bedelini bir yıl sonra ödemem şartıyla bana 11.200 liraya sat." der, o da satar. Böylece istediği 10.000 lirayı elde etmiş, sattığı mal tekrar kendine dönmüş ve karşı tarafa, bir yıl sonra ödeye­ceği 11.200 lira borçlanmış olur. Bunun bir çok usulü vardır. Bunlar ileride gelecektir.

Osmanlı döneminde kurulan bankalardan Emniyet Sandı­ğı'nda bir cep saati varmış. Kredi alanların öde­yecekleri fa­izi meşrulaştır­mak için hergün defalarca satılır, müesseseye hibe edilirmiş. O za­man bu gibi yöntemlerle çalışan çok sayıda para vakfı vardı. Bunlar halka kredi verir, alacakları faizi göstermelik satışlarla meşru­laştırırlardı. Bu konular ileride detaylı olarak açıklanacaktır.

 

III- KREDİ SİSTEMİ İLE ORTAKLIK SİSTEMİNİN ETKİLERİ

 

Ceplerdeki paranın fazla bir önemi olmaz. Ama çok sayıda kim­senin cebindeki paralar bir araya getirlince büyük bir sermaye olu­şur. Bu paraları toplayıp büyük sermayeler oluşturmanın ve bu sermayeleri kullanmanın iki yolu vardır. Bunlardan biri faizli, diğeri de fa­izsizdir. Faizli olanına kredi sistemi, faizsiz olanına da ortaklık sistemi diyoruz.

Kredi sistemi servetin belli ellerde birikmesine yol açar. Çünkü kredi alanlar, ödedikleri faizi maliyetlerine yansıtırlar. Buna finans­man maliyeti denir. Tasarruf sahiplerinin ala­cakları faiz bundan dü­şüktür. Banka, kredi verdiği kişilerden %20 faiz alırsa tasarruf sahip­le­rine %15 kadar verir. Böylece onların alacağı faiz, fiyat artışları karşısında yok olur gider. Üstelik anaparadan da kayıpları olur. Mesela fasul­yenin kilosu 120 lira iken malını satıp %15 faizle ban­kaya 12000 lira yatıran kişi, dönem sonunda bankadan 13800 lira alır; ama bu es­nada fasulye en az 150 liraya çıkar. Bir yıl önce l2000 lirayla 100 kilo fasulye alırken şimdi 13800 lirayla 92 kilo fa­sulye alabilir. Böylece aldığı faizi de katmasına rağmen parasının değeri yaklaşık %8 oranında azalmış olur.

Bu kayıp, parasını bir kenarda saklayanlar ile parası olmayan­larda daha büyük olur. Onlar, 12000 lira ile şimdi ancak 80 kilo fa­sulye alabilirler. Onların kaybı %20'dir. Fiyatlar sürekli ar­tarken dar ve sabit gelirlilerin serveti hızlı bir biçimde zenginlere doğru akar.

Bu durum ortaklık sisteminde olmaz. Yukarıdaki 12000 lira finans kurumu aracılığı ile bir ortaklıkta kullanılmış olsaydı ona ödenecek bir faiz olmayacak ve onunla üretilen mal ve hizmetlere faiz maliyeti eklenmeyecekti. Kârın %20'si ortağa, %80'i de finans kurumuna verilmek üzere anlaşma yapılmış ve dönem sonunda elde edilen kâr 2400 lira olmuş olsun. Bunun 1920 lirası finans kurumunun, 480 lirası da ortağın olur. Finans kurumu ile fon sahibi arasındaki an­laşma da kârın %80 - %20 oranında paylaşılması şeklinde ise kâ­rın 1536 lirasını fon sahibi, 384 lirasını da finans kurumu alır. Fon sahibinin parası 13536 liraya çıkar. Bu sistemde faizden doğan bir fiyat artışı olmayacağı için o parayla şimdi 112 kilo 800 gr. fasulye alınabilir. Fon sahibinin parası %12.8 oranında artmış olur. Parasını bir kenarda saklayanlar ile parası olmayanların da bir kaybı olmaz. Onlar, 12000 lira ile yine 100 kilo fasulye alabilirler. Bu sistem kim­senin servetini kimseye doğru kaydırmaz.

Paranın saklanmayıp ticaret ve sanayide kullanılması mal bol­luğuna ve ucuzluğa sebep olur. Mesela pazarda 1 ton fasulye varken piyasaya yeni giren 12000 lira ile 120 kilo daha fasulye alınmış olsa pazardaki fasulye miktarında %12 lik bir artış olur. Bu artış fiyatı düşürür. Bu düşüşten herkes yaralanır. Bu para faizli kredi olarak alınsaydı mal bolluğu gene yaşanırdı. Ama finansman maliyetinin devreye girmesi sebebiyle gene pahalılık olur, dar ve sabit gelirlilerin servetinin zenginlere doğru kayması durdurula­mazdı.

Kredi kullananlar finansman maliyetini fiyatlarına yansıtınca öz sermayeleriyle iş yapanlar karşısında tutunamaz ve onlarla reka­bet edemez hale gelirler. Bunun için büyük bir desteğe ih­tiyaçları olur. Kapitalist sistemde bu desteği devlet verir ve bu­nun kurumla­rını oluşturur. Bu kurum­ların başında banka gelir. Banka, para sa­hiplerine belli bir geliri ga­ranti eder ve ortaklığa gidecek paraların önünü keser. Çünkü ortağın ne vereceği baştan belli olmadığı halde bankanınki bellidir. Ortağın zara­rına katlanmak gerekir­ken bankanın zararı mevduat sahibini ilgilendirmez. Böylece binlerce ortaklığa gidecek sermaye bir iki bankanın elinde toplanmaya baş­lar.

Bu sisteme direnenlerin karşısına devlet çıkarak teşvikler ve korumalarla dengeyi bozar. Hibe şeklinde veya çok düşük fa­izli orta ve uzun vadeli kredilerle bazı kesimleri destekler. Faiz gelirin­den vergi almaz; ödenen faizi de gider sayıp vergiden düşer. Bazı malların üreti­mini veya ithalatını, koruduğu kişilere verir. O malı satmak isteyenler, sadece o kişilerden ve onların istedikleri fiyatla almak zorunda bırakılırlar.

Bu arada insanlar, çalışmadan ve paralarını tehlikeye atmadan belli bir faiz ge­liri elde edebileceklerini öğrenmiş olurlar. İş hayatında bulunanlar da bankadan alabilecekleri faizi kârlarına yansıtma, yani kendi öz sermayeleriyle aldıkları veya ürettikleri bir mala da finans­man[493] maliyeti ekleme gereğini duyarlar. Zaten faizli sistemin se­bep olduğu fiyat artışları ve enflasyon, onları böyle davranmak zorunda bırakır. Çünkü artan masrafları eski kârlarla karşılamak mümkün olmaz. Böylece, faizli kredi kullanan­ların rekabet sıkıntısı ortadan kalkmış olur. Artık faiz kabul­lenilmiş ve öz sermayesi ile ça­lışanlar da faizli kredi kullanmayı ekonominin bir gereği saymaya başlamış olurlar. Sonuçta fa­izin girmediği bir yer kalmaz. Üretimden tüketime kadar her yere giren faiz, fiyatları alabildiğine yükseltir. Bu konuda örnek görmek için finansman maliyeti ve enflasyon bölüm­lerine bakılabilir. Fiyatlar öylesine yükselir ki, küçük esnaf ve köylü artık ürettikleri malı kaça satarlarsa satsınlar artan masrafları karşıla­yamaz olurlar.

Faizin yaygınlaşmasıyla bankalarda büyük sermaye birikimi olur. Bu sermaye, teminat verebilecek bir kaç zengine kullandırılır. İşlerin iyi gitmemesi halinde tehlike büyük olacağından kredi alabile­ceklerin sayısı az olur. Böylece bütün bir top­lumun tasarrufları kü­çük bir grubun eline ge­çer. 

Kredi sisteminde kalkınma, küçüklerin değil büyüklerin görevidir. Onlar bü­yük parayla piyasaya girer ve büyük iş yapma üstünlü­ğünü elde ederler. Bu süreç içinde küçükler giderek iş hayatının dı­şına itilirler. Evvelce çok sayıda küçük sanayici ve küçük çiftçi tara­fından yapılan üretim, giderek az sayıdaki büyük sanayici ve bü­yük çiftçinin işi haline gelir.

Artık bunlar, büyük paralara sahip olmanın verdiği gücü kullana­rak küçüklerin rekabetini iyice kırarlar. Daha önce geçinip giden kü­çük esnaf, küçük sanayici ve küçük çifçi artan masraflara ve yapı­lan büyük rekabete dayanamaz ve işlerini tasfiyeye başlarlar. Eline geçen parayı faizli olarak bankaya yatırmak onlar için artık daha cazip olur.

Artan mas­rafları karşılayamadığı için işini tasfiye edip parasını bankaya yatıranlar, artık girişim kabiliyetlerini kaybetmeye ve ne olup bittiği ile ilgilenmemeye başlarlar. Bunların, paralarıyla da il­gisi kesilir. Çünkü vade sonuna kadar o para, bankanın emrindedir. Bunların yapacakları şey gidip bir iş yerinde çalışmaktır. Alacakları ücret veya maaş belli olduğu için iş ye­rinin gi­dişatı da onları ilgi­lendirmez. Onlar, ücretlerini alır ve işlerine bakar. Durmadan artan masrafları faiz geliri de karşılayamaz. Bankadaki tasarruflar da za­manla eriyip yok olur. Ge­çim için borçlanmak zorunda kalırlar. Onlar artık kendi içilerine kapanıp geçim derdi ile boğuşan kimseler olmuş­lardır.

Ortaklık sisteminde kişi parasını bizzat yönetmek zorunda kalır. Bu, sermayenin bir kaç kişinin eline geçmesine engel olur. Kredi sisteminde ise paranın yönetimi tasarruf sahibin­den çıkar ve ban­kanın eline geçer. O zaman da yukarıdaki problemler meydana ge­lir.

Ortaklık sistemi kimseyi iş hayatının dışına itmez. Bu sistemde kalkınma hem büyüklerin, hem de küçüklerin işidir. Sermayenin sa­hibiyle bağlantısı da mecburen devam eder. Çünkü bu sistemde kişi, parasının akibetini düşünmek ve ekonominin gidişatını taki­betmek zorunda kalır. Ortak olmanın verdiği güvenle daha dikkatli ve etkili bir hale gelir. Çünkü o, ilişki içinde olacağı kişileri tanımaya ve ne olup bittiği ile ilgi­lenmeye ihtiyaç duyar. Yoksa kâr beklerken zarar edebilir. Bir de ortağının yanında bir çırak gibi yetişir ve bir müddet sonra kendisi de bir girişimci olup çıkar.

Kredi sisteminde zenginler, sürekli artan servetleriyle tatmin ol­mamaya başlar, ülkeyi de bizzat yönlendirmek isterler. Bunlar aşırı davranışlar gösterir, her şeyi alt üst ederler. Kimse bunları tutamaz olur. Hükümet kurar, hükümet yıkarlar. Hayat alt üst olur. Artık ülke­nin zenginliği birkaç ailenin eline geçer. Kur’an'da şöyle buyurulur “Mallar içinizde zenginler arasında dönüp dolaşan bir devlet olma­sın.”  ( Haşir 59/7)

Kredi sisteminde geniş kitlelerin en önemli gelir kaynağı ücretler ve maaşlardır. Ücretleri işverenler, maaşları da hükü­met belirler. Sistem, hükümetleri işverenlerin etkisi altına sok­tuğu için büyük kit­lelerin ekonomik gücü, bir kaç zenginin iki dudağından çıkan sözlerle belirlenir. Bu da çalışan kesimin işvereni kendine düşman görme­sine yol açar. Onlar güçlü ol­mak için sendikalaşmak zorunluluğunu hissederler. Böylece toplum, içten içe bölünme ve parçalanma sü­recine girer. 

Kredi sisteminin sebep olduğu dengesiz kalkınma bir de işsizlik problemini doğurur. Çünkü bu sistemde bir çok mal ih­tiyaçtan fazla üretilir. Buna anflasyonun sebep olduğu pahalılık da eklenince mallar satılamamaya, fabrikalar kapanmaya başlar. Kapanan her fabrika, işsizler ve çaresizler ordusuna yeni ilaveler yapar. Çünkü bu insanlar, ait oldukları yerlerden, köylerinden ve kentlerinden ko­parılıp sanayiin yoğun olduğu bölgelere yığılmış ve ücretlerinden başka her türlü gelirden mahrum edilmişlerdir. İşsiz kalınca ücretten de mahrum olur ve çok ciddi problemlerin kaynağı haline gelirler. 

Ortaklık sisteminde sabit kazanç pek olmaz. İşçilik devam eder ama ücret kenara doğru itilir. Başlıca gelir kaynağı kâr olur. Çünkü bu sistem, halkın teşebbüs gücünü topyekün harekete geçirip üre­timi ve geliri yükseltir. Servet dağılımını adil bir duruma getirir. Kalkınma belli bir işveren sınıfının işi olmaktan çıkar, aklı ve parası olan herkesin işi haline gelir. Bu da bölgeler arası dengesizliğe ve gereksiz yatırımlara karşı tabii bir engel oluşturur. Ülkede dengeli bir nufus dağılımı olur. Nufus çoğunluğu, köyünden ve kentinden kop­muş işsiz ve çaresiz insanların yığıldığı büyük kentlerde değil her­kesin birbirini tanıdığı, yardımlaşma ve dayanışmanın öne çıktığı küçük yerleşim birimlerinde yaşar. Bu yapıda her türlü kriz en az zararla atlatılabilir.

Kredi sistemi, fiyat artışlarını sürekli hale getirir. Buna en­flasyon denir. Ortaklık sisteminde de fiyat artışı olur. Ama bu, sistemden değil, dış etkenlerden kaynaklanır ve geçici olur.

Enflasyonun temel sebebi faiz ve ona bağlı olarak mey­dana gelen parasal genişlemedir. Kredi sisteminde faizden vazgeçileme­diği için para arzının denetim altına alınması, bir başka deyişle istik­rarlı bir para rejimi kurulması yoluna gidilir. Ancak faizli bankacılık, kaydî para üreterek merkez bankasının yaptığı para arzını aşırı derecede artırdığı için bu yoldaki çaba­lar hep sonuçsuz kalır. Sonuçta enflasyonu sürekli körükleyen bir düzen oluşur. Ortaklık sisteminde faizli bankacılığın sebep olduğu parasal genişleme ile faize bağlı fiyat artışları olmaz. Bu konu enflasyon bölümünde açıklanmıştır.

Sağlıklı işleyen bir ekonomi, devlet korumasının olmadığı eko­nomidir. Çünkü koruma, rekabeti önler, fiyatları artırır ve kaliteyi dü­şürür. Korunan bir kaç kişi dışında, bunun kimseye faydası olmaz. Toplum aleyhine bir kaç kişiyi korumak, zulümden başka bir şey değildir.

Koruma, yerli üretimi teşvik için belli malların ülkeye girişini ya­saklama veya yüksek gümrük duvarlarıyla engellemedir. Mesela yerli otomobil üreten bir firmayı korumak için yabancı otomobil itha­latına yüksek gümrük koymak bir korumadır. Bu, giderek, yerli oto­mobil üretimini koruma yerine otomobil üreticisini korumaya dönüşür. Çünkü üretici, korumanın verdiği rahatlıkla dışarıyla rekabet ede­meyecek özellikte kalitesiz otomobiller üretir ve onları iç piyasada yüksek bir fiyatla satar.

Ortaklık sistemi serbest ticareti öngörür, kredi sistemi ise ser­bestlikten hoşlanmaz. Serbest ortamda mal bolluğu ve ucuzluk olur. Pazara daha fazla müşteri gelir. Hem talep, hem rekabet artar. Üreticiler, kaliteye önem vermek ve dış piyasayla rekabet edebile­cek malları üretmek zorunda kalırlar. Kalkınma dengeli olur. Bölgeler arasında önemli farklılıklar olmaz. Çünkü böyle bir yapı içinde devlet, bazı bölgelere ve bazı kesimlere destek vererek iç denge­leri bozmaz.

 Fiyat pazarda oluşur. Pazara siyasi otorite veya başka güçler karışamaz ve narh konamaz. Çünkü narh, uzun vadede pazara mal girişini engeller ve mal­ların başka pazarlara kaymasına yolaçar. Sonunda kıtlık ve ka­raborsa başgösterir.

Serbest piyasa şartlarında pahalılık ucuzluğun habercisi olur. Çünkü bir yerde pahalılık olduğunu duyanlar, daha çok kâr etmek için mallarını oraya sürerler. Böylece kısa süre sonra orada bolluk ve ucuzluk başlar.

Kredi sisteminde devlet zenginlerin etkisi altında olduğu için pa­zara mal giriş çıkışında serbestlik ortadan kalkar. Hür teşebbüsün önüne her türlü engel konur. Ekonomi hukuku zenginlerin arzularına göre şekillenir. Ülkeye mal giriş çıkışı kısıtlanır. Devlet korumasıyla onların kalitesiz malları pahalıya satılır. Bu korumayı bir şekilde delerek ülkeye mal getirenler kaçakçılık veya kayıtdışılıkla suçlanır­lar. Toplanan vergiler de ticaret ve sanayii teşvik adına zenginlere akar.

Ortaklık sistemi, faizin doğurduğu olumsuzluklara meydan ver­meden sermaye birikimi problemini çözer. Bu yolla küçük tasarrufları bir araya getirip büyük sermayeler oluşturmak mümkündür. Oluşan bu sermaye, ticaret veya ortaklıklar yoluyla işletilir. Çağımızda bu iş için özel finans kurumları kurulmuştur.

Ortaklık sisteminde gelir farkı ve gerginlikler azalır, verimlilik ar­tar. İş sahipleri toplumun güvenini kazanmak için özel bir gayret göstermek zorunda kalırlar. Böylece uyumlu bir toplum yapısı or­taya çıkar.

Faiz yasağı kredi sistemini işlemez hale getirir. Bu durumda in­sanlar ya öz sermayeleriyle iş görmek ya da ortaklıklar kurmak zo­runda kalırlar. Bu, faiz yasağının tabii sonucudur.

 

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

 MALİ ARACILIK

 

Kiminin elinde kullanmadığı paralar bulunur. Onları gü­vendiği bir yere verip gelir elde etmek ister. Kimi de iş yapmak için yeterli para bulamaz. Bunlar ya bir­birini  tanımaz, ya da güvenemezler. Birbi­rine güvenenlerden birinin vere­ceği ser­maye de çoğu zaman diğe­rinin ih­tiyacına kâfi gelmez. Bu se­beple tasarruf sahiple­rine güven vererek el­lerindeki paraları toplayıp ekonomik faaliyetlere sokacak kişi ya da kuruluşlara gerek duyulur. Böyle kişi ya da kuruluşların gördüğü işe mali aracılık denir. Bankerler, Bankalar ve Özel finans  kurumları bu görevi üstlenmiş kurumlardır.

 Mali aracılık ya faizli ya da faizsiz ola­rak yapılır. Faizli mali aracılık kredi sisteminde, faizsiz mali aracılık da ortaklık sisteminde olur. 

 

I- FAİZLİ MALİ ARACILIK

 

Faizli mali aracılığı bankalar ve  bankerler yaparlar. Onlar, faiz ödeyerek topla­dıkları paraları, kredi olarak tahsis ederler. Verdikleri faiz ile aldıkları faiz arasındaki fark kendilerine kalır.

Bu sistemde herkes halinden memnun gözükür. Mevduat sa­hibi, güven içinde sağlam kazanç elde edeceğini düşler. Çünkü banka zarar da etse o, mevduatını faizi ile birlikte ala­caktır. Banka, topladığı paraları kredi olarak verebilirse kolay para kazanmanın rehavetine kapılır. Kredi kullanan ise büyük bir ser­maye ile iş yap­manın cazibesine girer.

Ancak işler her zaman düzgün yürümez. Mevduat sahibinin faiz adıyla bankadan aldığı meblağ çoğu kez enflasyonun altında kalır. Çünkü en­flasyonun en büyük sebebi kredi sistemi­dir[494]. Enflasyon bölümünde konuya geniş yer verilmiştir.

Mevduata dönüşen tasarruflar sistemin temelini oluşturur. Eğer mev­duat bulunamazsa sistem kurulup işletilemez. Faizli sistem bindiği dalı kes­mekle işe başlar ve mevduat sahiplerini enflasyo­nun gö­nüllü kurbanları haline getirir.

Bankacılık sisteminde faizli bankalar, borçlarına karşılık % 10 gibi pek az bir ihtiyat bulundurup diğer paralarını kredi olarak dağı­tır­lar. Ekonomik yönden sıkıntılı yıllarda meydana gelen ani mev­duat azalışları bankaları büyük sıkıntı­lara sokar. Hele ihti­yatları kafi gelmezse mevduat sahipleri arasında bir panik meydana gelir ve bir çok banka batar.

Kredi kullananlar daha da sıkıntılıdır. İşlerde durgunluk olması veya gelirlerin yeterli olmaması halinde perişan olurlar.

Kredi sisteminde kimse kimsenin zararına katlan­maz. Banka, topladığı paraları kredi olarak verememiş ve bu yüzden zarara gir­miş olabilir. Bu, mevduat sahibini ilgilendirmez.  Kredi kullananların kâr veya zararları da bankayı ilgilendirmez. O, dönem sonunda alacağını faizi ile birlikte tahsil eder, meydana gelen gecikmeler için de temerrüd faizi uygular. Ödeme güçlüğüne girenlerin teminatlarını devreye sokar ve  alacaklarını almaya çalışır.

 

II- FAİZSİZ MALİ ARACILIK

 

Faizsiz mali aracılık mudarebe akdiyle yapılır. Çünkü mu­da­rebe, an­cak nakit para ile kurulabilen bir emek-sermaye ortaklığıdır. Tasarruf sahibine rabb’ül-mal, işletmeciye de mudârib denir. Mudârib, tasarruf sahibinden mudarebe akdi ile aldığı parayı, belli esaslar dahi­linde ekonomiye kazandırır.

Mudarebede sermaye bir kişiye ait olabileceği gibi daha çok ki­şiye ait de olabi­lir. Mudarib topladığı paraları iki sıfatla kullanabilir. Bunlardan birine işletmeci mudârib, diğerine de aracı mudârib adını verebili­riz.  

 

A- İşletmeci Mudârib

İşletmeci mudârib, bir mudarebe akdi yaparak topladığı parayla iş yapıp kâr elde etmeye gayret eden kişidir. Burada mudarib para sahibi ile yüzyüze gelerek onun kullunmadığı parayı kullanır ve elde ettiği kârı para sahibiyle paylaşır. Özel finans kurumu, topla­dığı parayı bir tüccar veya sanayici gibi kullanınca işletmeci mudâ­rib konumunda olur. Kurum, murabaha[495], müşareke ve finansal kira­lamayı bu sıfatla yapar.

Özel finans kurumu bir tüccar veya sanayici gibi çalışır. Ama onun farkı, vatandaşın elinde âtıl bekleyen parayı ekonomiye sokmasıdır. Sanayicinin ve tüccarın parası zaten ekonominin için­dedir. Onlar bir kısım malları bu kurumdan veresiye alarak kendi sermayelerini bir başka işte kullanma imkanı elde ederler. Mesela bir kumaş fabrikasının 100 ton pamuğa ihtiyacı olsa ve bu iş için parası olmasa önce onu veresiye almaya çalışır. Pamuk tüccarı, peşine 1000 lira, üç ay vadeliye 1400 liraya isterse kumaşçı bir de finans kurumuna gider. Finans kurumu bu malı alıp aynı şartlarla daha ucuza satarsa ondan alır. Pamukçu veresiyeye razı olmasa kumaşçı ya finans kurumuna ya da bankaya gider. Bankaya gitse kredi sisteminin kurallarına tabi olur. Finans kurumuna gitse ticaretin kurallarına tabi olur. Finans kurumu, kullanılmayan paraları ekono­miye soktuğu için mali aracılık yapmış olur.  

Tüketici kredisi ile murabaha birbirine benzetilebilir. Mesela bir otomo­bil, tüketici kredisiyle alınabildiği gibi fi­nans kurumundan mu­rabaha yoluyla da alınabilir. Bu iki işlem, sonuçta aynı gibi gö­zükse de aralarında önemli bir fark vardır. Tüketici kredisi, tüketicinin faizli borcudur. Bankanın bu parayı borçlu adına otomobil satıcı­sına ödemesi durumu değiştirmez. Onun banka ile ilişkisi bir borçlu alacaklı ilişkisidir. Otomobil galerisi ile ilişkisi de müteri-satıcı ilişkisi­dir. Yani bu kişi otomobili bankadan değil, oto galerisinden almıştır.

Özel finans kurumu banka gibi yapmaz. Otomobili bizzat ken­disi alır ve kendisi satar. Finans kurumundan otomobil alan kişinin, bu kurumla ilişkisi, müşteri-satıcı ilişkisidir. Otomobili veresiye al­mışsa onun finans kurumuna olan borcu bir ticari borçtur. Burada kredi-faiz ilişkisi meydana gelmez. 

 

B- Aracı Mudârib

Aracı mudârib, tasarruf sahipleriyle mudarebe akdi yaparak top­ladığı para­ları, ona ihtiyaç duyanlara yeni bir mudarebe akdiyle veren kişi ya da kuruluş­tur. Aracı mudârib topladığı pa­raları, yeni bir mudarebe akdi ile işletmeci mudâribe verir[496]. Bu ikinci mudarip­ten alacağı kâr payını sermaye sahibi ile payla­şır. Özel finans ku­rumu, top­ladığı paraları üretim, pazarlama ve diğer ekono­mik faali­yet­lerde kullanacak olanlara bir muda­rebe akdi ile verdiği zaman aracı mudarib görevini üst­lenmiş olurlar.

 

III- FAİZ VE KAR PAYI

 

Kâr, bir alım satımdan elde edilen gelir, faiz ise borçtan elde edilen gelirdir. Faiz ile kâr arasında önemli fark­lar vardır. Bunlardan tespit edebildiklerimiz şunlardır:

1- Faiz miktarı baştan belli olur. Verilen borcun kullanılmış olması ile olmaması, eğer kullanılmışsa o işin kârla veya zararla sonuçlan­ması ödenecek faiz açısından önemli değildir. Kâr ise alınan mal satılmadan ortaya çıkmaz.

Bankalar, verecekleri faizi dönem başında ilan ederler. Bir yıllık vadeli mevduata %15 faiz veriliyorsa bankaya 100 lira yatıran kişi, bir yıl sonra 115 lira alacağını ilk günden bilir.

Ortaklık sistemiyle çalışan finans kurum­ları ise, bir kâr ga­rantisi veremezler. Onlara 100 lira yatıran kişi dönem sonunda ne kadar kâr alacağını değil, o parayla elde edilecek kârdan ne kadar pay alacağını bilir. Finans kurumu bu parayı çalıştırır. Eğer kâr ederse, vade sonunda ona düşen payı verir. Mesela, bir yıl vadeli fonlar­dan her 100 liraya 15 lira kâr düşmüşse onu verir.

Bazıları bunları karıştırır ve “İkisi de faizdir; ikisi de %15 veriyor ama birisi adına faiz, diğeri de kâr diyor” derler. Halbuki, bu ikisi arasında rakam benzerliği dışında bir benzer­lik yoktur. Eğer kâr miktarı önceden belirlenirse mudarebe geçersiz (fasit) olur. Mesela l00 liraya 15 lira kâr veril­mesi, kalan kârın mudaribe ait olması karar­laştırılsa bu akit fasit olur.

2- Kâr için en az iki işlem gerekir. Bunlardan biri alım, diğeri de satımdır. Alış fiyatına maliyetler de eklendikten sonra satışın daha yüksek fi­yatla olması halinde kâr meydana gelir. Mal daha yüksek fiyatla satılmazsa kâr elde edilmesi sözkonusu olmaz. Tüccar, 100 liraya aldığı mal için 5 lira masraf yapmış olsa ve o malı 106 liraya satsa 1 lira kâr etmiş olur. 105 liraya satarsa başa baş fiyata sat­mış, daha az fiyatla satarsa zarar etmiş olur.

Sanayi de ticaretin bir koludur. Sanayicinin tüccardan farkı, al­dığı maldan yeni bir mal üreterek satmasıdır. Satış fiyatı maliyetin­den fazla ise o fazla kısım sanayicinin kârı olur.

Faiz için bir tek işlem yeterli olur. Para sahibi, faizli ödünç verdiği an ondan ne kadar faiz geliri elde edeceğini bilir. 

3- Kredi sistemi faizle, ortaklık sistemi de kâr ile ayakta durur. Faiz geliri elde edebilmek için eldeki parayı belli bir süre bir başka­sına vermek ve süre bitimine kadar beklemek gerekir. 100 lira %20'den 1 yıl vadeyle verilmişse, 120 lirayı alabilmek için 1 yıl beklemek gerekir. Ticarette kâr etmenin böyle bir süresi ve sınırı yoktur. 100 liraya aldığınız malı aynı gün satar 20 lira kazanabilir­siniz. Hatta 100 lira peşinle 500 liralık mal alır, onu kısa sürede sa­tar, kârı 100 liraya çıkarabilirsiniz.

Ortaklık sermayesi ile yüzlerce alım satım yapılır. Ortaklar devre sonunda bunlardan elde edilen kârı paylaşırlar. Zarar olursa onu da sermayelerine göre bölüşürler. Toplam 100 adet alım satım yapılsa, bunlardan 40'ında zarar 60'ında da kâr edilse, ortaklık kâr etmiş gözükür. İşte özel finans kurumları da yaptıkları işlerin çoğun­dan kâr edince kâr etmiş gözükürler.

4- Kredi sisteminde, bankanın mevduat sahibiyle yaptığı söz­leşme belli bir süreyle sınırlıdır. Finans kurumlarının fon sahipleriyle olan mudarebe (karar ve zarara katılma) akdi de belli bir süresi vardır. Bu Hanefî mezhebine göredir. Ancak mudare­bedeki vade sonu kavramı ile kredideki vade sona kavramı farklıdır. Kredide vade sonu, ana paranın ve faizin alınacağı gündür. Ama mudare­bede vade sonu, nakit sermayeyi kullanmanın sonu günüdür. Mesela 31 Ağustos son gün ise sermayeden nakit ola­rak bulunan ne varsa o gün kullanılabilir. Tasfiye 1 Eylülde  başlar. Bu tarihten sonra mallar nakde çevrilir, ala­caklar tahsil edilir, sermaye çıkarılır ve bakılır; eğer bir kâr varsa paylaşılır. Kâr yoksa yapılacak bir şey de yoktur. Zarar edilmişse bu zarar tamamen sermaye sahibine yansıtılır. Mudaribin zararı da bu süre içinde boşuna çalışmış ol­maktır. Bu sebeple mudarebede kârın ne zaman paylaşılacağı ön­ceden belli olmaz, sadece bir tahmin yapılabilir. Buna tahsil esası denir.

Finans kurumunun tahsil esasına göre kâr dağıtması için muda­rebe havuzuna giren yüzlerce fonu ayrı ayrı ta­kibe­dip sonuçlan­masını beklemesi veya her vade için belli bir fon kabul günü ilan edip o gün gelen fonları birlikte takibetmesi gerekir. Türkiye'deki fi­nans kurumları bunu yapmadıkları için tahakkuk esası denen yeni bir usul icadetmişlerdir. Buna göre satılan mallardan doğan ala­cakla­rın tahsil edildiği varsayılarak bunlardan elde edile­cek kâr, havuzda bulunan fonların geliri olarak kaydedilmektedir. Böylece za­manı ge­lip katılma hesabını çekmek isteyenler bu kârı alır­lar. Buna tahakkuk esası denir. Doğrusu tahsil esasıdır. Onu uygulamanın yolları aranmalıdır.

 

IV- FONLAR VE MEVDUAT  

 

Bankanın topladığı paraya mevduat, finans kurumunun topla­dığı paraya da fon adı verilir. Bunlar ya vadeli, ya da vadesiz olur. Banka, vadesiz mevduata faiz ödemez, fi­nans kurumu da vade­siz fona herhangi bir kâr veremez.

Hem bankalar, hem de finans kurumları vadesiz hesap sahiple­rinden uy­gun gördüklerine birer çek koçanı vererek onlara, paralarını çekle kullanma imkanı sağlayabilirler.

Vadeli mevduat banka mevduatının önemli bir bölümünü oluştu­rur. Banka vadeli mevduata faiz öder. Vadesiz mevduata faiz ve­rilmesi bankacılık sistemine uymaz.

Vadeli fonlar da finans kurumlarının çalışmasının temelini oluş­tu­ran mudarebe esasına göre toplanırlar.

 

BEŞİNCİ BÖLÜM

BORÇLARDA

ENFLASYON FARKI

 

Fıkıh kitaplarının çoğu, dinar ve dirhemlerin kullanıldığı devirlerde yazıl­mıştır. O paralarla kağıt para arasında çok fark vardır. Biri, için­deki altın veya gümüş sebebiyle dünyanın her yerinde değerli ol­duğu halde di­ğeri küçük bir kağıt parçasından başka bir şey değildir. O ancak, siyasi otori­tenin kararı ve insan­la­rın kabulü ile bir değer kazanır. Bunun milli sınır­lar dı­şında para sa­yılması, uluslararası ilişkilere, o parayı çıkaran devletin itiba­rına ve insan­la­rın bunu kabul etme­le­rine bağlıdır.

Altın ve gümüş, değerli maden oldukları için dola­şımdan kalkan dinar veya dirhemin değeri fazla düş­mezdi. Alacaklı taraf, o para ile ödeme yapılmasını dahi kabul edebilirdi. Osmanlı lirası 1920’lerden beri do­la­şımda olmamasına rağmen değerini koru­makta ve ta­lepleri karşıla­mak için İstanbul Darphanesi'nde basıl­maktadır. Çünkü o hâlâ, serveti birik­tirmek veya zinet amacıyla satın alınmakta­dır.

İlk zamanlar kağıt paranın karşılığı ilgili yerlerde  altın veya gü­müş olarak, kısmen veya tamamen bulunur yahut ileri bir tarihte karşılığının öde­neceği vadedilirdi. Bu da basılacak para miktarını sınırlardı.

Bugünkü kağıt paralar karşılıksızdır. Yani hazineler veya mer­kez banka­ları, kendilerine getirile­cek paraya karşılık bir şey ödeme yükü altında değil­lerdir. Bu paranın, üzerinde yazılı itibarî değeri dışında bir değeri yoktur. Dolaşımdan kalkan kağıt paranın hiçbir değeri kalmaz.

 

I- PARANIN ÖZELLİKLERİ

 

Burada amaç, borçların ödenmesinde para değer kaybının önemini vurgulayan bazı özellikleri görmektir.

Para, ihtiyaçları doğrudan gidermez. Ye­nilip içilmez ama ihtiyaç­ları gi­dermenin en önemli aracıdır.

Para hazır satın alma gücüdür. Onunla her türlü mal ve hizmet alınabilir. Bunları para dı­şındaki şeylerle almak zordur.

Para bir hak ölçüsüdür. Ücretler, kiralar, borçlar, nakdî ceza ve tazminat­lar büyük ölçüde onunla belirlenir.

Paraya gösterilen itibar, değerini korumasıyla orantılıdır. Değerini ko­ru­yamayan para, haksızlığa ve zulme yol açar ve in­sanları kendinden kaçırır. Herkes onu, değerini koru­yabilen şeylerle değiştirmek ister. Kötü para iyi pa­rayı kovar, denmesi bundandır. Değeri düşen paranın dolaşım hızı artar, dolaşım hızı artan paranın değeri daha da düşer.

Paraya olan güven, para otoritesine duyulan güvenle alâkalıdır. Kıymetli maden olarak basılan paralarda bu, o kadar önemli değildi. Ama kağıt pa­raya güvenebilmek için onu çıkaran oto­riteye güven­mek gerekir. Bu güveni sarsan her davranış, paranın değerini doğ­rudan etkiler.

Kişiler her malı üretebilirler ama para basamaz­lar. Para, ancak kamu adına devlet tarafın­dan basılabilir. Eskiden altını ve gümüşü olan herkes, darpha­nede kendi­si için para bastırabilirdi ama kendi adına darphane kuramaz­dı.

Bu sebeple para, diğer mallar gibi değildir. Onun alımı, satımı ve onunla olan borçlanmalar da diğer mallardan farklı ve kendi ta­bi­atına uygun olma­lıdır.

Biraz da enflasyon konusuna değinmek gerekir.

 

II- ENFLASYON

 

Enflasyon, fiyatlarda görülen sürekli artış diye tarif edi­lebilir. Bunun se­bebi ya paranın de­ğer kaybetmesi ya da ma­liyetlerin artmasıdır. Birinci du­rumda talep enflasyonu, ikinci durumda maliyet enflasyonu olur.

Talep enflas­yonu, para bolluğundan dolayı daha fazla mal ve hizmet ta­lep edilmesine ve fiyatların artmasına yol açan olay­dır.

Maliyet enflasyonu, üretilen mal ve hizmetlerin maliyetinin sü­rekli art­ma­sıdır. Emek, sermaye ve tabii kaynaklar gibi üretim faktör­leri, üretilen mal ve hizmetlerin gerçek maliyetini oluşturur. Dolayısıyla bunların piyasa fiyatları­nın artması, kaçınılmaz olarak maliyetlerin artmasını gerektirir.

Maliyet enflasyonu ile talep enflasyonu, tavukla yumurta gibi, biri diğeri­nin sebebidir. Her ikisinin sebebi de ekonomide dengelerin bozulmasıdır.

Fiyatlar, mal ve hizmetlerle para arasındaki dengeye göre olu­şur. Para miktarındaki artış, mal ve hizmet miktarındaki artış ile den­geli olursa fiyatların genel seviyesi değişmez. Ama bunlardan biri diğerinden fazla üretilirse az üretilen kıymetli hâle gelir.

Mal ve hizmet üretimini artırmak kolay değildir. Bunun için yeni yatırıma, yetişmiş personele, ham madde, mamül ve yarı mamül maddelere, binaya, takım ve teçhizata, enerjiye ve uzunca bir za­mana ihtiyaç duyulur. Ama kağıt para üretimini artırmak kolay­dır. Üzerindeki rakama bir sıfır ekleyerek onu on kat, iki sıfırla yüz kat, üç sıfır koyarak bin kat artırmak mümkündür. Bunun için ne ek yatı­rıma, ne bir za­mana ne de yeni personele ihtiyaç duyulur. Yapılacak iş, para basma maki­nasını daha çok sıfır basacak şe­kilde ayarlamaktır.

100 lira ile on kalem mal alırken, para miktarı artınca daha az mal alır hâle gelirsiniz. Piyasadaki para bolluğu, size para kıtlığı olarak yansır. Çünkü para miktarındaki her artış, sizdeki paranın değerini düşürür.

Böyle bir şey madeni parada olmaz. Çünkü o madenler, kağıt kadar bol değildir. Elde ne kadar altın veya gümüş varsa ancak o kadar para basılabi­lir. Bir de altın ve gümüşün değeri, ağırlık ve ayarıyla ölçülür. Aynı ağırlık ve ayardaki iki altın paradan biri dün­yanın en fakir ülkesinde, diğeri de en zen­gin ülkesinde basılmış olsa, bunların değerleri arasında önemli bir fark olmaz.

Kağıt parada ise kağıdın ağırlığı, büyüklüğü ve kalitesi para değeri açı­sından önemli değildir. Meselâ 1 ABD doları ile 100 ABD doları hemen hemen aynı boyutlardadır ama biri diğerinin 100 katı değerle işlem görür. Bugün Amerikan doları her yerde aranan değerli bir para olduğu hâlde fakir ülkele­rin paraları, kendi ülkeleri dışında kabul görmez.

Milli para, hükümetlerin, yabancı para da büyük devletlerin in­safına bıra­kılmıştır. Artık birçok ülkede partiler demokrasisi hâ­kimdir. İktidara gelen parti, devletin parasını, kendi yandaşlarına çeşitli adlar altında aktarabilmek­tedir. Bu yüzden hükümetlere yakın olan­lar alabildiğine zenginleşir­ken ona uzak olanlar fakirleşirler. Zenginlerin ve medyanın hükü­metleri desteklemesi veya iktidara aday olan partilere destek olmaları bun­dandır.

Servet, sabit gelirliler aleyhine yeni­den pay­laşılır. İşçi ve me­murların üc­ret ve maaşları, uzunca bir dönem için tespit edildiğinden onların alım gücü devamlı düşer ve servetleri başka kesimlere ka­yar.

Gelir ve servetin haksız bir şe­kilde yeniden dağılması, orta sı­nıfın erime­sine, çok yüksek ve çok düşük ge­lirli zıt kutupların oluş­masına yol açar. Bu,  başlı başına bir dengesizlik, huzur­suzluk ve gerginlik kaynağı olur.

Sanayi ve ticaret erbabı ile meslek sahip­leri, yani ürettikleri mal ve hiz­metlere zam yapabilenler enflasyona karşı kendilerini koru­yabilirler.

Enflasyondan kârlı çıkanlar, daha çok hükümetlerin koruduğu kesimdir.  Hükümetten destek almadığı hâlde enflasyondan kârlı çı­kan iş sahipleri de vardır.

Enflasyon, en yüksek kazancı en kolay şekilde sağlar. Bu ka­zancı har­camak da kolay olur. Böyle yerlerde sefaletle lüks hayat bir arada görü­lür. Aile bağları zayıflar, boşanmaların ve başıboş çocukların sayısı artar. Yüksek gelir grupları oyun ve eğlenceden, dar gelirliler de geçim sıkıntısından dolayı aile­lerine hâkim olamaz hâle gelirler.

Enflasyonist ortamda ilmin ve faziletin değeri kaybolur. Cebi şişkin cahil­ler ve zenginleştikçe bencilleşen insanlar çoğalır. Toplumları ayakta tutan temel değerler değişir. İnsanların hayatları ve gayeleri, maddeden ibaret hâle gelir. Çünkü ko­lay kazanan ve bol harcayanlar, iştahları kabart­ır. Daha çok kazanma uğruna her şeyinden feda­kârlık yapacak insanlar çoğalır.

Enflasyonist ortamda borçlu kârlı, alacaklı zararlı çık­tığından, vadesinde ödenmeyen borçların sayısı ve miktarı artar. Parola şu­dur: «Alacağından çok borcun olsun!»

Paralarının bütün dünyada dolaşı­mını sağlayabilen güçlü dev­letler, bir tomar kağıdı para diye verip, istedikleri ül­keden, istedikleri şeyi alabilirler. Bunlar her yerde kendilerine bağlı gruplar oluşturur ve dengeleri bozarlar. Bazı devletleri destekler, bazılarını zayıf düşürürler. Bunlar bütün insanlığı bir şekilde kendilerine bağlarlar.

Bütün bunlardan dolayı enflasyonun ana sebebi kağıt para sistemidir. Bu sistemden ya vazgeçilmeli ya da bütün hukukî dü­zenlemeler bu paranın özelliğine göre yapılmalıdır.

 

III- BORÇ ÖDEMEDE DENKLİK

 

 Borçların  ödenmesinde temel prensip, ödemenin borca denk ol­masıdır. Buna mümâ­selet denir. Bu, evrensel bir prensiptir. Çünkü hiç kimse hakkının, sebepsiz yere başkasına geçmesini kabul etmez. Mümâselet, şim­diye kadar üç ölçü birimi ile sağlanırdı. Bunlar tartı (vezn), öl­çek (keyl) ve sayı (adediyat-ı mütekâribe) idi. 100 gr. altın borcu olan, aynı ayarda 100 gr. altın öde­yince bor­cundan kurtulurdu. Buğday borçlanan borcunu ölçek ile, yumurta borçla­nan da sayı ile öderdi. Faiz, bu ölçünün üzerinde olan kı­sımdır. Çünkü faizli ödünç veren, verdiğinin dengini aldıktan sonra belli bir fazlalık almayı, buna karşılık alacaklısına belli bir süre tanı­mayı kabul eder.

Allahu Teâlâ şöyle buyurur: “Müminler, mallarınızı aranızda haksızlıkla ye­meyin.” (Nisa 4/29). Buna göre borcu eksik ödeyen alacaklının malını haksızlıkla yemiş, fazla ödemeye zorlanan da malını haksız yolla yedirmiş olur.

Üzerinde rakam var diye, kağıt para adedî (sayısal) mallar gibi işlem görmektedir. Bu yüzden 100 ABD doları ödünç alan, daha sonra 100 ABD doları ödeyince borcunu ödemiş sayılmakta, ara­dan geçen süre içinde bu paranın değerinde meydana gelen de­ğişme dik­kate alınmamaktadır. Kağıt para adedî mal değildir. Adedî mal­lar, yumurta, ceviz ve belli standarttaki mallar gibi birimleri ara­sında önemli değer farkı ol­mayan gerçek mal­lardır.

Kağıt para adedî mal olsaydı, bo­yutları aynı olan 1 ABD doları ile 100 ABD dolarının aynı değerde olması gerekirdi. Çünkü iki yu­murtadan birine yazılan 100 rakamı, onu diğe­rinden değerli kılmaz. 100 TL. ile 100 doların aynı de­ğerde olmaması da onların maddesi ve yapısıyla ilgili değil­dir.

 Kağıt para bir çeşit senettir. Piyasadan alınabilecek birçok ma­lın se­nedi­dir. Bugünkü 100 lira, 1 kilo peynir, 800 gr. et, 60 yumurta, 20 ekmek vs. demek iken, iki ay sonraki 100 lira 900 gr. peynir, 720 gr. et, 54 yumurta, 18 ekmek vs. karşılığı olmaktadır.  İki ay önce ödünç alınan 100 lira, yine 100 lira olarak ödenirse alacaklının 10 li­rası haksız yere yen­miş olur. Çünkü yapılan ödeme, rakam olarak 100 olsa da satın alma gücü olarak 90 lira de­ğerine inmiştir.

Kağıt parayı mislî mallardan sayma zorunluluğu vardır. Mislî mal­lar, öl­çüyle, tartıyla veya sayıyla işlem gören mallar olduğu hâlde kağıt para bu öl­çülerden hiçbirine gir­mez. Bunun ölçü bi­rimi satın alma gücüdür.

Kağıt para ile yapılan işlemlerde paranın satın alma gücü esas alınır. 100 TL., 100 ABD Doları ve 100 DM ile alış verişe çıktığı­nızda herkes bun­ların satı­n alma gücüne bakar. Hâlbuki, elinizdeki para dinar veya dirhem olsaydı, onun Türkiye'de, Almanya'da veya Amerika'da basılmasından çok ağırlığının ve ayarının ne ol­duğuna bakılırdı. Madem kağıt para ile olan işlem­lerde sırf paranın satın alma gücü esas alını­yor, öyleyse borçların ödenme­sinde de aynı şey esas alınmalıdır. Kağıt para ile olan borçları misliyle öde­menin başka yolu yoktur. Buna yaşanmış bir örnek verelim:

1950 senesinde bir kişi babamdan 450 TL. ödünç almış ve bu yazının kaleme alındığı Eylül 2000'e kadar ödememişti. Bu tarihte Türkiye'de en küçük para 10.000 TL. idi. Bir sakız 25.000 liraya alı­nabilmekteydi. Hâlbuki, 1950 senesinde 450 lira ile 75 gr. altın alı­nabilirdi. Çünkü o zaman 1 gr. 24 ayar altın 6 liraydı[497].

Bugünkü kanunlar, borcu 450 lira olarak kabul ederler. Çünkü babam o parayı verirken ne bir ödeme tarihi belirlemiş, ne de başka bir şart koşmuştur. Borç, 450 TL. değil de 75 gr. altın veya 100 kile buğday ya da 22.000 adet tavuk yumurtası ol­saydı bun­ların fiyatların­daki artma veya azalmaya bakılmaksızın aynen ödenmesi kabul edilebilirdi. Bu da önemli bir haksızlığa yol aç­mazdı. Ama borç 450 TL.'dir. Bu para ne al­tın gibi tartılabilir, ne buğday gibi ölçülebilir, ne de yu­murta gibi sayılabilir. Bu­nun ölçü birimi yal­nızca satın alma gücü­dür. 1999 Türkiye'sinde 450 liranın hiçbir değeri yoktur. Artık böyle bir para da yoktur. Borcun 450 lira olarak kabul edilmesi, ödemeyi 50 sene geciktirmiş olan borçlunun ödül­lendirilmesinden başka bir şey değildir. Ama ödeme,  bu para­nın borç verildiği günkü satı­n alma gücüne göre yapılırsa bunun ne borçluya bir zararı olur, ne alacaklı zarara uğratılır.

İslâm Fıkıh Akademisi'nin (Mecma’ul-fıkh’il-İslâmî) Eylül 1988’de aldığı 4 numaralı kararı şöyledir:

“Herhangi bir kağıt para ile olan borç, kıymetiyle değil, misliyle ödenir. Çünkü borçlar misilleriyle ödenir. Sebebi ne olursa olsun, zimmette sabit olan borçları fiyatlara bağlamak caiz değildir.”

Bu karar yanlıştır. Doğrusu şöyle olmalıydı: “Borçlar misilleriyle ödenir. Kağıt parada mümâselet (denklik) ancak satın alma gücüne yani kıymetine göre belirlene­bildiği için kağıt para ile olan borç, onun kıymetiyle  ödenir.”

 

IV- DELİLLER

 

Kağıt para ile olan borçlanma­larda paranın satın alma gücü­nün esas alınması gereği şöyle is­patlanabilir:

    1- Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:«Müminler, mallarınızı ara­nızda hak­sızlıkla yemeyin.» (Nisa 4/29)

Kağıt paranın sa­tın alma gücündeki düşmeyi dikkate almadan borcunu ödeyen, paranın kaybettiği değeri haksız olarak üstüne geçirmiş olur.

    2-  Ona dua ve selâm olsun, Allah'ın Elçisi şöyle demiştir: «İslâm’da, zarar verme ve zararı zararla karşılama yok­tur[498].» Paranın satı­n alma gücü düştüğü hâlde, borcu aynı rakamla öde­mek alacaklıya zarar vermektir.

    3- Maslahat (kamu yararı) delili:

 Para değer kaybının ödettirilmesi kamu yararınadır. Yoksa hem kimse kimseye ödünç ver­mez, hem de kimi borçlular, para değer kay­bından daha fazla istifade için borç­larını mümkün olduğu kadar geç ödemeye çalışırlar. İhtiyaç içinde olana ödünç verip yardımcı olmak, özendirilmesi gereken yararlı iş, yani maslahat olduğu gibi haklı bir sebep olmadan borcu geciktirmek de karşı çıkılması gere­ken zararlı iş, yani  mefsedettir.

 

V- ENFLASYON FARKI VE FAİZ

 

Faiz, borçtan elde edilen gelirdir. Buna ribe'l-kard () = ödünç faizi veya ribe'n-nesie () = kredi faizi de denir. İslâm öncesi Arap toplumuna cahiliye toplumu adı verilir. Onlar arasında faiz yaygın olduğu için bunun bir adı da cahiliye faizi, yani ribe’l-cahi­liyye'dir.

  Allah alım satımı helâl, faizli işlemi haram kılmış­[499] ve şöyle buyurmuştur: «Eğer faizcilikten vazgeçerse­niz anamallarınız si­zindir. Böylece ne (fazla alarak) [500] haksızlık edersiniz, ne de (noksan alarak) [501] haksızlığa uğrarsınız.» ( Bakara 2/279)

Kağıt para ile olan borcu, eksiği ve fazlası olmadan ödemenin tek yolu, para değerini dikkate almak, verilen para ile borçlanılan para arasında eşitliği sağlamaktır. Çünkü kağıt pa­rada denklik an­cak böyle sağlanabilir. Bu sebeple bütün dünyada ilgili kanunlar değiştirilmeli; kağıt paranın, üzerinde yazılı rakama göre değil, temsil ettiği satın alma gücüne göre işlem göreceği hükme bağlanmalıdır. O zaman,  bu yolla yapılan haksızlıklar büyük ölçüde önlenmiş olur.

 

VI - DE⁄ER KAYBI İLE İLGİLİ BİR UYGULAMA

 

Osmanlılar altın karşılığında kağıt para basmışlar ve bu para zamanla önemli ölçüde değer kaybetmiştir. Para değer kaybının bazı ödemelerde dikkate alnması için 13 Rebiülevvel 1298 (13 Mart 1881) tarihinde şu irade-i seniyye (padişah emri) çıkarılmıştır:

«Eytam sandıklarından kaime olarak idâne edilen mebaliğin ve kaime ile bey’ olunup müşteri zimmetinde kalan semen-i mebiin hîn-i idâne ve akd-i bey’de kaime ile altun ve gümüş sikke rayici her ne ise o hesap üzre istifası mukarrerdir[502]».

Sadeleştirilmiş şekli:                  

Eytam sandıklarından[503] kaime[504] olarak verilen borçlar ile kaime karşılığı satı­lan malların bedellerinden ödenmemiş olanların, borç­lanma gününde ve sa­tışın yapıldığı sırada altın veya gümüş pa­raya göre değeri her ne ise onun ödenmesi kararlaştırılmıştır.

 

VII - DE⁄ER FARKINI HESAPLAMA USULÜ

 

Değer farkı, altına, gümüşe ve enflasyon oranına göre hesap edile­bilir. Bugün altın ve gümüş, para olmaktan çıkmış, diğer mallar gibi olmuştur. Artık o da değer kazanmakta ve zaman zaman ucuz­lamaktadır. Meselâ 1980 yılının ilk aylarında bir ons (31 gr.) altın 850 dolar­ken[505], 9 Mart 1982 günü 335,5 dolara düş­müştü[506]. İki yıl içinde do­ların da değer kaybettiği dikkate alınırsa altının değer kaybının daha büyük olduğu görülür. Ancak al­tının bor­salarda dal­galanması ve değerinin inip çıkması kısa vadelidir. Altın, uzun va­dede değerini koruyabilecek özelliktedir. Para değer kaybı­nın al­tına göre hesaplanması çok defa zararı karşılayabilir.

Para değer kaybını enflasyon oranına göre he­saplamak en uy­gun yol olsa da enflasyon oranının tam olarak tespiti güçtür.

Üçüncü yol, piyasada geçerli yabancı paraların esas  alınma­sıdır. Onlar da birer kağıt para olduğu için hem enflasyona uğra­makta hem de ulusla­rarası borsalardaki ge­nel eğilime paralel olarak dalgalanmaktadır.

Bu konuda her yerde geçerli bir prensip koymak zordur. Bunu, her yerin kendi durumuna ve şartlarına göre tespit etmek gerekir. 

Para değer kaybının ödenmesi için tarafların önce­den an­laşma­ları ge­rekmez. Çünkü bu bir haktır, ama borcun özelli­ğine göre bazı farklı uygula­malar olabilir.

Ödünçlerde ödeme, ödünç alma günündeki değer üzerinden yapıl­ır. Çünkü denklik (mümâselet) ancak bu şekilde sağlanabilir. Böylece ne borçlu haksız kazanç sağlar, ne de alacaklı  zarara gi­rer.

Enflasyo­nun normal seyrettiği dönemlerde veresiye mal alıp bor­cunu zamanında ödemeyen, ödeme gününden itibaren mey­dana gelen değer kaybını karşılar. Çünkü böyle bir ortamda vadeli fiyat belirleyenler, paranın ödeme gününe kadar uğrayacağı değer kaybını dikkate alırlar. Daha sonraki değer kaybına rızaları olmadı­ğından onu karşılamak gerekir.

Enflasyon oranı beklenmedik bir şekilde artarsa, vaktinde öde­nen borç­larda bu artış dikkate alınır. Meselâ enflasyon %50 civa­rında iken %75'e çı­karsa  %25'lik artış borçludan talep edi­lir.

Para değer kaybedince ücret ve maaşların satın alma gücü dü­şer. Bu se­beple ücret ve maaşlara para değer kaybı oranında zam ya­pmak icap eder.

Para değer kaybettikçe kiraların da o oranda yükselmesi gerekir. Vadeli sa­tıştaki prensip burada da geçerlidir. Yani enflasyon normal bir seyir taki­p eder ve kira, zamanında ödenirse fazla bir şey talep edilemez. Ama enflas­yon beklenen oranın üzerinde olursa kirayı öderken bu oran dikkate alınır.

 

VIII- FAKİHLERİN GÖRÜŞLERİ

 

Borçların mis­liyle ödenmesi temel prensiptir. Ama bazen borcu değeriyle öde­mek gerekebilir. Fakihlerin bunlara ilişkin görüşlerine bakalım:

 

A- Borcu Misliyle Öde­mek

Mallar, mislî ve kıyemî olmak üzere ikiye ayrılır. Mislî mal, değe­rini etkileyen önemli bir fark olmaksızın çarşı pa­zarda dengi bulu­nabilen maldır. Altın, gümüş, arpa, buğday ile bir fabrikanın belli standartta ürettiği mallar böyledir. Çarşı pazarda dengi bulunama­yan, bulunsa da önemli değer farkı olan mal­lara kıyemî mal denir. Yazma kitaplar, el işi kaplar ve hayvanlar böyledir.

Kıyemî mallar ile birimleri arasında farklılık bulunan mallar ödünç veril­mez. Çünkü bunların dengini bulup geri ödemek imkânsızla­şır[507]. Ödünç alınan şey tüketilir ve yerine onun dengi sayılan bir başka şey verilir. Kullanmak üzere alınan mallara ödüç değil, ariyet denir. Kullanıp geri ver­mek üzere alı­nan keser, testere vs. aletler birer ariyet olur. 

Şafiî ve Hanbelî mezheplerine göre mislî bir malı ödünç alan, ödeme za­manında, değerindeki değişmeye bakmadan onun mislini öder. Kıymeti önemli ölçüde düşmüş ve pek az bir de­ğere inmiş olsa da netice de­ğişmez. Çünkü aslolan borcun mislini ödemek­tir[508].

Ebu Hanife'nin görüşü de aynıdır. Ona göre, kıtlık ve pahalık varken ödünç alınan bir kile buğday­, bolluk ve ucuzluk olduğu bir zamanda öde­nirse, aynı özellikte bir kile buğday olarak ödenir. Çünkü borç, bir kile buğ­daydan ibarettir. O­nun piyasa fiyatı taraf­ların dı­şındaki bir olaydır[509].

Bütün mezhepler, borcun, dinar veya dirhem olması hâlinde misliyle ödenmesi gerektiğini, fazlasının faiz olacağını kabul ederler. Görüş farkı sadece fels ve mağşuş para[510] ile olan borçlanmalarda görülebilir.

 Felslerin veya mağşuş paraların değeri düşerse Ebu Hanife’ye göre ödemelerde gene bir değişiklik ol­maz. Ebu Yusuf'un da bu görüşte olduğu ama aşağıda görüleceği gibi daha sonra onun görü­şünün değiştiği rivayet edilmiştir.

Şafiîler, felsleri ti­caret malı (uruz) sayarlar. Onlara göre felsin bir mala bedel olması, malların takasında birinin diğerine bedel olması gibidir. Dolayısıyla dolaşım­dan kalkmış da olsa, fels ile olan borçlar misliyle ödenir[511].

Malikîlerin şu ifadeleri de aynı mahiyettedir: “Fels veya nakitten (yani dinar veya dirhemden) oluşan bir borç, ister ödünçten isterse başka sebep­ten doğmuş olsun, bu pa­raların dolaşımdan kalkma­sından veya bunlarda deği­şiklik olmasın­dan sonra dahi önceki em­sa­liyle ödenir[512].“

Hanbelîlerin şu ifadesi daha da açıktır:

Paranın değerinin düşmesi borcu ödemeye mani olmaz, isterse düşüş çok olsun. Meselâ, 10’u bir dânike[513] satılırken 20'si bir dâ­nike düşse yahut değer kaybı daha az olsa sonuç değişmez. Çünkü pa­raya bir şey olma­mış, sa­dece değeri değişmiştir. Bu, borç alınan buğ­dayın değerinin art­masına veya azalmasına ben­zer[514]. 

 

B- Borcu Kıymetiyle Ödemek

Borcun kıymetiyle ödenebileceği her mezhepte kabul görmüş ama her biri konuya farklı açıdan yaklaşmıştır. Bu sebeple incele­meyi tek tek yapmak gerekir.

 

1- Hanefî Mezhebi

Hanefîlerden Ebu Yusuf'a göre, kıt ve pahalı iken ödünç alınan bir kile buğday, bol ve ucuz olduğu zaman bir kile buğday olarak ödenirse haksızlık olur. Bunu ön­lemek için bir başka cinsten, o buğdayın değerini öde­mek icap eder.

Ebu Yusuf'un prensibi şudur: Ödünç alınmış mislî malların kıy­metleri, fiyat­ların yük­selmesi veya başka bir sebeple artar veya eksilirse bunların, borç alma günün­deki kıymetlerini ödemek icap eder[515].

Ebu Yusuf'a göre, felsler veya mağşuş paralarla alış veriş yapılır veya borç alınır da sonra paranın değe­rinde düşme veya yükselme olursa borçlunun, alış verişin yapıldığı ya­hut borcun alındığı günkü değer üzerinden ödeme yapması gerekir[516]. Ebu Yusuf’un bu görüşü, Hanefi mezhebinde müftâ bih olan yani ter­cih edilerek kendisiyle fetva verilen görüştür[517]. El-Fetava’t-Tatarhaniye’nin bil­dirdiğine göre Ebu Yusuf, paranın değeri dü­şünce satıcının alış verişi bozabileceğini de söylemiştir[518].

el-Fetâvâ’l-Bezzaziye’de kiralamanın satım ve borç (deyn) gibi ol­duğu, ni­kâh akdi ile erkeğin yüklendiği mehir borcunu ödemek için ni­kahın kıyıldığı günkü dirhemlerin kıymetini vermek gerektiği be­lir­tilmiştir[519]. 

 

2- Hanbelî Mezhebi

Hanbelîler, borcun değeriyle ödenmesini, sadece dolaşımdan kalk­mış para için kabul ederler. Çünkü ödünç alınan malda yeni bir ku­sur oluşursa alacaklının onu kabul etmesi gerekmez. Felslerin veya mağşuş pa­raların dolaşımdan kaldırılması, yeni bir kusur an­lamına gelir. Bunu şöyle ifade ederler: "Borç, fels veya kırık (mağşuş) para ile olur da Sultan, parayı dola­şımdan kaldırır ve onunla işlem terk edilirse alacaklının hakkı, onun değeri­ni almaktır. Borçlu parayı kullanmış olsa da olmasa da fark etmez. Çünkü para, onun mül­künde iken kusurlu hâle gelmiştir[520].”

 

3- Mâlikî Mezhebi

Malikîlerin görüşü de Hanbelîlerin görüşüne yakındır. Ancak onlar, paranın değeriyle ödenmesi için eski paranın bulunamama­sını şart koşarlar. Eski paradan bulunabilirse o ödenir. Çünkü borçları misliyle ödemek temel prensiptir. Değeri ile ödenecekse de­ğer tespiti, paranın bulunamadığı gün ile ödeme gününden hangisi daha yakınsa ona göre yapılır. Meselâ para ayın ilk gününde do­laşımdan kalkmış veya durumu değişmiş ve borcun ödeme süresi de ayın sonunda dolmuşsa pa­ranın değeri ayın son gününe göre hesap edilir. Ödeme günü ayın başında, pa­ranın bulunamaması da ayın sonunda ise paranın bulunamadığı günkü değer ödenir. Borcun vadesi ertelenir ve para birinci vadede bulunamaz hâle gelirse birinci vadedeki kıymeti ödenir. Çünkü böyle bir borç ancak kıymeti karşılığında ertelenir.

Vadesi gelen borç ertele­nmiş ve para bulunamaması erteleme süresi içinde  ol­muşsa ikinci sürenin dolduğu günkü değeri ödenir.

Paranın bulunamaması ikinci sürenin dolmasından sonra ol­muşsa para­nın bulunama­dığı günkü değeri ödenir.

 Bu hükümler ödemenin keyfî olarak geciktirilme­diği du­rumlar içindir. Borçlu ödemeyi, keyfî dolarak geciktirirse (mumâtale) o, aldığı malı öder. Çünkü mu­mâtalede bulunmakla haksızlık etmiş olur[521]. 

 

4- Şafiî Mezhebi

Şafiîlerde borcun değeriyle ödenmesi kavramı vardır. Borçlanılan mislî mal büsbütün değersizleşirse borcun doğduğu günkü değer üzerinden ödemede bulunmak gerekir. Meselâ bir kişi çölde birinin suyunu gasp etse, sonra suyun kıymetsiz olduğu bir yerde, bir ırmak kenarında suyun mislini ödemeye kalkışsa bu ka­bul olunmaz. Suyun çöldeki değerini vermesi icap eder[522].

Onlarda, Ebu Yusuf’un görüşüne uygun olarak, mislî malların, ödünç alındığı günkü kıymetinin ödenmesi görüşü de vardır. Ancak bu, mezhep içerisinde zayıf bir görüştür; (denildi=) sözüyle ifade edilmiştir[523].

Şafiî mezhebinin konuya ilişkin bir başka görüşü şöyledir[524]:

"Malda olan eski bir ayıp sebebiyle müşteri malı geri verip sa­tışı bozabileceği gibi satıcı da paradaki eski bir ayıp (ayb-ı kadîm) sebebiyle parayı geri verip satışı bozabilir. Eski ayıp, satış anında var olan veya teslim almadan önce meydana gelen ve sa­tışın feshine kadar devam eden değer düşürücü şeydir[525]. Şafiî mezhebine mensup fakihler, alış veriş­teki hıyar-ı aybın yani kusur­luluk muhayyerliğinin, satı­lan malla ilgili kısmına ağırlık vermişler ve bunu şöyle açıklamışlardır: "Genellikle parada dalgalanma olmaz. Dolayısıyla değerinin düşmesi pek az görülür[526]." Bu gerekçe onla­rın yaşadıkları devir için doğru ve geçerlidir.

Para, ya muayyen veya zimmette[527] olur. Muayyen olur da satıcı parayı, on­daki bir ayıp sebebiyle geri verirse akit bozulur. Para zimmette ise, onda mey­dana gelen ayıp akdi bozmaz. Bu durumda değer farkını ödemek gerekir[528].

Aybın Tarifi:

Ayb, maksada engel olacak şekilde, bir şeyin kendi­ni veya de­ğerini azaltan her şeydir. Şartı, bunun o malda genellikle olmama­sıdır. Aybın akit sırasında var olması ile teslimden önce meydana gelmesi aynıdır[529].

Bu ölçülere göre enflasyon bir ayıp sayılır mı?

Enflasyon, hızına göre üçe ayrılır:

    a- Belirsiz veya sürünen enflasyon. Bu durumda enflas­yon yavaş seyreder.

    b- Kronik enflasyon. Hızı dengeli, süresi uzun olur.

    c- Aşırı enflasyon[530].

Kağıt para sisteminde enflasyon kaçınılmaz bir hastalık sayıldı­ğından[531] Şafii mezhebine göre belirsiz ve kronik en­flasyonu para için ayıp saymak zor olur. Satıcı bu du­rumu bilerek malını sattı­ğın­dan neticesine katlanır. Ancak borcunu zamanında ödemeyen­lerden ödeme gününden itibaren mey­dana gelecek değer kaybının isten­mesinin uygun olacağı anlaşılıyor. Çünkü bu, maksada engel ola­cak bir değer düşüşüdür.

Yukarıdaki tarife göre, aşırı enflasyon, parada ayıp sayılmalı ve normalin üze­rinde mey­dana gelen değer kaybı borçluya ödettirilme­lidir.

Görüldüğü gibi bütün mezhepler, yapılan ödemenin borca denk ol­masını şart koşmuşlar ve bazı durumlarda borcun değerinin ödenmesini gerekli görmüşlerdir. Böylece mislî mallarda "değer" kavramı denkliği sağlayan diğer kavramlar arasına girmiştir. Diğerleri, tartı (vezn), öl­çek (keyl) ve sayı (adediyat-ı mütekâribe) kavramlarıdır.

Kağıt para ile yapılan bütün işlemlerde paranın değeri esas alınır. Borç ödeme işlemi de bu para ile yapılacaksa o zaman da paranın değerinin esas alınması gerekir. Çünkü kağıt para ile olan borçları misliyle öde­menin başka yolu yoktur. Bu hüküm, bütün mezheplerin görüş ve prensiplerine ve hakkaniyete uygun görül­müştür. Böylece kimse kimseye haksızlık etmemiş olur.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur«Eğer faizcilikten vazgeçerse­niz anamallarınız sizindir. Böylece ne haksızlık edersiniz, ne de hak­sızlığa uğrarsınız.»  ( Bakara 2/279)

 

ALTİNCİ BÖLÜM

ENFLASYON

 

Enflasyon, fiyatlarda görülen sürekli artış diye tarif edi­lebilir.  Fi­yatların yükselmesi demek, aynı mal ve hizmet için, eskiye göre daha fazla para ödenmesi demektir. Bunun sebebi ya paranın de­ğer kaybetmesi ya da ma­liyetlerin artması olabilir. Birinci ihtimal ge­çerliyse talep enflasyonu, ikinci ihtimal geçerliyse maliyet enflas­yonu söz konusu olur.

Banka kredilerinin, dolayısıyle kaydi paranın artışı, kamu har­camalarının para basmak suretiyle karşılanması, bütçe açıkları ve pa­raya güvenilmemesi gibi gelişmeler talep enflas­yonunun sebep­leri ara­sında yer alır.

Maliyet enflasyonunun sebepleri faiz, vergiler ve devalüas­yon ile tekelci özellik taşıyan firmaların, ürettikleri mal ve hiz­metin fiyatını haklı bir gerek­çeye dayanma gereği hissetmeden sürekli artırabil­me­leridir.

 Vergiler, maliyetlere ilave edildiğine göre bunların fiyatları artır­dığını izaha gerek yoktur. Milli paranın yabancı paralar karşısında de­ğerinin düşü­rülmesi demek olan devalüasyon da ithal edilen mal­ların fiatlarının yüksel­mesine sebep olmaktadır.

Talep enflasyonu ile maliyet enflasyonunu biraz daha yakın­dan görmeye çalışalım.

 

I- TALEP ENFLASYONU

 

Talep enflasyonu, aşırı talebin fiyatları yükseltmesidir. Aşırı ta­lebi doğuran piyasadaki para bolluğudur. Bu sebeple talep enflas­yonu, dolaşıma ihtiyaç­tan fazla para sürülmesinden dolayı paranın de­ğer kaybetmesine yol açan olay­dır.

İster madeni olsun, ister kağıt olsun, her türlü para değer kaybe­debilir. An­cak dolaşıma ihtiyaçtan fazla para sürülmesine bağlı  olarak değer kaybının meydana gelmesi madeni para rejimlerinde oldukça zordur. Çünkü altın ve gümüş, kağıt kadar kolay üretilen ve bol miktarda bulunabilen şeyler değildir. Bu se­beple basılacak para miktarı eldeki değerli madenle sınırlıdır.

Madeni para sisteminde ayarın düşürülmesi yoluyla para mik­tarı biraz ar­tı­rılabilir. Ancak düşük ayarlı para, saf altın veya gü­müşle karşılaştırılınca gerçek değerini derhal bulur ve kağıt paranın değer kaybet­mesi kadar etkili olmaz. Çünkü kağıt pa­rada değer kaybı madeni paradaki ka­dar kolay anlaşılamaz.

Ufaklık para niteliğindeki felsler daha kolay basılıp dola­şıma çı­karılabilir. Çünkü bakır, nikel ve bronz gibi ma­denler al­tın ve gü­müşten  çoktur. Ancak bunlar, bugün de kullanılan bozuk paralardır. Genellikle kü­çük ödemelerde ve küsü­ratta kullanılır. Bu sebeple bunlara olan  talep azdır.

Kağıt para rejimlerinde para basmak kolaydır. Kağıdın ağırlığı, kalitesi ve büyüklüğü para değeri açısından önemli olmadığından para otoritesi, istediği kadar para basabilir. Enflasyonun ana se­bebi olan piyasaya ihtiyaçtan fazla para sürme olayı, esasen kağıt para re­jiminde görülür.

Konuyu daha iyi anlamak için hem madeni parada hem de kağıt parada meydana gelen değer kaybını örneklerle anlatmak fay­dalı olacaktır.

 

A- Madeni Paralarda Değer Kaybı 

Madeni paralarda değer kaybı aşağıdaki hallerden biriyle mey­dana gelir.

1- Para ayarının düşürülmesi.

2- Paranın ağırlığının azaltılması.

3- Paranın değerinin düşmesi.

Şimdi bunları tek tek inceleyelim.

1- Para ayarının düşürülmesi.

Madeni paralar daha çok saf altın veya gümüşten basılır.  Bu, her zaman böyle olmaz, düşük ayarlı altın ve gümüşten de para basıldığı sıkca görülür. Paradaki altın veya gümüş miktarı azaldıkça de­ğerinin düşeceği kesindir.

2- Paranın ağırlığının azaltılması

İslam’ın ilk devirlerinde dinar 4.25 gr. dirhem de 2.975 gr. ağırlı­ğında ol­duğu halde[532] zaman zaman daha az ağırlıkta da para ba­sılmıştır. Altın ve gümüşün azalması bu paraların değerini de azal­tır.

3- Para değerinin düşmesi

Bu iki şekilde görülmüştür:

a- Felslerin ve mağ­şuş parala­rın değer kaybetmeleri.

Felsler ve mağşuş paralar, gerçek değerlerinden fazla bir de­ğerle dolaşıma çıkarıldığından bunlardaki değer kaybının zamanla önemli bo­yutlara ulaştığı anlaşılmaktadır. Çünkü bu sebeple ortaya çıkan prob­lemeleri, fakihlerin değerlendirildiği ve hükme bağlandığı fıkıh kitapla­rında kayıtlıdır. Konuyla ilgili detaylı bil­giler ileride gele­cektir.

b- Gümüşün altın karşısında değer kaybetmesi.

Asr-ı saadetten günümüze kadar gümüş, altın karşısında önemli ölçüde değer kaybetmiş ve bu süreç son zamanlarda hızlanmıştır.

Şimdi para değer kaybı ile ilgili örnekler verelim.

1) Gümüş paranın değer kaybına örnek

a) İslamın ilk devirlerinden örnekler

Altın paraya dinar, gümüş pa­raya da dirhem denir. Zekat nisabı altından 20 miskal yani 20 dinar ve gü­müşten de 200 dirhemdir.

İslam’ın ilk devirlerinde 7 dinar (miskal) 10 dirhem ağırlında ve 10 dirhem 1 dinar değerinde kabul edilmişti.  Bu oranı zekat nisa­bında açıkca gör­mekteyiz. Gümüş nisabı altın nisabının l0 katıdır. Bunların ağırlıkları arasında da yediye onluk oran vardır. Bizim tespitlerimize göre 20 mis­kal altının ağırlığı 85 gr. 200 dirhem gümü­şün ağırlığı da bunun yedi katı, yani 595 gr. dır[533]. Bunun sebebi para bölümünde anlatılmıştır.

Öldürülmüş bulunan bir erkeğin kan bedeli (diyet) 100 devedir. Bunun al­tın ve gümüş karşılığı konusunda Ömer’den iki ayrı ri­va­yet vardır. Bun­lardan birincisine göre diyet altından 1000 dinar  gü­müşten 10.000 dirhemdir. Hanefi Mezhebi bunu kabul etmiştir[534] Burada da dirhem miktarı dinarın 10 katıdır. 

İkinci rivayetle ilgili olarak İbni Rüşt’ün Bidayet’ül-Müctehid adlı eserinde şu ifadeler yer alır :

“Şafii mezhebi’ne göre, öldürülmüş bulunan bir kişinin diyeti esa­sen 100 devedir. Ömer’in altın ödeyecekler için 1000 dinar, gümüş olarak ödemede bulunacaklar için 12.000 dirhem takdir etmiş olması, bu miktarların Ömer zamanındaki yüz deve kıymetine eşit olma­sından dolayıdır”[535].

 Ömer’den gelen bu iki rivayet de büyük fakihler tarafından ayrı ayrı doğru kabul edilip hükme dayanak sayıldığına göre bu­nun farklı zamanlarla ilgili olması gerekir. Bundan, o devirde gümü­şün, altın karşısında %20 oranında değer kaybettiği anlaşılır.

Osman dönemiyle ilgili olarak gelen bir rivayet de bunu desteklemektedir. İmam Malik'in el-Muvatta' adlı hadis kitabında Abdurrahman kızı Amre'den yapılan rivayet şöyledir:

"Bir hırsız, Osman zamanında bir turunç çalmıştı, Osman b. Affan ona bir değer biçilmesini emretti. Bir dinar 12 dirhem paritesine göre üç dirhem değer biçildi. Bunun üzerine Osman onun elini kesti[536]. "

b) Osmanlılar’dan Örnekler :

Zilhicce 1208 (Temmuz 1763) tarihinde altın fiyatları:

İstanbul altını (zer-i mahbup)  2.30 gr         5 kuruş

İstanbul Fındık altını                 3.45 gr         7 kuruş

Yaldız ve Macar altınları (yabancı altın)     7 kuruş[537]

İstanbul altınının daha değerli olduğu gözüküyor.

14 Zilhicce 1249 (25 Nisan 1834) tarihli bir emirde Yaldız ve Macar altınları­nın her biri 45 kuruşa, Fındık ve İstanbul altınlarının her bir dirhemi 33,5 ku­ruşa olmak üzere darphaneye satılması, başka yere satılmaması isteniyordu[538].

5 C.Ahir 1334 (10 Nisan 1915) tarihli «Tevhid-i Meskûkât Kanunu»nun 3. maddesinde 7 gr. ağırlığında 0.916 2/3 ayarında (22 ayar) altın paranın 100 kuruş olduğu belirtilmektedir. Aynı mad­dede verilen bilgiye göre100 kuruş 0.830 aya­rında ve 120 gr. ağır­lığındaki gümüş paradır[539].

Buna göre 1 birim altın bu devirde, 17 birim gümüş değerine çıkmıştır.

c)  Günümüzden Örnekler :

Günümüzde altın ve gümüş para olarak kullanılmamakta­dır. Buna rağmen altının değerini büyük ölçüde koruduğu ama gümüşün git­tikçe daha çok değer kaybına uğradığı gözükmek­tedir. 22 Şubat 1982 tarihinde 22 Ayar altının gıramı 1680 lira, 900 ayar gümü­şünki 42.50TL. idi[540]. Buna göre 1 birim altın bu tarihte, yaklaşık 40 birim gümüş değerine yükselmişti.

 14 Temmuz l994’de 22 ayar altının gıramı 377.000 TL.  ol­duğu halde  900 ayar gümüşün gramı 5400 TL. idi[541]. Bu ta­rihte 1 birim al­tın yaklaşık 70 birim gümüş değerine yüksel­mişti. Böylece islam’ın ilk devirlerinden Temmuz l994’e kadar gümüşün altın karşısında %90 oranında değer kaybettiği gö­rül­mektedir.

2) Altın paranın değer kaybı

Günümüzde altının para olarak kullanılmamasının ona olan ta­lebi azalttığı ve değerini düşürdüğü şüphesizdir. Buna rağ­men onun önemli bir değer kaybına uğramadığı söylenebilir.

Yukarıda belirtildiği gibi Ömer zamanında öldürülen bir er­keğin diyeti ya 1000  dinar, ya 10.000 dirhem, ya 100 deve, ya 200 sığır veya 2000 koyundu. O devirde bunlar eşit değer­deydi. İstanbul’da deve olmadığı için onun değer­lendirilmesini yapamadık ama sığır ve koyunlarla ilgili bir değer­lendirme yapabildik.

Bir dinar, o devirde Bizans’ta basılan 1 Bizans altınıydı. İstanbul Arkeoloji­leri Müzesi’nde bulunan Bizans altınlarının ağırlığı ortalama 4.20 gr. dır. Buna göre l000 adet Bizans altını 4.200 gr. eder. 14 Temmuz 1994 fiyatlarına göre bu­nun külçe değeri 1.583.400.000 TL dir. Bu parayla o gün dahi 200 sığır alınabi­lirdi. Bu tarihte İstanbul Sütlüce mezbahasında sığır etinin kilosu 60.000 TL. idi. Kasapların bundan % 25 kâr ettiği düşünülürse etin kendile­rine 48.000 li­raya mal olması gerekir. Buna göre 1.583.400.000 TL ile 32 ton 987.5 kg. sığır eti eder. Bunu 200'e bölersek  her bir sığı­rın ortalama l65 kilo saf et vermesi gerekir. Mezbahaya satılan sı­ğır­lar seçme sığırlar olduğundan fiyat­ları biraz daha farklı olur.  Besicilik devrimize ait bir olay oldu­ğundan kırlarda yetişen sığırlar­dan ortalama  l65 kilo saf et vereni az bulunur. Bu da 1000 dinar ile bugün dahi 200 sığırın alınabileceği ortaya çıkmaktadır. 

Bu tarihte Sütlüce Mezbahasında koyun etinin fiyatı 70.000 li­raydı. Mezbahada bulunan kasapların bundan %25 kâr ettiği dü­şünülürse maliyetin 56.000 TL. ol­duğu görülür. Buna göre 1.583.400.000 TL ile 28 ton 275 kilo saf koyun eti eder. Bunu 2000'e bölersek her bir koyunun ortalama 14 kilo saf et veremesi gerekir. Ömer bu değerlendirmeleri Medine’de yapmıştır. Orada bulunan koyunlar ortalama 14 kilo et verecek durumda değildir. Bu da 1000 dinar ile bugün dahi 2000 koyun alınabileceğini gösterir. 

3) Felsler ve mağşuş paraların değer kaybı

Bu paralardaki değer kaybı, kısa zamanda kendini gösterir. Çünkü gerçek değerleriyle itibari değerleri arasında önemli fark vardır.

Örnek:

8 Nisan 1880 (25 Rebiülahır 1297) tarihinde «Meskukat-ı Osmaniye Hak­kında» çıkarılan bir kararnamede özetle şöyle den­mek­tedir.

6. Madde - Hükümete mağşuş sikke olarak borçlu olanlar borçla­rını hep mağşuş sikkelerle ödemek isterlerse %5’i itibari değeri ile, ka­lan %95’i de ha­kiki değeriyle kabul olunacaktır.

7. Madde - Mağşuş sikkelerin hakiki değeri itibari değerinin yarı­sıdır[542].

 

B- Kağıt Paralarda Değer Kaybı

Kağıt paradaki değer kaybının, madeni parayla kıyaslanmaya­cak kadar fazla olduğunu herkes bilir. Biz burada konuyu örneklerle ortaya koymaya çalışacağız.

1- Altın karşılığında basılan kağıt paralar

Altın karşılığında basılmış olmalarına rağmen bu paraların kısa vadede önemli değer kaybına uğradığını görüyoruz. Bu konuda tesbit edebildi­ğimiz bazı örnekleri sunalım :

Sultan Abdülmecit Devri: ( 1255-1277/1861-1876)

1274 (1857) senesinde 100 kuruşluk altın 160 kuruşa çıkmıştı. Kaimenin değeri düştükçe altının fiyatı günden güne yükselerek mu­amelatı ters yönde etkiledi. Bu hal böyle devam ederse mali iş­lerin dü­zeltilemiyeceği anlaşıldı ve kaime­nin kaldırılmasına karar verildi[543].

Sultan Abdülaziz Devri: (1277-1293/1861-1876)

İkibuçuk milyon keselik kaime basıldı. Çok sayıda kaimenin pi­yasaya sü­rülmesi değerinin düşmesine sebep oldu. 100 kuruşluk Mecidiye altını, kaime olarak 10 Cemadiyelevvel 1278 per­şembe günü (14 Eylül 1861) 350 ku­ruşa yükseldi. Kaimelerin l2 Eylül l278 (30 Ağustos l862) tarihinde kesin olarak kaldırılmasından sonra al­tının fiyatı 100 kuruşa indi[544].

Sultan II. Abdülhamit Devri: (1293-1327/1876-1909)

Sultan II. Abdülhamit’in ilk saltanat yılında 600.000 keselik kaime basıldı. (Bir kese 500 kuruş demektir) Ayastafanos anlaşmasının imzalanması zamanında (3 Mart 1878) 100 kuruşluk Osmanlı altı­nının değeri 350 kuruşa çıkmıştı[545].

20 Şubat 1295 (Şubat 1880) tarihli bir fermanda kaimenin ta­mamının dolaşımdan kaldırılarak pek az kısmının halkın elinde kal­dığı belirtilerek, 1295 senesi malla­rından saf altınla ödenmesi karar­laştırılanlar dışındaki gelirlerin beşte biri kar­şılığında, bir lira için 400’lük kaime alınması emrolunuyordu[546].

7 Ağustos 1295 (Ağustos 1879) tarihli bir karanamede kaime ile olan borçlar ödenirken 450 kuruşluk kaime yerine bir yüzlük altın veya borçları ödeme gü­nünde bir altın kaç kaime ederse o kadar kaime ödenmesi emrolunuyordu[547]. Burada da değer kaybının daha büyük boyutlara ulaştığı görülmektedir.

Sultan Mehmet Reşat Devri: (1327-1336/1909-1918)

Sultan Reşat zamanında çok miktarda kağıt para çıkarıldı. İlk çı­karılan ka­imeler altın ile hemen hemen başa baş giderken 1917 yı­lında 74 milyonluk ka­ğıt para çıkarılması üzerine 100 kuruşluk altının fiyatı 550 kuruşa kadar çıktı. Ancak mütareke yapıldıktan sonra al­tının değeri 450 kuruşa düş­müştü[548].

Buradaki ra­kamlar yıllık enflasyonu değil, bu paraların dola­şımda olduğu yıllar boyunca meydana gelen enflasyon toplamını gösterir. 

2- Kıymetli maden karşılığı olmayan kağıt paralar

Bunlar bugün bütün dünyada kullanılmakta olan kağıt para­lar­dır. Bunla­rın değer kaybı o kadar açıktır ki, örnek vermeye bile ge­rek yoktur. Burada yal­nız şunu söylemekle yetinelim. Cumhuriyetin ilk de­virlerinde 1 lira demek 7.36 gr. ağırlığında bir altın sikke de­mekti[549]. 22 Şubat 1982 fiyatlarına göre al­tın­lar çeşitlerine göre 12.000 ile 12.700 lira arasında bir değere sahipti[550]. 14 Temmuz l994 tarihinde bir altının değeri cinsle­rine göre 2.530.000 lira ile 2.700.000 lira arasında değişmek­teydi[551]. 1 Kasım 1999 günü altın fiyatları 31.300.000 TL. ile 35.750.000Tl. arasında değişmekteydi.

Kağıt para sisteminde yaşanan değer kaybı gün geçtikçe katla­narak devam et­mekte ve bütün dengeleri bozmaktadır.

 

C- Talep Enflasyonunu Doğuran Amiller

1- Kağıt para sistemi

Madeni para sisteminde piyasaya ihtiyaçtan fazla para sürmek zordur. Çünkü altın ve gümüş bulmak kolay değildir. Bu sistemde bol miktarda fels ve mağşuş para çıkarılabilir. Ama bunlar hiçbir zaman altın ve gümüş paranın yerini tutmaz.

Kağıt para sisteminde para basmak kolaydır. Çünkü kağıt bul­mak kolaydır. Piyasaya ihtiyaçtan fazla para sürülmesi esasen bu sistemde olur.

2- Faiz

Faiz, enflasyonun ana sebebidir. Üretimin her safhasında devreye giren faiz fiyatları artırarak para talebini körükler. Aşağıda “Maliyet enflasyonu” bö­lümünde “Faiz” başlığı altında faizin mali­yetleri ne ka­dar yükselttiğine bir ör­nek verilmiştir. Orada görüleceği gibi Temmuz l994’te İstanbul’da 6000 liraya satılan ekmeğin, faiz devreden çıktığı taktirde 557.5 liraya satılabileceği ve bu fiyatın daha da aşağıya ineceği ama kolay kolay artmıyacağı ispatlan­maya çalışılmıştır. 6000 liraya satılan bir ek­me­ğin 5442.5 lirası fa­izin sebep olduğu bir fiyat artışı olursa bunu karşı­lamak için paraya ihtiyaç duyulacağı kesindir. Demek ki, devreye giren faiz, para tale­bini yaklaşık onbir kat artırmaktadır. Eğer böyle bir ül­kenin, dola­şımda 1 trilyon parası varsa, faizin meydana getirdiği fazla para talebini karşılamak için on trilyon liraya daha ihtiyacı olacaktır.

3-  Kredi sistemi

Günümüzde ödemelerin büyük kısmı çekle ve bankalarda açıl­mış hesaplar arasında nakillerle (havale) yapılmaktadır. Bankadan çıkma­yan ve vadesiz mevduat olarak müşterinin hesabına geçiril­miş olan kredi, bir başka müşteriye tekrar kredi olarak tahsis edil­mekte ve zin­cir halkalar halinde devam etmekte­dir. Eğer merkez bankalarının al­dığı tedbirler ve kasada ihtiyat bulundurma mecburi­yeti olmasa bir banka, sistemine giren mevduatı sınırsız kere sa­tabilir.

Günümüzdeki kredi sisteminin ilk örnekleri madeni paranın  yay­gın ol­duğu devirlere dayandırılmaktadır. Batı toplumunda  banker­ler, tüccarların ve soylu kişilerin emanet bıraktıkları altın ve gümüşü kendi varlıklarıyla birlikte kasalarında saklıyorlardı. Bunlardan ki­mine, hami­line yazılı makbuz (tahvil veya bank­not) verir, kimine de hesap açar ve yazılı talimat verdikleri taktirde bu hesaptan onlar adına ödeme yapmayı kabul eder­lerdi. Hamiline ya­zılı bu çekler ve makbuzlar piya­sada para gibi kullanılıyordu. Hatta bir kısım iş adamları  bu çek ve mak­buzlara daha çok güveniyor ve nakitlere tercih ediyor­lardı.

Kasalarındaki altın ve gümüşlerin fazla talep edilmediğini, çek ve makbuz­ların tercih edildiğini gören bankerler bu fırsatı değerlendire­rek ellerindeki al­tın ve gümüşlerin, nakit talebini karşılayacak kadar ol­masına dikkat ederek kredi isteyenlere hamiline yazılı makbuz (banknot) vermeye veya çek yazacak­ları birer cari hesap aç­maya başlamışlardı. Böylece verdikleri kredi, ellerindeki altın ve gümüşün bir kaç ka­tına çıkmış, piyasayı bol mik­tarda bu çek ve mak­buzlar sar­mıştı.

Bankalar da benzeri bir tecrübe yaşamışlar, ister vadeli isterse vadesiz olsun kendilerine bırakılan mevduatın bir kaç katı kredi vere­bileceklerini görmüş­lerdir. Beklenmedik nakit talepleri için mev­duatın belli bir kısmını kasala­rında nakit olarak tutup ihtiyatlı dav­ranma yoluna gitmişlerdir. Buna ban­kacılık dilinde kasa ihtiyatı veya munzam karşılık denmektedir.

Bankaların kredi yoluyla meydana getirdikleri satınalma gücüne kaydi para denir. Bankaların kaydî para üretme mekanizmaları “Para “ bölümünde de­taylı olarak anlatılmıştır.

Burada şunu tekrarlamakta fayda vardır. Bugün bankaların kredi sebebiyle üretebilecekleri kaydi para miktarı kasalarında tuttukları ihtiyat oranına göre artar veya azalır. Eğer ihtiyat oranı %5 olursa kaydi para, vadesiz mevduatın yirmi katına çıkabilir. İhtiyat oranı ar­tınca kaydi para miktarı düşer. Me­sela ihtiyat oranı %20 olursa kaydi para miktarı vadesiz mevduatın beş katı ka­dar olabilir. Her bankanın buna uymayacağı, çek imkanını istismar ederek daha fazla kaydi para ih­raç edebileceği düşünülürse kaydi para miktarının daha büyük boyutlara ulaşa­cağı tahmin edilebilir.

Görüldüğü gibi bugün bankaların uyguladığı kredi sistemi para miktarını bir kaç kat artırarak talebi akılalmaz boyutlarda körükle­mekte ve enflasyona yol açmaktadır. Para miktarındaki bu anormal ar­tış karşısında değerinin düş­memesi için üç çeşit tedbir alınabilir.

a- Para fazlası yurt dışına ihraç edilebilir.

Bu, güçlü devletlerin başarabileceği bir iştir. Bugün Amerika, Almanya ve Japonya gibi ülkeler, önemli ölçüde para ihracatı ya­pabil­mektedirler. Bu, onlara büyük avantajlar sağlar. Bir tomar ka­ğıdı para olarak verip önemli miktarlarda mal ve hizmet satınalırlar.

b- Üretim artırılabilir.

Üretimdeki artış, para miktarındaki artışa paralel olursa para­daki değer kaybı pek hissedilmez. Şurada on lira para ve on adet kalem var, her bir liraya bir kalem düşüyor. Para miktarını yüz li­raya çıka­rırken kalem miktarını da yüze çıkarabilirseniz gene her bir liraya bir kalem düşer. Bunu ya­pamazsanız her on liraya karşılık bir kalem düşer. Bu durumda bir kalemin on liraya çıkmasına mani olamazsı­nız. “Enflasyonu ön­lemenin yolu üretimi ar­tırmaktır.” denmesi bun­dandır.

Para miktarını artırırken bir kağıt parçasının üzerine bazı ra­kam­ları yaz­mak yeterli olur ama kalem miktarını artırmak o kadar ko­lay değildir. Bu se­beple üretimi ne kadar artırırsanız artırın, paradaki hızlı artışa yetişemezsiniz. Para - kredi sistemi değişmezse üretimi artırmakla enflasyonun önüne geçi­lemez.

Bankalar sağladıkları güven sayesinde kendi çeklerinin para olarak kullanılmasını temin ederler. Bir milyon liralık nakit ne ise, üzerine bir mil­yon yazan çek  de aynı olur.  Hatta taşıma kolaylığı sebebiyle çek tercih edilir. Halkın para yerine çek kullanması banka parasının doğmasına ve bankaların Merkez Bankasından daha fazla piyasaya para sürme imkanına kavuşmasına sebep olmuş­tur. Bir va­tandaş para basmaya yeltenecek olsa kalpazanlıktan tu­tuklanır ama bankaların bu işleri ekonominin bir gereği sayılarak al­kışlanır.

Denebilir ki, paranın böyle birden on katına çıktığı nerede gö­rülmüştür?

Bu durum, kredi sisteminin yerleşik olduğu her yerde vardır ama uzun bir süreye yayıldığı için insanlar bu kadar büyük bir para ar­tışını his­sedemezler. Bir ülkede dolaşımda bulunan para, kağıt para sistemine geçildiği günden beri basılagelen paraların toplamıdır. Dolaşımda üçyüz trilyon para varsa yukarıdaki izahlara göre mev­cut banka parası üç katrilyon demektir. Bu durumda Merkez Bankası on trilyon taze parayı sisteme sokacak olsa sadece bu on trilyondaki artış gözlenebilir. On trilyon, piyasaya yüz trilyon olarak yansı­yacak, bu yüz trilyon üç katrilyonun otuzda biri olduğu için hissedilebilecek en­flasyon % 3.3 miktarında kalacaktır.

 Burada faizsiz finans kurumları ile bankalar arasındaki önemli bir farka işa­ret etmek gerekir. Faizsiz finans  kurumla­rını kredi siste­mine göre değil ortaklık sistemine göre çalıştık­ları için enflasyona sebep olmazlar. Çünkü onlar, dolaşımdaki para miktarını artıramaz­lar.

c- Merkez Bankası para basımını durdurabilir.

Merkez bankası para basımını durdurursa sisteme taze para girmez ve bankalar yeni para artışına sebep olamazlar. Fa­kat kredi sisteminde bunu uygulamak imkansız gibidir. Bu taktirde hükümetin ödeme­lerde kısıntıya gitmesi, işçi ve memurların maaşlarını vere­memeyi göze al­ması gerekir. Bu da sosyal pat­lamalara yol açar.

Faizli sistemde hükümetin bankalara olan borcu artarak devam eder. Bugün hükümetler kendilerini öyle büyük yükler altına sok­muşlardır ki, vergi gelirleri bu açıkları kapamaya yetmemektedir. Bankalara ve vatandaşa borçlanmak, kolay para temin etme yolu sa­yılmaktadır. Bu borçlanma doğru­dan ve dolaylı olmak üzere iki türlü olur.

1) Doğrudan borçlanma

Merkez bankasının para basması enflasyonun en önemli vası­tası olduğun­dan hükümetler enflasyonu azdırmamak için para basma ye­rine bankalardan ve vatandaştan borç almayı tercih et­mekte ve önemli faiz yükü al­tına girmektedirler. Türkiye'nin 2000 yılı bütçesinin %45'i faize gidecek duruma gelmişti[552].

2) Dolaylı borçlanma

Farzedelim ki, devletin yüzbin memuru vardır ve bunların her biri onbirer milyon maaş almaktadır. Hazinede para ol­madığı için Merkez Bankası bir trilyon yüz milyar lira para basmış olsun. Bu para­nın ancak yüzmilyar kadarı memurların ceplerinde  kalır ve ge­riye kalan kısmı en fazla bir hafta içinde bankalara akar. Çünkü evin kirası bankaya yatar. Bakkal ve kasap, alacağını alınca borcunu ödemek veya parasını koru­mak için bankaya götürür vs. Bankacılık sistemine giren taze bir trilyon, bir müddet sonra on tril­yon olarak[553]  krediye dönüşür. Bu on trilyonluk kredi % 50 faizli olsa sene sonunda bankalarnın faiz alacağı yaklaşık beş trilyona çıkar. Yani bankalar, piyasaya yeni çıkan bir trilyonun tamamına sahip oldukları gibi dört trilyon daha ala­caklı duruma gelmiş olurlar. Bu dört trilyon, piyasaya pahalılık ola­rak yansır ve bütün malların fiyatlarını artırır. Bir yıl önce onbir milyonla rahat geçinen memur şimdi sıkıntılar içine düştüğü için devletten ma­aşına zam yapılma­sını ister. Fiyatlardaki artışa faiz ve bankacılık sis­temi sebep oldu­ğundan bu zam ta­lebi aslında bankaların faiz alacağı­nın devlet ta­rafından ödenmesi talebinden başka bir şey değildir.

Devlet, memur ve işçi çalıştırmakta, asker beslemekte, bütün kamu kuru­luşlarının masraflarını karşılamakta, kamu iktisadi teşek­kül­lerinin (KİT) açık­larını kapamakla meşgul olmakta ve vatandaşa çeşitli hizmeter götürmek zo­runda bulunmaktadır. Faiz ve bankacılık sisteminin sebep olduğu fiyat artışları karşısında devletin harcama­la­rını artırmasından başka çare yoktur. Yukarıda da belirtildiği gibi har­camaların artırılması demek, bankaların faiz alacağını ödemek demektir. Bu sebeple devlet, bankalardan doğrudan borç almasa bile  banka faizlerinin büyük bir kısmını ödemek zorunda kalmak­tadır. Tek çare, kredi sisteminden vazgeçmek ve ortaklık sistemine geçmektir.

d- Fazla para imha edilebilir.

Enflasyonu önlemenin bir yolu da fazla paranın imha edilmesi­dir. Ama kredi sisteminde bunu yapmak im­kansızdır. Fakat tarihi­mizde bunun örnekleri vardır.

Sultan Abdülmecit Padişah iken 1857 de kaimenin[554] se­bep ol­duğu bir pa­halılık meydana gelmiş, 100 kuruşa satılan altın 160 kuruşa çıkmış, altının fiyatı günden güne yükselmeye devam et­miş, ekonomik ilişkilerde bozulmalar ol­muş, bu halin devam etmesi­nin mali işleri büsbütün bozacağı anlaşılmış ve kâime kaldırılmış­tır[555]. Benzer uy­gulamalar Sultan Abdülaziz padişahken Ey­lül 1862 de ve Sultan II. Abdülhamit zamanında Ağustos 1879 da yapıl­mıştır. Kaimelerin kal­dırılmasının her zaman çok olumlu etkileri olmuş­tur.

4 - Vadeli çekler

Talep enflasyonunu doğuran sebeplerden biri de vadeli çek­lerdir. Çek, ban­kada bulunan hesaptan ödeme yapılması için veri­len emirdir. Eğer bankada para yoksa çek kesilmesi söz konusu olamaz. Ama uy­gulamada buna uyulmadığı ve piyasada vadeli çeklerin para gibi dolaşarak para miktarını önemli ölçüde artırdığı gö­rülmektedir.

1994 Türkiye’sinde tüccarların alım satımlarda kullandıkları va­deli çeklerin piyasadaki para hacminin 15 katını geçtiği tahmin edil­mektedir. Bu durum, para miktarının artmasında ve değerinin düş­me­sinde önemli etkenlerdendir.

5- Paranın dolaşım hızı                          

Paranın belirli bir dönem içindeki ortalama el değiştirme sayı­sına paranın dolaşım hızı denir. Paranın hızla dolaşıyor olması demek, saklanmaması ve elde uzun müddet bekletil­memesi demektir.

 Paranın toplam satınalma gücü para arzı ile paranın do­laşım hızı­nın çarpımı sonucu elde edilir. Yani para ne kadar el değiştirirse onunla o kadar çok mal ve hizmet talep edilir. Bu da para mik­tarının çoğalması gibi enflasyona sebep olur.

Bugünkü kredi sistemi ve faiz, para dolaşım hızını anormal ola­rak artır­maktadır. Çünkü faiz ve sebep olduğu enflasyon insanların para­dan kaçma­sına, kimsenin nakit bulundurmak istememesine ve fazla düşünmeden har­camada bulunmasına yolaçmaktadır. 

6- Bütçe açıkları

Bütçe gelirlerinin bütçe giderlerinden az olması halinde aradaki farka bütçe açığı denir. Bütçenin denk olması için har­camaların vergi­ler, harçlar, resimler, devlet emlaki ve işletme­lerinden sağlanan gelir­ler gibi normal gelirlerle ya­pılması ge­rekir. Faizli bir ortamda devlet gelirlerinin giderleri karşılaması mümkün olmadığından hükü­metler ellerinin altındaki para matbaasına em­rederek en kolay yol­dan para temin etme yo­luna gitmektediler. Bu da para miktarını ar­tırmakta ve talep en­flasyonunu azdırmaktadır.

 

II- MALİYET ENFLASYONU     

Maliyet enflasyonu, üretilen mal ve hizmetlerin maliyetinin sü­rekli art­masıdır.

Maliyet enflasyonunun sebepleri; faiz, mal ve faktör piyasala­rında te­kelci eği­limlerin olması, vasıtalı vergiler ve devalüasyon şeklinde özet­lenebilir.

Emek, sermaye ve tabii kaynaklar gibi üretim faktörleri, üretilen mal ve hizmetlerin gerçek maliyetini oluşturur. Dolayısıyla bunların piyasa fiyatları­nın artması, kaçınılmaz olarak maliyetlerin artmasını gerektirir.

Mal ve hizmet piyasalarının tekelci bir özellik taşıması halinde, bu piyasa­larda yer alan firmalar keyfi bir biçimde ve sürekli olarak fi­yatlarını artırabilir­ler.

Güçlü sendikaların aşırı ücret talepleri ve bir kısım siyasile­rin buna destek vermesi sebebiyle meydana gelen anormal ücret ar­tışları maliyetleri yükselt­mektedir. Bu durum, aynı za­manda toplu­mun çalı­şan kesimleri arasında ücret adaletsizli­ğine de yol açarak çalışma ba­rışını ortadan kalırmaktadır. Bazan bir kurumun müdürü devlet memuru, onun makam şo­förü de sendikalı işçi olduğu için şoför, müdü­ründen daha çok maaş alabilmektedir. Diğer taraftan ücretler ile fiyat­lar de­vamlı birbirini kovalamaktadır. Fiyatlar artınca ücretler yetersiz hale gelmekte, ücretler artınca da maliyetlere yan­sımakta ve fiyatlar tekrar artmaktadır.

Vergiler, maliyetlere eklendiğine göre, bunların enflas­yonu artı­racağı açıktır. Katma değer vergisi gibi satış sırasında alınan vergi­ler de fiyatları hemen artırır.

Milli paranın yabancı para karşısında değer kaybetmesi demek olan deva­lüasyon, ithal edilen malların fiatlarının yükselmesine se­bep olduğundan enflasyonu körükler.

Maliyet enflasyonu ile talep enflasyonu tavuk ve yumurta gibi birbiri­nin sebebidir. Her ikisinin sebebi de ekonominin normal seyri dı­şına çıkma­sıdır.

Maliyet enflasyonunun en önemli unsuru faizdir. Faiz hammad­de­den pa­zarlamaya kadar her safhada devreye girdiğinden mali­yetleri büyük oranda artırır. Kredi kullananlar tedbirli ol­mak için  yük­sek kâr elde etmek zo­runda kalırlar. Çünkü ödemelerde bir aksama olursa iflasa varan sıkıntılar doğar. Bu da fiyatları artıran bir başka unsurdur.

Banka ise bir taraftan kaydi para çıkararak para arzını ar­tırır di­ğer taraftan aldığı faizle maliyetleri artırıp para talebini körükler ve iki taraftan enflas­yona sebep olur. 

 Maliyet enflasyonunu doğuran faiz, tekelleşmeler, işçi ücretleri, vasıtalı vergiler ve develüasyon üzerinde biraz daha durmakta fayda vardır.

A- Faiz

Faiz, maliyetleri sürekli yükseltip para ihtiyacını artırarak en­flas­yonunun en büyük amili olmaktadır.

Kredi sisteminde sermayeye bir maliyet ödenir. Buna fi­nansman maliyeti denir. Üretimden pazarlamaya kadar her safhada fiyatlara eklenen finansman maliyeti, kar topunun büyümesi gibi fiyatları sü­rekli yükseltir. Finansman maliyeti krediye ödenen faizdir. Sistemin etkili olduğu ekonomilerde hiç kredi kullanmayan­lar bile ürettik­leri mal ve hizmetlere finansman maliyeti ko­yarlar. Çünkü banka faizi, mey­dana gelecek enflasyonun bir göstergesidir. Bu sebeple onlar, en­flasyona karşı korunmak için buna ihtiyaç duyarlar. Böylece fi­yatlar sürekli ar­tarken dar ve sabit gelirlilerin serveti hızlı bir biçimde erir.

Finansman maliyetinin fiyatı nasıl artırdığına bir örnek verelim. Bu hususta Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Profösörlerinden Dr. Mehmet YAZICI'nın bu kitap için hazırladığı şu tablodan yararlanıla­caktır.

 

Hazır Giysi Üretimi                                                                       

1- Gereç maloluşu                                              47.4                    

2- Emek maloluşu                                               17.4                    

3- Dışedim maloluş                                              4.0                    

4- Sermaye maloluşu                                            0.7                    

5- Başka maloluşlar                                              0.5                    

Satış Kârı                                 %43                  30                                          

Toplam                                                            100                                 

Hazır Giysi Toptancısı                                                                 

1- Alış maloluşu                                               100                                 

2- Satış kârı                         %15                       15                                 

Toplam                                                           115                                 

Hazır Giysi Perakendecisi                                                              

1- Alış maloluşu                                               115                                 

2- Emek maloluşu                                                  5                                

Satış kârı                                  %27                   30                                

Toplam                                                            150                                                   

 

Yazıcı'nın tablosuna finansman maliyeti eklendiği zaman fiyat­ların önemli ölçüde arttığı görülür.

Giyside biri yaz, diğeri de kış olmak üzere iki ana mevsim var­dır. Bu sebeple finansman maliyeti, kredi faizlerinin yarısı kadar uygulanacaktır. Kredi faizi %10 ise, her safhada mali­yete eklenen %5 oranındaki finansman maliyeti fiyatları şöyle artırır:

 

Hazır Giysi Üretimi

1- Gereç maloluşu                                              47.4                    

2- Emek maloluşu                                               17.4                    

3- Dışedim maloluş                                              4.0                    

4- Sermaye maloluşu                                            0.7                    

5- Başka maloluşlar                                              0.5

Toplam                                                              70                       

Finansman maliyeti            %5                              3.5                     

Satış Kârı                                %43                   31.6                                        

Toplam                                                            105

Hazır Giysi Toptancısı

1- Alış maloluşu                                               105                                 

Finansman maliyeti             %5                              5.25                           

2- Satış kârı                         %15                        16.5                   

Toplam                                                            126.75                           

Hazır Giysi Perakendecisi

1- Alış maloluşu                                               126.75                   

2- Emek maloluşu                                                 5                                 

Finansman maliyeti               %5                           5.59                            

Satış kârı                                    %27                38.43                   

     Toplam                                                                                        175.77

 

Faizsiz maloluş                     150

Faizli maloluş                                          175.77

Toplam finansman maliyeti 25.77

Fiat artış oranı: 150/175.77 = 0.85.3   

                                                                                                                                                     100-85.3 = 14.7                       

Bu tabloda %5'lik finansman maliyeti, üreticiden tüketi­ciye va­rın­caya kadar %14.7'lik fiyat artışına sebep olmakta­dır. Bu miktar altı aylık dönem içindir. Bunun bir yıllık yansı­ması daha çok olur.

1998 yılı sonu ve 1999 yılı başında Türkiye'de faiz oran­ları %140'a ulaşmıştı[556]. Bunun yarısı olan %70'lik faiz oranı finans­man maliyeti olarak alınırsa şu durum ortaya çıkar:

Hazır Giysi Üretimi

1- Gereç maloluşu                                              47.4                    

2- Emek maloluşu                                               17.4                    

3- Dışedim maloluş                                              4.0                    

4- Sermaye maloluşu                                            0.7                    

5- Başka maloluşlar                                              0.5                    

Finansman maliyeti              %70                        49                                 

Satış Kârı                                     %43              51.17                  

Toplam                                                            170                                 

Hazır Giysi Toptancısı                                                                 

1- Alış maloluşu                                               170                                 

Finansman maliyeti              %70                      119                                 

2- Satış kârı                            %15                     43                                

Toplam                                                            332                                

Hazır Giysi Perakendecisi                                                              

1- Alış maloluşu                                               332                                 

2- Emek maloluşu                                                 5                                 

Finansman maliyeti               %70                     236                                 

Satış kârı                                      %27            154.75                   

        Toplam                                                                                                                                                                                                                                                                                                     728                      

Faizsiz maloluş 150 idi. Faizli maloluş 728 olduğuna göre toplam finansman maliyeti (728 - 150 =) 578 olur. Fiat artış oranı ise (150/728 = 0.20.6    100-20.6 = 79.4) %79.4 olur. Yani finansman için bir maliyet ödenmeseydi fiyatlar %79.4 oranında daha ucuz olacaktı. Bu oran, finansman faizinin altı aylık yansımasıdır. Yıllık yansımanın daha çok olacağı açıktır.

Mehmet YAZICI, her bir maloluş türüne faizin nasıl girdiğini şöyle ifade eder:

"Kapitalist isktisat düzenini benimsemiş ülkelerde bu maloluş yapısı içinde faize, her maloluş türünde, çeşitli adlarla, az ya da çok, yapay olarak yer verilir.

Gereç maloluşu içinde faize, fiyat farkı, vade farkı gibi adlarla yer verilir.

Emek maloluşu içinde faize, ödemede gecikme farkı, zorunlu ta­sarruf'ta nema gibi adlarla yer verilir.

Dışedim maloluşu içinde faize, fiyat farkı, vade farkı, gecikme faizi gibi adlarla yer verilir.

Başka maloluşlar içinde faize, çeşitli adlarla yer verilir.

Böylece, doğal nitelik açısından maloluş türlerinin oluş­turduğu maloluş yapısı içinde faize, yapay olarak, kat kat yer verilir[557].

Mehmet YAZICI'nın tespitine göre Istanbul'da, 1989 yılı sonu ve 1999 yılı başında, veresiye satışlarda aylık %8 vade farkı uy­gulanmaktaydı. Orlon kazak üreten bir atölyeyi esas alarak yaptığı hesaba göre %8 lik vade farkı, bir ka­zağın üretim maloluşunu %32 oranında artırmaktadır. Yazıcı burada, üretimin yarısının öz ser­maye ile karşılandığını var saymış ve vade farkını sermayenin di­ğer yarısına uygulamış­tır[558].

 Vade farkının şartları ve sonuçları ile faizin şartları ve sonuçları farklıdır. Çünkü vade farkı, alım satımda, faiz ise kredide devreye girer. Alım satımın ve kredinin farklı olması bunları da farklı hale ge­tirir Bu konu, Kitabın ikinci bölümünde, Vade Farkı ve Faiz başlığı altında incelenmiştir.

Bu tarihte, Türkiye'de mal ve hizmet üreten herkesin kendi öz sermayesine de faiz masrafı koyması bir zorunluluk halini almıştı. Çünkü Mart ayında 100 lira harcanarak üreti­len ve Mayıs'a kadar piyasaya sürülen orlon kazağın parası en erken Haziran'da geri dönmekte ve bu 100 lira, dört ay içinde değer kaybetmektedir. Değer kaybının belir­leyicisi ise kredi faizleridir. Bunu dikkate alma­yanlar zarar eder. Faiz olmazsa buna ihtiyaç kalmaz.                                                                                                                                                                                               

Yukarıda üretimin sadece üç safhası ele alınmıştır. Hazır giysi üreticisinin kullandığı kumaş, iplik, düğme ve diğer malzemeler de bir kaç safhadan geçmiş ve faiz her safhada fiyatları artırmıştır. Fiyat artışları sebebiyle işçi ücretlerine zam yapma zorunluluğu da he­saba katılırsa finansman ma­liyetinin, hayallerin ötesinde bir fiyat artışına sebep olduğu ortaya çıkar. Bu, gelir ve servet dağılımını alt üst eder ve bütün dengeleri değiştirir.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk de­virlerinde 1 lira, 7.364 gr. ağırlı­ğında bir altın demekti[559]. 1960'ta altının fiyatı 60 li­raya, 1 Kasım 1999' da 35.750.000 TL ye çıkmıştı[560]. Paranın bu kadar değer kaybedeceğini kim hayal edebilirdi. Bu değer kaybı fiyat artışı ola­rak halka yansıdı ve bu sayede bir çok servet, haksız olarak başka servetlere katıldı.

Türkiye'nin 2000 yılı bütçesi hazırlanırken vergi gelirleri­nin 24 katrilyon olması hesaplanmış, bu yılda 21.1 katrilyon iç borç faizi ödenmesi öngörülmüştü. 1999 itibariyle ana para borçları 18.5 kat­rilyona çıkmıştı[561]. Türk hükümeti bütün harcamaları durdursa da vergi geliriyle iç borç taksit­lerini ve faizleri ödese, alacağı verginin tamamını verdikten sonra 15.6 katrilyona daha ihtiyacı olacaktır. Bu tarihte Türkiye'nin 100 milyar ABD doları (50 katrilyon) dış borcu­nun olduğu ve bunun ana para ve faiz ödemelerinin de karşılan­ması ge­rektiği düşünülürse ihtiyacın büyüklüğü ortaya çıkar. Buna karşılık 2000 yılı bütçesinin 47 katrilyon olması öngörül­müştü. Bu demektir ki, Türkiye, ayakta durabilmek için 2000 yılı içinde yeni borçlara ihtiyaç duyacaktır.

İç borçların büyük kısmı bir kaç zenginden alınmıştır. Bunların 200 aileyi geçmediği iddia edilmektedir. Bu paralar, onların kullanım dışı tuttukları nakitlerine karşılık alacaklarıdır. 1960'lı yıllarda, gün gelip zenginlerin devletten alacaklarına, bütçenin yetmeyeceği söylenseydi kimse inanmazdı.

B- Tekelleşmeler

Tekelleşme, bir ekonomik alanının tek elde toplanması anlamına gelir. Tekelleri faizli sistem doğurur. Faizler, teşvikler ve ko­rumalar tekellerin oluşmasına ve alabildiğine büyüme­sine sebep olur. Tekellerin oluşması rekabeti ortadan kaldırır ve bunlar, fiyatları iste­dikleri gibi artıran ku­rumlar haline gelir­ler. Tekelleri oluşturan sebep­leri görmeye çalışalım.

1- Kredi sistemi

Bankalar küçük tasarrufları toplayarak krediye çevirirler. Bir başka ifadeyle onlar, binlerce kişiden topladıkları parayı bir kaç ki­şiye kredi ola­rak tahsis ederler. Bu kredinin verdiği ek im­kanla bu bir kaç kişi kısa sürede, büyük bir ovada ortaya çıkan volkan tepecik­leri gibi yükselmeye başlarlar.  Bir örnekle açıklamaya çalışa­lım.

Bir ada devleti düşünün. Burada her kes kendi halinde ya­şar­ken yüzbin lira özsermaye ile bir ticari banka kuruluyor ve onbin kişi, % 5 faizle ortalama l000’er lira vadeli mevduat yatırıyor. Mevduat top­lamı onmilyon lira oluyor. Bankanın % 10  mun­zam karşılık uygu­ladığını kabul edelim. Bu durumda bankanın 90 milyon lira verme kredi imkanı doğar[562]. Banka bu krediyi ortalama 5000’er lira özsermayesi bulunan dokuz kişiye % 10 fa­izle onar milyon olarak tahsis etmiş olsun. Bu şahıslar, % 10 faiz vereceklerinden yapacakları işten %10 daha fazla kâr etmeleri gerekir. Normal kârları %10 ise bu defa bunu en az %20 ye çıkrmak zorunda kalırlar. Sene sonunda ban­kanın faiz geliri 9 milyon olur. Bunun 500.000 li­rasını mevduat sahiplerine öder ve geriye 8.5 milyon kalır. Böylece banka, bir yıl içinde bölgenin en büyük tekeli olur. Bankaya para yatıra­cak kadar zengin olan l0.000 kişinin toplam mev­duatına ya­kın bir meblağ, daha ilk yılın sonunda bankanın mülkiyetine geç­miş olur.

Bu dokuz kişiden her biri sene sonunda %20 kâr ederek ka­zandığı 2.001.000 Tl'nin 1.000.000 TL. sini faiz olarak bankaya ver­miş, sermayelerini 1.001.000 lira artırmış olsunlar. Ellerindeki beşbin lira ile birlikte sermayeleri birmilyon altı bin li­raya çıkmış ve ikiyüzbire katlanmış­ olur. Böylece bu beş kişi, bir yıl içinde bütün bir topulumun teserruflarının yarısı kadar bir imkana kavuşmuş olurlar. Burada sermayenin yılda bir kere döndüğü esas alınmıştır. Bunun birden fazla devir yapma ihtimali yüksek olduğundan vergi ve masraf­larını bu kâra dokunmadan karışalama imkanları fazladır. Bu, her yıl artarak devam edecek bir sü­reçtir. Şimdi bunların ya­nında o bölgenin hangi esnafı ve tüc­carı dayanabilir. Bunlar kısa sürede mar­ketler kurarak bakkal­ları, büyük mağazalar ku­rarak es­nafı, nakliye firmaları kurarak nakliyecileri devre dışı bırakıp bütün piyasayı tekel­lerine alabilirler. Bundan sonra fi­yatları bu şahıslar belirler. Bunlar, piyasada oluşan yeni bir zenginliğe konmamış, kredi sistemi halkın servetini bir kaç kişiye aktarmıştır. Mal ve hi­zemtlerde artış olmuşsa da yukarıda belirtilen rakamlar kadar olma­dığı için fiyatlar ciddi olarak artmıştır. Bunların zenginleşmesi, as­lında geniş kitlelerin fakirleşmesi anlamına gelir.  Zenginleştikçe ta­mahları artar ve daha çok kazanmak isterler.

Yukarıdaki tabloyu savunanlar şunu söylerler: "Banka, kullanım dışı kalmış 1000'er liraları toplayıp sermaye birikimi meydana ge­tirmiş, kredi sistemini devreye sokmakla da kredi verilebilecek fonları dokuz katına çıkarmıştır. Bu yeni paranın piyasaya girmesiyle yeni iş sahaları açılmış, mal ve hizmet  bolluğu olmuştur. Bazı olumsuz­lukları vardır ama bunun fay­dası zararından çoktur."

Buna karşılık şu söylenebilir: Bu biner liraları kâr-zarar ortaklığı ile toplamak ve ortaklık sistemine göre çalıştırmak mümkündür. Bu sistemde faiz olmayacağından kâr oranları %10'dan %20'ye çık­maz, hatta mal ve hizmet bolluğu sebebiyle daha da düşebilir. Çünkü ortaklık sisteminde sermayeye ödenecek bir bedel, bir fi­nansman maliyeti yoktur. Bundan sonra bakılır; eğer piyasada ger­çek bir para kıtlığı varsa devlet yeni para basarak bu kıtlığı giderir. Böylece 80 milyonluk faizli banka parası yerine faizsiz gerçek para piyasaya girmiş olur. Devlet, bu yeni para ile yeni yatırımlar ya­pabilir ve bütün vatandaşlarının gelir seviyelerini artırıcı tedbirler alabilir. Sonuçta ne finans kurumu, ne de bazı zenginler tekel oluş­turabilirler. Eğer piyasada para darlığı yoksa ihtiyaç fazlası para çı­karılmamış, faizli banka parasının meydana getireceği olumsuzluk­lar ve enflasyon meydana gelmemiş olur.

2- Teşvikler 

Bankadan kredi alanlar yüksek kâr elde etmek zorundadırlar. Kazançları, ödeyecekleri faiz miktarının altına düşerse iflasa varan sı­kıntılar baş gösterir. Çünkü faizli sistemde banka, kredi kullananın hiç bir zararını kabul etmez. Bu sebeple üç veya dört yıl sonra faaliyete geçe­cek bir fabrikayı banka kredisiyle kurmak imkansızdır. Buna yatırımcı cesaret edemez. Bu sistemde yatı­rımlar, kısa va­dede yüksek gelir getirecek işlere yönelir. Bu da ülkenin ihtiyaç duyduğu bir çok alanda yatırım yapılmamasına yol açar.

Faizli sistemde ülkenin ihtiyaç duyduğu bir kısım yatırımla­rın gerçekleş­mesi için devlet bankaları devreye girerek yatı­rımcı­lara teşvik kre­disi verirler. Bu sistemde devlet teşviği ol­madan önemli yatırımlar yapılamaz. Ama teşvik kredileri, daha çok ülkedeki en­flasyon oranının altında bir faizle verilen kredi­ler olduğundan bu yolla devlet, ban­kalardaki mevduatın ger­çek sahipleri olan geniş halk kitlelerinin hakkını  küçük bir azınlığa devretmiş olur.

Bakarsınız ki, kendi halinde, üç beş kuruşu olan bir kişi, aldığı teşvikler sa­yesinde kısa sürede büyük bir fabrikanın sahibi olmuş ve yüklü bir sermayeye hükmetmeye başlamıştır.  Teşvikler daha çok si­yasi maksatlarla kullanılır ve ülkeye  umulan ölçüde fayda sağlamaz. Bu paralar ya geri ödenmez, ya da çok azı ödenir. Sonuçta devlet kasasından kısa sürede zengin olan yeni simalar ortaya çıkar.

 

3- Korumalar

Devlet yerli üretimi teşvik için bazı malların ithalatını yasaklar, bazı malla­rın ithalinde de yüksek gümrük duvarları koyar. Genellikle bir iki firmadan ibaret olan yerli üreticiler, böylece mallarını dış pa­zarlara nispetle çok pahalıya satma imkanı elde etmiş ve rakibi bulunma­ması sebebiyle daha kalitesiz malı piyasaya sürme avantajını yaka­lamış olurlar. Sonuçta zarar eden vatandaşlar­dır. Bu gibi firmalar  ya­tırımlarını daha çok teşvik kredisiyle yaparlar. Çünkü ellerinde bulu­nan büyük sermaye sebebiyle siyasileri iste­dikleri gibi yönlen­dirme imkanını elde etmişlerdir. Geleneksel olarak devlet büyüktür ama artık fiili olarak büyük olan devlet değil, iş adamlarıdır. Bunlar sadece fiyatların belirleyicisi değil, kimlerin ikti­dara geleceği­nin, politikaların ne olması gerektiğinin de belirleyicisi olurlar. Çünkü seçimi kazanıp iktidara gelmek için büyük paralara ihtiyaç duyulur. Bu paralar da  onlarda vardır.

 

C- İşçi Ücretleri

 

Enflasyon hayatı çekilmez hale getirdiği için kredi sistemi tarımda çalışanları, çapa ve kü­reği bırakıp dengesizce şehirlere göç etmeye zorlar. İlerisinde emekli olabilecekleri kadrolu bir iş bulabilenler, kendilerini  şanslı sayar, diğer­leri de ayakta durabilme mücadelesine girerler. 

Ancak meydana gelen enflasyon, ücretleri kısa sürede yeyip tüket­tiği için şanslı sayılan kişiler kısa sürede sıkıntı ve çaresizlikle yüz yüze gelirler. Köylerine dönmek isteseler dönemezler. Bunu ne kendileri, ne eşleri ne de çocukları ka­bul eder. Zaten geçinebilselerdi şehire gelir­ler miydi? İşten ayrılsalar bir başka  iş bulmak zor olur. Bu ça­resizlikler bütün işçileri sardığı için topluca hareket etme ihti­yacıyla sendikalar kurmuşlar, işçiyi iyi bir oy deposu gören siyasi­lerin desteği ile bir çok sendikal haklar koparmışlardır. Artık grevli, toplu sözleşmeli yeni bir çalışma hayatı, enflasyon karşısında iş­çiye rahat ne­fes aldıran bir can simidi olarak devreye girmiştir.

Bir de kıdem tazminatı sistemi getirilmiş, işveren işten çıka­ra­cağı işçiye yüklü bir para ödemek zorunda bırakılmıştır. Artık iş yerini kapama veya işçi­sini işten çıkarma halinde işverenler altından kal­ka­mayacakları maddi yükler altına sokulmuştur.

 Kıdem tazminatı ödemek istemeyenler, işçilerini ikide bir işten çı­karıp asgari ücretle tekrar işe almaya ve bu yüzden onları sıkın­tı­lara sokmaya başlamışlardır. Diğer yandan başka bir işyerinde daha iyi şartlarla iş bulanlar, kıdem tazminatının yanmaması için iş­lerinden ayrılamamaktadırlar. Bu yanlış karar ve uygula­malar, ça­lışma hayatını tam bir keşmekeş içine sokmaktadır.

Güçlü sendikaların aşırı ücret talepleri ve bir kısım siyasile­rin buna destek vermesi sebebiyle meydana gelen anormal ücret artış­ları ve grevler maliyetleri yükseltmekte ve maliyet enflasyonuna sebep ol­maktadır. Bu durum, aynı za­manda toplumun çalışan ke­simleri ara­sında ücret adaletsizliğine de yol açarak çalışma barışını ortadan ka­ldırmaktadır. Bazan bir müessesenin müdürü devlet me­muru, onun ma­kam şoförü de sendikalı işçi olduğu için şoför müdü­rün­den daha çok maaş alabilmektedir. Diğer taraftan ücretler ile fiyat­lar devamlı birbi­rini kovalamaktadır. Fiyatlar artınca ücretler yetersiz hale gel­mekte, ücret­ler artınca da maliyetler ve fiyatlar artmaktadır.

Günümüz toplumlarında artık işçi sınıfı, memur sınıfı ve işveren­ler sınıfı gibi sınıflar oluşmuştur. Bu sınıfların bir biriyle ilişkileri çoğu zaman dostça olmamaktadır. Bu da toplumu parçalamaya ve içten çö­kertmeye sebep olmaktadır. Memur, devlet imkanını kulla­narak, işçi sendikal hakları öne alarak, işveren de elin­deki maddi imkanı değerlendirerek sınıflar arası müca­deleye katıl­makta ve üstün gelmeye çalışmaktadır.

Enflasyon ekonomiyi bozduğu gibi çalışma hayatını da boz­muş­tur. Çalışma hayatı, enflasyonu kamçılayan bir yapı kazan­mıştır. Böylece problemler bir­birine girmiş haldedir.

 

D- Vergiler

 

Devletin temel görevi, iç ve dış güvenliği ve adaleti sağla­mak, alt yapı yatı­rımlarını yapmak ve sosyal adaleti temin et­mektir. Eğitim ve sağlık konu­sunda da vatandaşa destek ol­mak ve öncülük etmektir.

Osmanlı toplumunda eğitim ve sağlık hizmetleri vakıflar tarafın­dan yürütülürdü. Polis, jandarma ve savcılık kurumu yoktu. Her vatandaş toplumuna sahip çıkıyor, iç güvenliği bozan davranışla­rın ortaya çıkmasına imkan vermiyordu. Bu üç kuruluş tanzimattan sonra ortaya çıkmıştır. Bundan sonra devlet vatandaşı devre dışı bırakmış, kendi yaşadığı toplumla ilgilenmesine mani olmuş, onu küstürerek nemelazımcı olmasını sağlamıştır.

Tanzimattan önce belediye hizmetlerinin büyük çoğun­luğu va­kıflar tara­fından yürütülmekteydi. Din hizmetleri ya vakıflar tarafın­dan ya da bölge halkından top­lanan para­larla yürütülürdü. Devletin sırtındaki işçi ve memur yükü,  bugünkü ile kıyas kabul etmeyecek kadar azdı. Başarılı olmayan me­murların işine derhal son ve­rilebi­lirdi. Merkezden yönetim değil, yerin­den yönetim esas alınmış ve eyalet­ler öncelikle kendi yağları ile kav­rulmaya çalışmışlardı.

Bugün müslüman toplumlarda devlet her işe girmiş, vatandaşı dışladığı için her şeyi kendi kontrolüne almış, insanların teşebbüs özgürlüğünü, dü­şünme ve inanç özgür­lüğünü kısıtlamış, yeni iş hayatı düzeni ile çalışma özgürlüğünün önüne setler germiştir. Askeri, memuru, işçisi, okulları, belediyeleri, sağlık teşkilatı, devlete bağlı iktisadi kurumları ve sairesiyle devlet, piyasanın en bü­yük müşterisi olmuştur. Enflasyon sebebiyle artan fiyatlar, devletin iş­çisini ve memurunu etkilemekte ve bunların ücret artışı talebinde bulunmalarına se­bep olmaktadır.

Devletin harcamalarının bedeli durmadan yükselmektedir. Bunun için alınan vergiler hep yetersiz kalmakta ve yeni vergiler koymak hükümetlerin önemli işlerinden sayılmaktadır. Devlet daha çok vergi almak istedikçe işverenler daha az vergi vermenin yolla­rını bulmaktadır. Ar­tırılan vergiler hep gelir vergileri veya katma de­ğer vergisi olduğu için zengin­lerin kesesinden çıkmamakta, fi­yatlara yansıyarak enflasyona ve pahalılığa yol açmaktadır.

Enflasyon vergilerin artma­sına, vergi­lerin artması da enflasyona sebep olmaktadır. Enflasyon olmazsa devletin har­camaları artma­yacak, devlet daha az işçi ve me­mur beslerse vergi indirimine gidi­lecek, vergi gelirden değil de maldan alınırsa vatandaş değil, zen­ginler vergi vermiş olacaklardır.

E- Devalüasyon

 

Devalüasyon, yerli paranın değerini yabancı para karşı­sında dü­şürmektir. Hiç bir ülke kendi kendine yeterli değildir. Her ülke­nin, dışarıdan satınalması gereken mal ve hizmetler vardır. Kendi para­sıyla dışa­rıdan mal ve hizmet alamayanların ge­çerli yabancı pa­raya yani dövize sahip olmaları şarttır. Bunu elde et­menin en sağ­lıklı yolu ihracat yapmaktır. Enflasyon ve faiz, üretimi pahalılaştır­dığı için yurt dışına mal ve hizmet satma imkanını azaltır ve bazan ortadan kalkdırır. Yukarıda üretimden pazarlamaya kadar finansman maliyetinin fiyatları nasıl artırdığı görülmüştü. Bu sebeple daha iyi şartlarla üretim yapan ülkelerle rekabet edebilmenin iki yolu vardır.

1- 100 liraya mal edilen bir ürünü yurt dışına seksen liraya sat­mak ve ara­daki farkı hazineden karşılamak. Bu, bazı ülke­lerin za­man zaman uygula­dığı fakat kötü ni­yetli insanlar se­bebiyle suisti­mal edilebilen bir yol­dur. Çünkü bazı kimseler, yurt dışında işbirlikçi­ler bularak kendilerini ihracat yapmış gösterip hazineden büyük paralar alabilmektedirler.

2- Yabancı paralar karşısında milli paranın değerini düşürmek, yani deva­lüasyon yapmak.   100 liraya mal ettiğiniz bir ürünü yurt dı­şına seksen liraya sa­tıp döviz geliri elde etmek için milli paranın değe­rini yabancı para karşısında %20 düşürürsünüz, yabancı alıcılar malı­nıza rağbet ederek  alırlar ve siz ihtiyaç duyduğunuz dövize kavuşursu­nuz.

Bu defa da yurt dışından ithal edeceğiniz mallar size %20 daha pahalıya mal olur ve bu bütün piyasayı etkiler, üretilen malların fi­yatı daha çok artar, yapılan devalüasyonun geçici faydası dışında bir faydası görül­mez.

Devalüasyon, faiz ve enflasyonun bir ülkeye getirdiği sı­kıntı­lardan başka bir şey değildir. Halbuki, devalüasyon yerine faizlerin kaldırıl­ması denense, bugün dünyanın bütün ülkele­rinde az veya çok faiz olduğu için onlar, fiyat bakımından faiz­siz ekonomilerle re­kabet edeme­z ve bu defa milli pa­ra ya­bancı paralar karşısında is­tikrarlı bir şekilde değer kazanır. Faizsiz sistemde üretim ucuza mal olduğu için yerli paranın istikrarlı değer kazanması ihracatı ters yönde etkilemez.

 

III- ENFLASYONUN ETKİLERİ

 

Allahu Teâlâ şöyle buyurmuştur :

"Müminler, mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin. Karşılıklı rıza ile yap­tığınız alım satım olursa o başka. (haksız yollara sapıp da) Kendi kendinizi öl­dürmeyin. Allah, size karşı çok merhametli (olduğu için bu emri vermekte) dir." (Nisa  5/29)

Enflasyon, malların haksız olarak yenmesine ve ayette belirtil­diği gibi top­lumun kendi kendini öldürmesine ve giderek yok  olma­sına yol açan bir ikti­sadi canavardır.

Enflasyonun bütün etkilerini ortaya  koymak kolay değildir. Bunların iktisadi, sosyal, siyasi, ahlaki ve hukuki etkilerinden bazı­la­rı şöyle anlatılabilir:

A- Enflasyonun İktisadi Etkileri

Enflasyonun tasarruf, yatırım, dış ticaret, gelir ve servet bölü­şümü  üze­rinde önemli etkileri vardır.

Enflasyon, paranın serveti biriktirme özelliğini büyük ölçüde or­ta­dan kaldı­rır. Çünkü enflasyonlu ortamda tasarrufları para şeklinde saklamak, en­flasyon oranı kadar zarara razı olmaktır. Enflasyon oranının faiz oran­larını aştığı dönemlerde faiz dahi tasarruf­ların de­ğer kaybını telafi edemez Böyle olunca insanlar servetle­rini altın, döviz ve bina gibi, para dışı yol­larla muhafaza etmeye çalışır­lar. O zaman bu gibi şeylerin fiyatları aşırı dere­cede artar. Küçük ta­sarruf sahipleri ise tasarruftan vazgeçip gelirlerini tüketim mal ve hiz­metle­rine harcamayı tercih ederler. Böylece  «paradan kaçış» olayı baş­gösterir. Bu, enflasyonist gidişi daha da azdırır. Sonunda en­flas­yon, kendi kendini besler hale gelir.

Enflasyonun doğurduğu belirsizlik, yatırımcıları uzun vadeli yatırım yapma konusunda sınırlar. Zira uzun vadeli yatırım, uzun vadeli hesapları ve projeleri ge­rektirir. Belirsizilk orta­mında bunları yapmak mümkün olamayaca­ğından yatırımcı, neticesini daha kolay hesaplayabileceği kısa vadeli yatırım alanlarına yönelmekten başka çare bulamaz.

Enflasyonun dış ticaret üzerindeki etkisi de olumsuzdur. Çünkü enflasyon, ülke dahilindeki mal ve hizmetlerin pahalı­laşması demek olduğundan bunla­rın ihracatını zora sokar. Bir de iç piyasada fiyat­lar yükselir­ken dış piya­sadaki mallar nispeten ucuzlamış ve bunla­rın ithali teşvik edilmiş olur. Kısaca en­flasyon, ihracatı zorlaştırıp it­halatı ko­laylaş­tırarak dış ödemeler den­gesinin açık vermesine se­bep olur.

Nihayet enflasyon, gelir ve servetin sabit gelirliler aleyhine ye­ni­den pay­laşılmasına sebep olur. Sabit gelirliler grubuna giren işçi ve me­murların ücret ve maaşları, uzunca bir dönem için para cinsin­den tesbit edilmiş olduğu için ücret ve maaşların alım gücü devamlı düşer. Uğranan kaybı yeni ayarlamalarla telafi etmek adeta imkan­sız hale gelir.

İktisadi hayatta bir tarafın kaybı diğer tarafın kazancını oluştur­duğundan, dar ve sabit gelirlilerin kayıpları bazı kimse­lerin haksız ka­zanç sağlamasına yo­laçar. Konunun daha iyi anlaşılması için bir örnek verelim:

Bir demir çelik fabrikası Ocak ayı başında 20 işçisi ile toplu sözleşme imzalaya­rak her birine 100 lira ücret ödemeyi kabul etmiş bulunsun. Ürettiği çeliğin tonu 100 lira, aylık üretim kapasitesi 1000 ton olsun. Bu durumda ayda 2000 lira işçi ücreti ödediğinden ay­lık toplam girdisinin %2'si ücretle­re gider. Ocak ayında %3 enflas­yon olsa çeliğin tonu 103 liraya çıkar ama ücretler değişmez. Şubat ayında enflasyon %2 oranında gerçekleşse çeliğin tonunu 105 li­raya çıkar. Sene so­nuna kadar enflasyon %30 oranında gerçek­leşmiş ve çeliğin  fiyatı 130 liraya çıkmış olsa, fabrikanın aylık top­lam girdisi l30.000 liraya çıkmış ama işçiler için ödediği toplam ücret 2000 lirada kalmış olur. Bu durumda işçilerin payı aylık girdinin %2 sinden yaklaşık %1.5'una düşer. Aradaki %5 lik fark işçinin kaybı, işverenin geliri olur.

 Bu sebeple enflasyonist bir ortamda bazı gelir grupları, bazıla­rına adeta vergi ödemiş olurlar. Üstelik bu vergiyi ödeyenler çoğu kere bunun farkında bile olmazlar. Zira enflasyon vergisinde cep­lere doğru­dan müdahale yoktur. Dolayısıyla enflasyon aynı za­manda en kolay ve zahmetsiz vergileme yoludur. Ne vergi kanun­ları çıkarmaya, ne vergi teşkilatına, ne tahsildara, ne de tahsil zah­metine ihtiyaç kalır. Ama bu vergi, sırf devlete değil, alt gelir grup­la­rından üst gelir grupla­rına da ödenir. Bu sebeple vergile­rin en kö­tüsü ve adalet duydusunu en çok yaralayanıdır.

Enflasyondan kazanç sağlayanlar ise sanayi ve ticaret erbabı, meslek sahip­leri, borçlular ve devlettir. Kısacası mal ve hizmetlere zam yaparak hayat paha­lılığı karşısında kendini koruyabilenler en­flasyondan kazançlı çıkarlar.  

Bunlar arasında devletin durumu ilgi çekicidir. Devlet, isterse harcamala­rını vergilerin ve borçlanmanın yanısıra para basma yo­luyla karşılayabilir. Bu taktirde devlet bir taraftan enflasyonun en önemli sebebi haline gelirken, diğer taraftan, harcamalarını enflas­yonla fi­nanse etme imkanı bulmuş olur. Devlet, normal vergi gelirle­rini de en­flasyon sayesinde artırabilir. Tüccar veya sanayi­cinin elindeki mal artmadığı halde enflasyon sebebiyle parasal değeri artmış olacağından bu artan değerin tamamı kâr kabul edilerek ver­giye tabi tutulur. Tüccar ve sanayicinin gerçekte malı artmadığı halde daha çok vergi vermek zo­runda kalması ve servetini bu se­beple eritmesi sözkonusu olur. Bu da insanla­rın ticaret ve sanayi­den uzaklaşmasına yolaçar. Bir örnek verelim :

Ahmet manifaturacıdır. Aralık l993’te dükkanında vergiye tabi matrah bir milyar liradır ve sene içinde vergisini tastamam ödemiştir. Dükkanında top­lam 500.000 m. kumaş  vardır. l994   sonunda dük­ka­nındaki kumaş 450.000 m.ye düşmüştür. Çünkü sene içinde işler iyi gitmemiştir. Ama  %100 enflasyon meydana geldiği için sene sonunda malının değeri birmilyar dokuzyüz milyona çıkmış gözük­mekte ve 900 milyon kâr etmiş sayılmaktadır. Bu, dokuzyüzmilyo­nun vergisini verince ser­veti dörtte bir oranında azalmış olacaktır. Bu durum iş sa­hiplerini vergi kaçırmağa zorlamaktadır.

Nihayet devlet, eğer büyük meblağlarda borçlanmışsa, tıpkı di­ğer borçlular gibi enflasyondan büyük ölçüde yararlanabilir. Bunlar gözönüne alındığında enflasyondan devletin daha kazançlı çıka­cağı anlaşılır. O zaman devlet adına enflasyonu frenleme mevki­inde olanların ne kadar arzulu ve samimi olabilecekle­rini düşünmek gerekir.

Halkın alım gücü düştükçe fiyatları aşağıya çekmek için kaliteyi düşürmek gerekir. Artık mallar daha çabuk bozulu­r. Gıdaların kalitesi gittikçe düşer. Bu da beslenme bozukluğuna ve hastalıklara yol açar.

Faizli bir ekonomide para miktarındaki artışın mal ve hizmette bir artışa sebep olacağı inkâr olunamaz. Fakat dışardan destek görme­yen bir ülkedeki kalkınma hızı enflasyon oranının gerisinde kalır. Türkiye’de l985’teki kal­kınma hızı  %5 iken enflasyon oranı % 54 idi. Kaldıki bu % 5 lik kalkınma en­flasyonu düşüren bir amildir. Bu olma­saydı enflasyon daha yüksek olurdu                                                                

B- Enflasyonun Sosyal Etkileri

 

Enflasyon, sosyal yapıyı ve sosyal sınıflar ve gruplar ara­sın­daki ilişkileri olumsuz yönde etkiler. Gelir ve servetin en­flasyon se­bebiyle adeletsiz bir şe­kilde dağılması, orta sınıfın erimesine yol açarak top­lumda çok yüsek gelirliler ile çok dü­şük gelirliler, zenginler ile fakirler diye birbirinden keskin çizgi­lerle ayrılan kutupların oluş­masına yol açar. Bu,  başlı başına bir dengesizlik, huzur­suzluk ve gerginlik kaynağı olur.

Zenginlik ve fakirliğin, toplumların alışık olduğu usullerle ve kamu vic­danına uygun biçimde meydana gelmesi fazla tepki doğurmaz. Ama alışılma­mış biçimde ve kamu vicdanını yara­layan yollardan mey­dana gelen zenginlik­ler insanların kıs­kançlıklarını kamçılar.

Bir taraf, enflasyon sebebiyle içine düştüğü  sıkıntının altında ter  dökerken öbür taraf önemli bir çaba sarfetmeden ve fazla bir bedel ödemeden gene enflasyon se­bebiyle zengin olmanın keyfini yaşar. Bu durum, sos­yal sınıflar ve gruplar ara­sında gerginliklere ve sosyal patlamalara yol açar.

Kolay kazanan kolay harcar. Enflasyon, kazançların en kolay, en zahmetsiz ve en hızlı türüdür. Bu tür kazanç sahiplerinin yapa­cağı şey, kolay ve ölçü­süzce harcamaktan başkası değildir. Enflasyonist ortam­larda, sefaletle lüks har­camaların ve gösteriş tü­ketiminin bir arada görü­lmesinin sabebi  bu olsa ge­rektir.

Aile bağlarının zayıflaması, boşanmalar, evden kaçmış başı­boş çocuklar, çoğunlukla enflasyonun bozduğu sosyal yapının ve gelir  dengesiz­liğinin sonuçlarındandır. Yüksek ge­lir grupları oyun ve eğlenceden, dar gelirliler de geçim sıkıntı­sından dolayı aile­lerine hakim olamaz ve ailenin tahribini ön­leyemez olurlar.

Enflasyon, kazandıkça cimrileşen ve bencilleşen, bir türlü doyma bilmeyen insanlar grubu ortaya çıkarır. Fakir babası zen­gin­ler kaybolmaya yüz tutar. Köyün ağası, eşekle dolaşırken bekçinin oğlu lüks etomobil içinde ona caka yapıp saygısızlık edebilir. İlmin değeri kaybolur, cebi şişkin cahiller bollaşır. Bu durum çoluk çocuğa ve gençlere tesir ederek değerleri deği­ştirir, insanların hayatları ve gayeleri sırf maddeden ibaret hale gelir. Çünkü ko­lay kazanan ve bol harcayanlar, herkesin iştahını kabartır. Radyolar, tele­vizyonlar ve basın kuruluşlarındaki reklâmlar harcama azmini geliştirir. İnsanlar, daha çok kazanma uğruna her şeylerinden feda­karlığa baş­larlar. Bakarsınız ki, ailenin bütün fertleri; koca, karı, kız ve oğul çalışır ama devamlı kabartılan iştahlar bir türlü tatmin edile­mediği için işten artan vakit­lerinde biri simit, diğeri gömlek ve öbürü başka şeyler satar. Hanım da evde ek işler yapar. İnsanlar manevi­yattan, ahlaktan, insanlıktan herşeyden uzak hale gelirler. Tek gaye daha çok kazanmak, daha çok harcamak, daha iyi giyin­mek olur. Birer ro­bot gibi, birbirlerine sevgisi, saygısı kalmamış toplumlar or­taya çı­kar. İnsanlar birbirlerini selâmlama nezaketini bile göstermez olurlar. Bu, mutsuzluğu ve suç oranlarını büyük ölçüde artırır.

Bakara suresinin 276. ayeti şöyledir:

“Allah faizi eksiltir, sa­dakaları be­reketlendirir”

Bakara'nın 278 ve 279. ayetlerinde de şöyle buyurulur:

“Müminler! Allah’­tan korkun, faizden ge­riye ne kalmışsa onu bı­ra­kın. Eğer inanan kişilerseniz  (böyle  yaparsınız.)"

Bunu yapmadınız mı bilin ki; Allah ve Elçisi tarafından bir sa­vaşla yüz yüze gelirsiniz. Eğer tevbe eder­seniz, ana mallarınız sizindir. Ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız."  

Faize bu­laşmış müslümanların bütün düzeni altüst ol­ur. Bu, Allah ve Elçisi ile savaşı göze almanın sonucudur.

C- Enflasyonun Siyasi Etkileri

 

Enflasyon, toplumsal rahatsızlıkları ve halinden memnun olma­yanların sayısını artırır. Bu durum, muhalif grupla­rın filizlenip güç­lenmesine ve siyasi muhalefetin sertleşmesine elverişli bir ortam hazırlar. Si­yasi istikrarsızlık başlar. İktidar muhalif grup­lar lehine el değiştirir. Bir kez ik­tidara gelen, bir daha gelememe endi­şesinden dolayı şahsi çıkar sağ­lama gayretine düşer.

Siyasi amaçlı cinayet, çatışma ve soygunlara, askeri müdaha­le­lere ve ihti­lallere kadar uzanan huzursuzluklar olur.  İkinci Dünya Savaşı’ndan beri en­flasyonist süreç içinde yaşayagelen Türkiye’nin son 40 yıllık tarihinde meydana gelen üç askeri müdaha­lede, (27 Mayıs, 12 Mart ve 12 Eylül müdahalelerinde) enflasyo­nun doğurduğu huzursuz­lukların önemli bir etken olduğu şüphe­siz­dir.

D- Enflasyonun Ahlaki Etkileri

 

Enflasyon en büyük tahribatı ahlaki ve manevi değerler saha­sında yapar. Tahribattan en büyük payı iş, meslek ve ticaret ah­lakı alır. Enflasyonist ortam, zahmetsizce, kolay ve kısa yoldan ka­zanç sağ­lama imkanlarını bir kısım insan­ların önüne serdiğinden normal ve meşru yallardan gelir ve servet elde etmek uzun ve zahmetli bir iş ol­maya başlar. Çünkü enflasyonist gidişin akımına ka­pılmış insanlar beklemeye ve yorulmaya tahammül gösteremez­ler. Helal olup olmadı­ğına bakmaksızın kısa ve kolay yoldan ka­zanmak ve «köşeyi dönmek» isterler. Bunu başaran kimselere çokca rastlanabilir.

Enflasyonun pompaladığı aşırı talep sayesinde malların satıla­maması diye bir endişe olmadığından kaliteli mal üret­mek için yorul­maya ihtiyaç kalmaz. Bu sebeple piyasayı kali­tesiz ve bozuk mallar doldurur. Tüccarın da ticari hiz­metlerde titizlik göstermesi ve ticari ilişkilerde dürüst davranması ge­rekmez. Çünkü bunların yok­luğu, malını satmasına engel değildir. Ayrıca bazılarının bunları dü­şünebilecek kadar sabrı ve geniş ufku da yoktur. Gerek iç, ge­rekse dış siparişlerde is­tenen evsafa uygun mal yerine kalitesiz mal gön­derilmesi kısmen bundandır. Diğer hizmet erbabının da işlerini özenle ve zamanında yapmalarına gerek kalmaz. Çünkü aşırı talep sa­yesinde hizmetlerini satamama gibi bir dertleri yoktur.

Enflasyonist ortamda borçlu karlı, alacaklı zararlı çık­tığından, vadesinde ödenmeyen borçların sayısı ve miktarı çoğalır. Parola şudur : «Alacağından çok borcun olsun!»

İşçi ve memur da bu kötü gidişe ayak uydurur. Gelir se­viyesi düştükçe ümitlerini kaybeden bu insanlar, şevklerini yitirerek kali­teli hizmet üretememeye başlarlar. Bunlardan bir kısmı ise işleri yokuşa sürme ve sair yollara başvurarak rüşvet ve hak­sız kazanç sağ­lama yollarını arar­lar.

Meşru ve normal yollardan dürüstçe kazanma, kaliteli mal ve hizmet üretme çabası içinde olanlardan bir kısmı, direnme güçleri kal­madığı için mevcut gidişe ayak uydurur; bir kısmı da herşeye rağmen diren­meye devam eder ama bu hak­sız rekabet tablosu içinde adeta cezalandırılır­lar.

Enflasyonist ortamlarda cinayetlerin, hırsızlık ve soygunla­rın, in­tiharların, fuhuşun, uyuşturucu madde ve alkollü içki kullanımının artması, enflasyonla bu olaylar arasında bir ilgi olduğunu gösterir. Çünkü kolay kazanıp bol harcayan kişi­ler, doyma bilmeyen arzu­larını tat­min için ahlak bozucu işlere ya­tırım yapmayı bir gelişmişlik gös­tergesi sayarlar.

Zahmetsiz kazanma hastalığı spor-toto, loto, milli piyango, at ya­rışları gibi kumarların yaygınlaşmasının ve lüks otellerde kurulu büyük kumarhanelerin önemli sebeple­rindendir.

E- Enflasyonun Hukuki Etkileri

 

Para değerinin düşmesi borçlarda ve çeşitli muamelelerde ala­caklı taraf aleyhine bir takım haksızlıkların doğmasına se­bep olur. Ayrıca servetini para olarak muhafaza eden tasarruf sahipleriyle sabit gelirli vatandaşlar da bundan zarar görürler.

Kanunlarda yer alan maddi ceza ve tazminatlar kısa süre içinde değersiz hale gelerek caydırıcılık özelliğini yitirir ve suç iş­lemeye teşvik edici hale gelir.

 

IV-   DEFLASYON VE LİKİDİTE TUZA⁄I

A- Deflasyon

Deflasyon, iktisadi canlılığın kaybolması ve sö­nükleşmesi de­mektir.  Enflasyon (inflation), Latince’de şişme, deflasyon ise sö­nükleşme ve hava kaçırma anlamına gelir. Onun için bunlar kav­ram­lardır. Bunların sebeplerinin, belirtilerinin, so­nuç ve etkilerinin de zıt olduğu söylenebilir. Ama bu, si­metrik anlamda bir zıtlık değildir. Mesela, en­flasyon kolay ilerle­yip uzun süre devam edebilirken deflasyon, dirençle karşılaşır ve kısa ömürlü olur.

Deflasyon, bir iktisadi istikrarsızlık halidir, sebebi talep ye­tersiz­liğidir. Başka bir ifadeyle enflasyondaki sebep, burada tersine dö­ner. Yani bu defa toplam arz, toplam talebi aş­ar ve toplam talep, toplam arz karşısında yeter­siz kalır.

Toplam talep, toplam arz karşısında yatersiz kalınca üreti­len mal ve hizmetlerin bir kısmı alıcı bu­lamaz olur. Bu, reka­bete, fiatla­rın düş­mesine ve kârların azalmasına sebep olur. Üretici ve satıcı­ların buna ilk tep­kisi mal stoklama­sına gitmek, daha sonraki tepkisi ise üretimi kısmak şeklinde ortaya çıkar. Üretimin kısılması, istihda­mın kısılması ve işsizliğin artması demektir. Eğer fiyatların daha da düşeceği bekleniyorsa har­camalar iyice kısıla­cağından, yukardaki süreç giderek şiddet­lenmeye ve enflas­yonda olduğu gibi kendi kendini beslemeye başlar.

 Fiatlar genel seviyesinin düşmesi, işçi ve memur gibi sabit ge­lirlile­rin refahını artırmaz. Fiatların düşmesi se­be­biyle para değer ka­zanır ama deflasyon yaygın bir işsizliğe sebep oldu­ğundan geniş halk kitlesinin bu ucuzluktan yarar­lanması çok zordur. Zira enflas­yonda ne de olsa ortada bir gelir vardır. Halbuki def­las­yonda gelirin büsbütün yok olması söz konusu­ olabilir. Bu se­beple deflas­yon, sabit gelirliler için en­flasyondan daha kötü sonuçlara yol aç­ar[563].

Deflasyonun kredi sistemi ile sıkı bir ilgisi vardır. Yukarıda, mali­yet en­flasyonunun sebepleri anlatılırken kredi sistemi ile ilgili olarak verilen örnek incelenirse bankaların kısa sürede piyasadaki tüm nakitlerin sahibi olacağı, bununla da yetinme­yip bu nakitlerin bir kaç katı alacaklı olacağı ve bu sebeple pi­yasada önemli bir para darlığı meydana getireceği açıkça görü­lebilir.

B- Likidite Tuzağı

 

Likidite tuzağı, para bolluğuna rağmen piyasanın felce uğ­radığı bir durum­dur. Faiz oranın düşük olması halinde bir çok tasaruf sa­hibi faiz gelirini kârlı saymayacağından paralarını li­kid durumda tut­mayı tercih edecektir. Para arzının genişleme­siyle alım satımların geniş­lemesi ve canlanması gerekirken ölü noktaya gelmesine likidite tuzağı denir[564].

Likidite tuzağının sebebi de kredi sistemidir. Çalışmadan bol para kazanmaya alışmış tasarruf sahipleri, kendilerini tatmin etme­yen faiz oranlarıyla karşılaşınca pa­ralarını piya­saya sürmeyerek para darlığı mey­dana getirebilir­ler. Ortaklık sisteminde faiz geliri ol­mayacağından paranın piyasadan çekilip likidite tuzağı meydana getirilmesi mümkün olmaz.

 

YEDİNCİ BÖLÜM

ÖDEMEYİ GECİKTİREN

BORÇLUYA CEZA

 

Fakihlerin konu ile ilgili on ayrı görüşü vardır. Bunlar iki ana baş­lık altında incelenebilir. Başlıklardan biri, borcu geciktirme sıkıntısına çözüm arayan görüşleri, diğeri de bu sıkıntıya çözüm olamayan görüşleri içine alır.

 

I - SIKINTIYA ÇÖZÜM ARAYAN GÖRÜŞLER

Sıkıntıya çözüm arayan sekiz ayrı görüş vardır. Bunlardan biri, işlenen suça uy­gun cezayı öngörür, biri de sıkıntıyı gidermek için yeni bir akit türü önerir. Kalan altı görüş ise altı farklı açıdan ko­nuya yaklaşarak imkânı olduğu hâlde ödemeyi geciktiren borçluya ge­cikme ce­zası verilmesi konusunda birleşir. Ama bu ceza, iş­lenen suça uygun değildir. Bu sekiz çözüm teklifinden biri ha­riç, hepsi fa­izli işlem kapsamına girmektedir.

A - Borcu Geciktirme Suçuna Uygun Ceza

Ödeme gücü olduğu hâlde borcunu ödemeyen cezayı hak eder. Ona verilecek ceza, iş­lediği suça denk olmalıdır. Bu konuda Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle de­miştir: " Ödeme gücü olduğu hâlde borcunu ge­ciktiren, ayıplanmayı ve ukubeti hak eder[565]." 

Ukubet () sözlükte, kişiyi yaptığı bir kötülüğe karşılık ce­zalan­dırma[566], anlamına ge­lir.

Kur'an-ı Kerim, ukubette uygulanacak prensibi tam olarak ortaya koymuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurur:

Eğer ukubet  (ceza) vermek isterseniz size ne yapıldıysa onun aynıyla ukubet (ceza) ve­rin. Sabrederseniz andolsun ki bu, sab­redenler için daha iyidir.  (Nahl 16/126)

Bu böyledir; kim kendisine verilen kadar ukubet (ceza) verirse ve kendisine yine de saldırılırsa, Allah ona, elbette yardım eder. Allah şüphesiz, affeder ve bağışlar. (Hacc 22/60)

Yukarıdaki hadis, imkânı olduğu halde borcunu ge­ciktirenin uku­beti hak ettiğini hükme bağlamıştır. Ayetler ise ukubetin suça denk olmasını hükme bağlamıştır. Ödemeyi haksız yere geciktiren borç­lunun suçu, ala­caklının malını bir süre elinde tutmaktır. Suçuna denk ukubet (ceza) ise, borcunu ödemekle birlikte o miktarda bir başka malını alacaklıya ver­mesi ve alacaklının o malı, gecikme süresi ka­dar kullanıp geri vermesidir. Meselâ, bir ki­şinin 1000 lira borcu olsa, bunu haklı bir sebep olmadan 1 ay geciktirse, borcunu öderken ala­caklıya 2000 lira vermesi gerekir. Alacaklı, bunun 1000 lirasını ala­cağına karşılık alır, 1000 li­rasını da 1 ay kullanıp geri verir. Böylece borçlu, yaptığı suçun ceza­sını çekmiş olur.

Kredi sisteminde borcun belli bir oranı kadar gecikme faizi alınır. Faizsiz sistemde de buna benzeyen ama faize götürmeyen bir yol izlenebilir. Meselâ, ceza olarak alınacak şeyin mik­tarı azaltılıp kul­lanma süresi uzatılabilir. 1000 liralık bir borcu haksız yere 1 ay ge­cik­ti­ren kişinin fazladan 100 lira verdiğini düşünelim; 100 lira, borcun onda biri oldu­ğundan alacaklı o parayı ge­cikme süresinin 10 katı ka­dar kul­lanıp geri verir. Bunun tersi de olabilir. Bu kişi fazladan 2000 lira verse; 2000 lira, borcun iki katı olduğundan ala­caklı o pa­rayı ge­cikme süre­sinin yarısı kadar kullanıp geri verir. Böylece borçlu yine işlediği suça denk bir ukubete, gecikme ce­zasına çarp­tırılmış olur.

Bu konuda bir cezaî şart da konabilir. Ödeme özürsüz olarak bir ay gecikirse meselâ %10, iki ay geci­kirse % 20, üç ay gecikirse %30 ilh. oranında ceza alınacağı, uygun sürelerle kullanılarak geri verileceği şartı sözleşmeye konabilir. Alınan ceza, borcun %10'u kadar olursa, süre­nin 10 katı, %20'si olursa 5 katı, %30'u olursa 3.3 katı kullanılıp iade edilir.

Elektrik, su ve gaz gibi şeyleri satan şirketler de sözleşmelerine cezaî şart koyup ödemeyi geciktiren müşteri­den ge­cikme cezası olarak fazla bir ödeme alabilirler. Bu fazla kısmı, uygun bir süre kullanır, sonra yeni fatura­dan düşmek suretiyle geri öderler. Müşteri bu hizmetleri almaktan vaz­geçmişse o zaman ödemeyi nakit olarak yaparlar. Meselâ gaz satan bir şirketin sözleşmeye koy­duğu cezaî şart, aylık %5 olsa, 1 ay geciken alacağı %5 fazlasıyla tahsil eder. %5, asıl pa­ranın yirmide biri olduğu için şirket o parayı ge­cikme süresinin 20 katı olan 20 ay kullanır, sonra yeni faturadan bu mik­tarı düşerek parayı geri ödemiş olur. Eğer müşteri bu es­nada gaz almaktan vazgeç­mişse geri ödemeyi nakit olarak yapar.

Faizsiz sistemde vergi borcunu geciktiren de yukarıdaki gibi ce­zalandırılabilir. Ondan kesilen ce­zalar, uygun sürelerle devlet ka­sasında kaldıktan sonra yeni vergi borçlarından düşülebi­lir. Bu süre içinde o kişi vergi mükellefi olmaktan çıkmışsa, devlet bu pa­rayı uy­gun süre sonunda geri öder.

Bu cezayı almak için mahkeme masrafı, iade ederken de vergi ödemek gerekirse bunlar, ödemeyi haksız olarak geciktiren borçluya yüklenir. Çünkü bunlara sebep olan odur.

Kur'an'da ve sünnette ukubet ile ilgili birçok uygulama vardır.

Kur'an, ihramlıya[567] kara avını yasaklamış, yasağı çiğneyen olursa, yaptığının dengi bir cezaya çarptırılmasını hükme bağla­mıştır. Bu konuda Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

Ey İnananlar! Siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden kim, bile bile onu öldürürse cezası, öldürdüğüne denk bir ehli hay­vanı Kâbe'ye ulaşacak kurban olarak vermesidir. Bunu içiniz­den iki adil kimse kararlaştırır....

...İhramlı olduğunuz sürece kara avı size haram kılınmıştır. Huzuruna toplanacağınız Allah'tan sakının. (Maide 5/95-96)

İhramlının yaptığı suçun ukubeti, hem avladığı hayvandan yararlanamamak hem de onun dengi bir hayvanı av hayvanları arasına katmak olmalıdır. Bu av ona haram olduğu için ondan yarar­lanamaz. Onu elinden çıkarması gerekir. Onu öldürmesinin cezası olarak da ona denk bir hayvanı kırlara salıverip av hayvanları arasına katması icap ederdi. Ama bu imkân­sız olduğu için buna en yakın ceza, onun dengi bir hayvanı Allah rızası için kurban kes­mektir. Böylece suçunun cezasını ödemiş olur.

Ukubet prensibinin uygulandığı hadisler de vardır:

 

Allah'ın Elçisi'ne, ağaçtaki meyve soruldu; dedi ki; "İhtiyacı olan, eteğine koymadan ondan yerse bir şey olmaz. Kim de bir şey alıp çıkarsa ona onun iki katı ve ukubet gere­kir[568]."

Ağaçtaki meyveyi, eteğine koyup götüren, iki suç işlemiş olur. Birincisi mey­veyi, sahibinden izinsiz olarak koparıp bahçeden çı­karmak, ikincisi de haksız yere ona el koymaktır. Bunlar cezayı gerektiren davranışlardır. Meyveyi, sahibinden izinsiz olarak ko­pa­rıp bahçeden çıkaran, onu kendi için değil, sahibine götürmek için  çıkarsa bile cezayı hak eder. Diğer yandan, haksız yere meyveyi eteğine dolduran kişi, henüz bahçeden çık­madan yakalansa yine cezayı hak eder. Bu kişinin meyveyi bahçeden koparıp çıkarması­nın ukubetini Peygamber belirlemediğinden yetkili makam, onun durumuna uygun bir ceza verir. Haksız yere ona el koyan, yani meyveyi sahiplenen kişinin cezası ise onu iki katı ile ödemektir. Bahçeden iki kilo meyve alıp götürmüşse dört kilo öder. Bunun iki kilosu çaldığı meyve, iki kilosu da onu çalmanın cezası olur. Çünkü ayette: Eğer ukubet (ceza)vermek isterseniz size ne yapıldıysa onun aynıyla ukubet (ceza)verin.  (Nahl 16/126) buyrulmuştur. İki kilo meyve çalmanın ukubeti fazladan iki kilo meyve ödetmek olur.

Konu ile ilgili ikinci hadis de şudur:

 

Ebû Hureyre'den yapılan rivayete göre Peygamber, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

"Gizlenip saklanmış kayıp devenin cezası hem onu, hem de onun dengini vermektir[569]."

Kaybolmuş deveyi koruma altına almak güzel bir davra­nıştır. Ama kayıp olduğunu açıklamadan ona el koymak suçtur. Bu suçun dengi ceza, hem onu hem de onun dengi bir deveyi ödemek olur[570]. Ayetteki ukubet prensibi ancak böyle gerçekleşir.

Yukarıdaki ayet ve hadislerden açıkça anlaşılır ki, ödeme gücü olduğu halde borcunu ödemeyene verilecek ceza, onun, borçla bir­likte borca denk bir ödeme yap­ması ve alacaklının o şeyi, gecikme süresi kadar kullanıp geri vermesi olmalıdır. Alacaklı onu sahiplen­meyeceği için bunun faizle bir ilgisi  olmaz. Bu görüş, bu kitabın yazarına aittir.

 

B- Suça Uygun Olmayan Ceza Teklifleri

 

Borçlunun, ödemeyi haksız yere geciktirmesini önle­mek için alı­na­cak tedbirlerle ilgili son zamanlarda çok sayıda araştırma ve ilmî toplantı yapılmıştır. Ancak bu çalışmalar, kredi sisteminin etkisi al­tında yapıldığı için daha çok, gecikme faizinin başka kelimelerle ifa­desi dı­şında bir yenilik getirmemişlerdir. Bunların faiz sayıl­maması için de naslar ve prensipler zorlanmıştır. Aşağıda bunu açıkça gör­mek müm­kündür:

 

1- Borcu geciktirmeyi menfaat gasbı sayma

Al Baraka Grubu'nun 3. İslâm İktisadı Kongresi'nde, imkânı ol­duğu halde ödemeyi geciktiren borçlunun, gecikme süresi içinde meydana gele­n zararı karşılaması yolunda karar alınmıştır. Üç bö­lümden oluşan karar şöyledir:

    Birinci - Meşru bir özrü olmadan ödemeyi geciktiren borçlu, bu gecikmeden dolayı alacaklının uğradığı zararı karşılamakla yü­kümlü tutulabilir. Çünkü böyle bir borçlu zalim olur. Bu ko­nuda Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:"Gücü olanın öde­meyi gecik­tirmesi zulümdür."  Onun yaptığı gasba benzer. Fakihler, gasp fiilini işleyen kişinin gasp et­tiği malı geri vermekle birlikte gasp süresince o malın menfaatlerini tazmin etmesini de ka­rarlaştırmış­lardır. Bu, çoğunluğun görüşüdür[571].

Karara katılanlardan biri de görüşünü[572] mesâlih-i mürse­leye[573] da­yandırarak gecikme bedelinin, meşru hayır işlerine har­canmak üzere borçluya, cezaî şart olarak yüklenebileceğini belirtmiştir.

İkinci - Alacaklının uğradıgı zarar, alacağını zamanında alıp meşru bir şekilde çalıştırmış olması hâlinde elde edebileceği normal kâr oranı kadar belirlenir.

Mahkeme bunu, meşru kazanç yollarına bağlı olarak bilirkişi mari­fetiyle tayin eder. Eğer alacaklının bulunduğu şehirde faizsiz fi­nans kurumu varsa, onun bu süre içinde, fon sahipleri hesa­bına gerçekleştirdiği gelir miktarını dikkate alır.

    Üçüncü - Geçerli faiz oranında faizcilik yapmalarına, bahane teşkil etme­mesi için alacaklı ile borçlunun, gecikme bedeli üzerinde önceden anlaşmaları caiz değildir[574]."

Bu karar, birçok yönden yanlıştır.

 

a- Gerekçedeki yanlışlık

Kararın iki ayrı dayanağı vardır; bunlardan biri gasp edilmiş malların menfaatlerinin tazmini, diğeri de mesâlih-i mürseledir. Her iki dayanak da yanlıştır. Mesâlih-i mürsele konusuna daha sonra giri­lecektir.

Gasp edilen malın menfaatlerinin tazmin edilmesini Şafiî ve Hanbelî mezhepleri kabul ederler ama, böyle bir malın kiraya veri­lebilecek özellikte olmasını ve telef edilmemiş bulunmasını şart ko­şarlar. Şafiî mezhebinin temel kitaplarından Tuhfet'ul-muhtâc'ın konu ile ilgili ifadesi şöyledir:

"Ev ve köle gibi kiraya verilebilen şeyler gasp edilirse men­faat­leri tazmin edilir. Bu taz­minat, o malı kullanmaya veya evi kilitlemek gibi kullanılmasına engel olmaya karşılık alı­nır. Çünkü menfaatler ya­sal mallardır, gasp edilince diğer mallar gibi tazmini gerekir... Telef olurlarsa telef zamanından itibaren menfaatlerinin tazmini ge­rek­mez[575]." Çünkü telef edilen mal kiraya verilemez.

Hanbelîlerin görüşü Şafiîlerle aynıdır. Hanbelî fakihlerinden Ahmed el-Kârî'nin konu ile ilgili ifadesi şöyledir:

"Kiraya verilmesi âdet olan bir malı gasp eden, onu iade edin­ceye veya mal telef oluncaya, eğer iade edi­lemeyecek durumda ise değerini verinceye kadar kira­sını öder... Telef zamanından sonra kira gerekmez[576]."

Gasp edilmiş bir mal telef olursa borca dönüşür. Yani gasp eden kişi onun bedelini mal sahibine borçlanmış olur. Borç ise ki­raya verilemez. Çünkü bor­cun kirası fa­izden başka bir şey değildir. Bu sebeple yukarıdaki ka­rar Şafiî ve Hanbelîlerin gasp ile ilgili gö­rüş­lerine da­yandırı­lamaz. Öyle ise karar, meşru bir dayanaktan yok­sundur.

 

b- Alacaklının zarara uğradığı iddiası

Ödemenin gecikmesi, alacaklıyı sıkıntıya sokar ama bunun onu zarara uğrattığı iddiası her zaman geçerli olmaz. Sıkıntı ile zarar farklı kavramlardır. Bir kumarbaza olan borcunu geciktiren borçlu, onun bu parayı da kumarda kaybetmesini önlemiş olabilir. Zarar, anaparayı azaltan şeydir. Burada anaparayı alacaktır. Ödemenin gecikmesi ondan bir şeyi eksiltmemiştir. Kâr kaybına da zarar den­mez. Kâr, ticarî işlemlerden elde edilir. Bunun için biri alım, diğeri de satım olmak üzere en az iki işlem gerekir. 100 liraya aldığı malı daha fazlaya satan kâr etmiş sayılır. Onu satamaz yahut 100 liraya veya daha az bir fiyata satarsa kâr ettiği söylenemez. Borç, bir alım satım işlemi olmadığı için onu geciktirmekten dolayı zarar mey­dana geldiği iddiası batıl bir iddia olur.

Gecikme süresi içinde meydana gelen enflasyondan dolayı paranın değerindeki düşme ise farklı bir olaydır. Borçlar dengiyle ödenir. Kağıt parada denklik sadece paranın alım gücüyle belirle­nebilir. Alım gücü düşen para aynı rakam üzerinden ödenemez. Paradaki değer kaybını, haklı sebeplerle borcunu geciktiren de ödemelidir. Burada sözü edilen borçlular, haksız yere ödemeyi ge­ciktirenlerdir.

Borçtan elde edilen gelire faiz denir. Faiz, kâr gibi, biri alım, diğeri de satım olan iki işleme muhtaç değildir. Bunun için alacaklı ile borç­lunun anlaşması yeterlidir. Faizli işlemde zarar da olmaz. Bu se­beple borcunu geciktiren kişinin gecikme bedeli ödemesi kararı borç­tan elde edilen gelirden başka bir şey değildir. Kur'an'da faiz yerine riba kelimesi geçer. Riba'nın terim anlamı borçtan elde edilen gelirdir. Faiz deyince anlaşı­lan budur. “Allah alım satımı helâl, ribayı haram kılmış­tır.”  (Bakara 2/275)

 

c- Gecikme bedeli üzerinde anlaşma

Kararın son bölümü şöyledir: "Geçerli faiz oranında faizcilik yapmalarına bahane teşkil etmemesi için alacaklı ile borçlu­nun, ge­cikme bedeli üzerinde önceden anlaşmaları caiz de­ğildir[577]."

Bu şartın geçerli olabilecek yanı yoktur. Çünkü yukarı­daki karar kabul edilip uygulamaya konursa, faizsiz finans ku­rumlarından biri­nin o süre içinde, fon sahipleri hesabına ger­çekleştirdiği gelir oranı, tarafların önceden kabul ettikleri ge­cikme bedelinin ölçüsü olur. Bunu tarafların önceden kabul etmemiş olması düşünülemez.

 

d- Geçerli faiz oranının reddi

Kararın son bölümünde yer alan "geçerli faiz oranı" ifade­sinin bir anlamı yoktur. Bir şey faiz ise, geçerli faiz oranının al­tında veya üs­tünde olması onu faiz olmaktan çıkarmaz. Bu ifade, gecikme taz­mina­tına onay verenlerin onu faiz saydıklarını, üstü kapalı bir bi­çimde göstermektedir. 

 

2- Mesâlih-i mürseleye dayanarak ceza verme

Al Baraka Grubu'nun 3. İslâm İktisadı Kongresi'nde alınan ka­rara katılanlardan es-Sıddîk Muhammed el-Emîn ed-Darîr[578], görü­şünü mesâlih-i mürse­leye dayandırarak gecikme bedelinin alınıp meşru hayır işlerine har­canmasını şart koşmuştur.

Mesâlih, maslahatın çoğuludur. Maslahat, hayra ve iyiye vesile olan şey; mürsele ise serbest saha, kabul veya red­dine dair bilgi bulunma­yan şey anlamına gelir. Mesâlih-i mürsele, İslâm'ın kabul veya reddet­tiğine dair bir bilgi olmadığı hâlde hayra ve iyiliğe vesile olan durumları ifade eder. Bu konu, mesa­lih-i mürsele kapsamına girmez. Çünkü ge­cikme bedeli borçla ilgilidir, borçtan elde edilen gelir ise faizdir. Faiz, vadeye karşı­lık alınır. Burada sözü edilen gecikme bedeli de vadeye karşı­lıktır. Başka bir ad vermek onu faiz olmaktan çıkarmaz.

İslâmî hükümlerin maslahata uygun olduğu doğrudur. Çünkü İslâm'ın ana hedefi, insanları hayra ve iyiliğe sevk e­den şeyleri gerçek­leştirmek, onları korumak ve onlardan zararı uzaklaştırmaktır. Ne var ki, dünya ile ilgili işler ara­sında yüzde yüz hayır ve iyilik sayılan bir şey yoktur. İyi ve hayırlı olan her şeyin önünde sıkıntı ve güçlükler bulunur. Meselâ yeme, içme, ev­lenme, eğitim ve öğre­tim iyi ve ha­yırlı şeyler­dendir. Ama sı­kıntı ve güçlüklere girmeden onla­rın iyilik ve hayrından yarar­lanmak mümkün olmaz. Buna karşı­lık kötü ve zararlı şeylerin de yararlı yanları vardır. Birçok kişi, ön­deki sıkıntı ve güçlükleri göze ala­madığı için iyi ve hayırlı olan bazı şeylerden uzak kalır; evlenmez, ça­lış­maz veya okumaz. Niceleri de kötü ve zararlı olan bir işi yaparken onun iyi ve yararlı yönleriyle kendini aldatır. İyi şeylere güçlükle ulaşıl­dığı hâlde kötü şeylere kolayca ulaşı­la­bilir. İyiliklere, ancak aklını ve iradesini iyi kullananlar ula­şabi­lirler.

Fahreddin er-Râzî tefsirinde, Allah Teâlâ'nın“...Bu onların, “Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir”, demeleri sebebiyle­dir...”  (Bakara 2/275) sözünü açıklarken şöyle demiştir:

"O toplum, faizi helâl sayma konusunda böyle bir şüphe içine gir­mişti... Madem bir kişinin, peşin 10 değerinde olan bir elbiseyi  bir ay vadeli 11'e satması caiz oluyor, öyleyse bugün 10 verip bir ay sonra 11 alması da caiz olmalıdır. Çünkü akla vuru­lunca bu iki işlem ara­sında bir fark gözükmez. Satışın caiz sa­yılması, o konuda taraf­ların karşılıklı rızasının oluşmasından dolayıdır. Faiz de öyledir. Taraflar razı olurlarsa onun da caiz olması gerekir. Alım satım türle­rinin meşru kı­lınması sadece ih­tiyaçları giderme gayesiyledir. Önemli ihtiyaçlar içinde olan bir kişinin bugün bir şeyi ol­maz ama ilerisinde eline çok mal geçe­cek olabilir. Faiz kabul edilmezse kimse ona borç vermez, o da sıkıntı ve ihtiyaç içinde kalır. Faiz ka­bul edi­lirse malı olan, faiz almak için ona borç verir. O da, eline mal geçti­ğinde borcunu fazlasıyla öder. Eline mal geçince bu fazlalığı ver­mesi, ona o ana kadar sıkıntı içinde kalmaktan kolay gelir. Bu da faizin helâl olmasını gerektirir. Çünkü di­ğer satışların helâlliğine ka­rar verirken de ihti­yacı giderme gayesini gütmüştük."

İşte bu, o toplumun şüphe­sidir. Allah Teâlâ'nın buna cevabı şudur:"Allah alım satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır[579]."

“Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir" diyenlerin şüphe ve te­reddütlerine şu şüpheleri eklenebilir:

"Bir mala ihtiyacı olup parası olmayan kişi onu, peşin fiyatından fazla bir fiyatla ve­resiye alabilir. Size göre, peşin satış ile vadeli arasın­daki vade farkı helâldir. Madem bu helâldir, öyle ise o kişinin aynı farkı vererek aynı süre için ödünç alması da helâl olmalı­dır. Çünkü akla vurunca bu iki işlem arasında bir fark gözük­mez. Siz o farkı satıcıya ödemeyi kabul ediyorsunuz ama ödünç veren kişiye ödemeyi kabul etmiyorsunuz."

Allah Teâlâ bu görüş sahiplerinin yanılgı içinde olduklarını bil­dirmiş ve şöyle demiştir:

"Faiz yiyenler, şeytanın sokulup aklını çeldiği[580] kimsenin dav­ranışından farklı bir davranış göstermezler. Bu, onların “Alım satım da tıpkı faizli işlem gibidir” de­meleri sebebiyledir. Allah alım satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır.”  (Bakara 2/275)

Alım satım ile faizli işlem arasında açık bir fark vardır. Çünkü faiz borçtan, kâr ise satıştan elde edilir. Borç ile satış arasındaki fark açıktır. Bu, bankalarla faizsiz finans kurumlarının temel farkını or­taya koyar. Bankalar gelirlerini borçtan, faizsiz finans kurumları ise ticarî faaliyet­lerden elde ederler. Kanunlar, ban­kaların ticaret yap­masına izin ver­mez. Faizli borcun bazı fayda­ları vardır ama bun­dan doğacak zarar, elde edilecek faydadan fazladır. İmkânı olduğu hâlde ödemeyi gecikti­ren borçluya, ge­cikme bedeli ödetmenin de bazı yararları olabilir; ama ondan doğan zarar, beklenen faydadan fazladır. Çünkü borçtan elde edilen gelirin faiz olduğu konusunda tam bir ittifak vardır.        

 

3- Bazı hadislere dayanarak cezaya hükmetme

Abdullah b. Süleyman el-Menî'[581], konu ile ilgili olarak yazdığı uzun bir makalede, ödeme gücü olduğu hâlde borcunu geciktiren ki­şinin ge­cikme bedeli ödemesi gerektiğini birçok yönden ispatlamaya çalış­maktadır. O yollardan birinde bazı hadislere dayanır. el-Meni', konu ile ilgili olarak şunları söylemektedir:

"Borçlunun, ödemeyi geciktirmesi sonucu alacaklının uğra­dığı menfaat kaybını tazmin etmesi görüşü, şeriatın köklerine, te­mel­le­rine, konu ile ilgili açık ve net ifadelerine dayanan bir gö­rüş­tür... İmkânı ol­duğu hâlde ödemeyi geciktiren borçluyu hap­setme yerine sebep ol­duğu noksanlık ve zararı ödet­mek hak­sızlığa uğ­ramış ala­caklı için daha yararlı olur. Maddî ceza, hem suça engel olur hem de hukuka saygıyı sağlar[582]."

 Abdullah el-Menî', makalesinde maddî cezalarla ilgili gör­düğü bü­tün hadisleri sıralamış bulunmaktadır; ancak onlar arasında taz­minat ödeme ile ilgili sadece iki hadis vardır. Bu hadisler daha önce geçmişti. Onlardan birincisi şudur:

Allah'ın Elçisi'ne, ağaçtaki meyve soruldu; dedi ki;"İhtiyacı olan, eteğine koymadan ondan yerse bir şey olmaz. Kim de bir şey alıp çıkarsa ona onun iki katı ve ukubet gere­kir[583]."

İkinci hadis de şudur:

Ebû Hureyre'den yapılan rivayete göre Peygamber, ona dua ve selâm olsun, şöyle dedi:

"Gizlenip saklanmış kayıp devenin cezası hem onu, hem de onun dengini vermektir[584]."

Bu hadislerden ikisi de Abdullah el-Meni' için delil olmaz. Aksine onun iddiasının geçersizliğini gösterir. Allah'ın Elçisi, ağaçtaki mey­veyi, kendisinin olsun diye eteğine koyup götürene biri maddî ceza, diğeri de tazir[585] olmak üzere iki ceza kesmiştir. Çünkü o, iki suç işlemiştir. Bunlardan biri meyveyi, sahibinden izinsiz olarak koparıp bahçeden çıkarmak, diğeri de haksız yere ona el koymak­tır. Haksız yere ona el koyan, yani meyveyi sahiplenen kişinin ce­zası onu iki katı ile ödemek olmalıdır. Bahçeden iki kilo meyve gö­türmüşse dört kilo ödemelidir. Bunun iki kilosu el koyduğu meyvenin karşılığı, iki kilosu da ona el koymanın cezası olur. Çünkü ayette: Eğer ceza vermek isterseniz size ne yapıldıysa onun aynıyla ceza verin.  (Nahl 16/126) buyrulmuştur. Borçlu, borcun ne bir kısmına ne tamamına el koymuştur. Onun suçu, ödemeyi geciktirmektir.

İkinci hadiste Allah'ın Elçisi sadece tazminata hükmetmiştir. Çünkü kaybolmuş bir deveyi koruma altına almak güzel bir davra­nıştır. Ama ona el koymak suçtur. Bu suçun dengi ceza, hem onu hem de onun dengi bir deveyi ödetmek olur[586]. Ayetteki ukubet prensibi ancak böyle gerçekleşir. Borçlu ise, alacaklının hiçbir şe­yini, ona el koymak için alma­mıştır. Dolayısıyla bu hadislerin, borcu geciktirmekle bir ilgisi yoktur.

Abdullah el-Meni', imkânı olduğu hâlde ödemeyi geciktiren borç­lunun noksanlık ve zarara sebep olduğunu iddia etmektedir. Bu id­diayı kabul etmek mümkün değildir. Borcun miktarında bir azalma olmadığı için noksanlık ve zarar iddiası yersizdir. Bu husus yuka­rıda (1). fıkrada (b) başlığı altında açıklanmıştır.

Maddî cezanın, suça engel olduğu ve hukuka saygıyı temin et­tiği iddiasına gelince, verilen cezanın işlenen suça denk olması şar­tıyla bu iddia kabul edilebilir. Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuş­tur:"Eğer ceza vermek isterseniz size ne yapıldıysa onun aynıyla ceza verin." (Nahl 16/126)

Ödemeyi haksız yere geciktiren borçlunun suçu, alacaklının malını bir süre elinde tutmaktır. Suçuna denk ceza ise, borcunu ödemekle birlikte o miktarda bir başka malını alacaklıya vermesi ve alacaklının o malı, gecikme süresi kadar kullanıp geri vermesidir. Bunun dışındaki cezalar o suça denk olmaz.

 

4- Cezaî şartla gecikme cezasını aynı yere koyma

Abdullah b. Süleyman el-Menî'in, imkânı olduğu hâlde ödemeyi geciktiren borçluya gecikme cezası verilmesi görüşünü dayandır­dığı şeylerden biri de cezâî şart konusudur. Bu konuda Suudi Arabistan'da bulunan ve kendisinin de üyesi olduğu Büyük İlim Adamları Kurulu'nun () ittifakla aldığı bir karara dayan­maktadır. Karar şöyledir:

"Sözleşmelerde uygulanmakta olan cezaî şart doğru ve yerin­dedir. Yükümlülüğü yerine getirmeye engel meşru bir özür olmadığı takdirde bu şarta uymak gerekir. Böyle bir özür varsa, ortadan kal­kıncaya kadar şarta uymak gerekmez. Cezaî şart, örfe göre maddî yönden tehdit oluşturacak derecede fazla ve şer'î prensiplerin ge­rektirdiği miktardan uzak olursa kaybolan menfaat veya meydana gelen zarar dikkate alınarak adalet ve insaf prensiplerine göre hare­ket edilir. Doğacak bir ihtilaf, mahkemeye başvurularak bilirkişi mari­fetiyle halledilir[587]."

Abdullah el-Meni', bu kararın dayandığı ayet, hadis ve sahabi sözünü gecikme tazminatı için de delil saymıştır.

Ayet şudur:"Müminler, akitleri yerine getirin." (Maide 5/1)

İkinci delil, Allah'ın Elçisi'nin şu sözüdür:

 

"Müslümanlar koştukları şartlara uyarlar. Haramı helâl, helâlî haram kılan bir şart olursa o başka[588]."

Ömer şöyle demiştir:  "Hakların kesiştiği yer şartların yanıdır." Şu tercüme daha güzel olabi­lir: "Şartlar varsa haklar biter." Yani şart konmuşsa o şarta aykırı hak talebi olmaz. Bu söz, yukarıdaki hadisi açıklar.

Abdullah el-Meni' daha sonra şöyle diyor:

"Yukarıda anlatılanlardan şu sözün haklılığı ortaya çıkar: İmkânı ol­duğu hâlde ödemeyi geciktiren borçlu, gecikme se­bebiyle alacaklı aleyhine meydana gelen eksilmeyi tazmin eder. Borcu doğuran söz­leşmede ödemeyi geciktirenin, kaybo­lan menfaat kadar bir ödeme ya­pacağının cezaî şart olarak konması da sahihtir ve o şar­tın yerine geti­rilmesi gerekir[589]."

Abdullah el-Meni' burada enflasyon sebebi ile paranın değe­rinde meydana gelen eksilmeyi kastetmiyor, çünkü o, şöyle diyor: "... Kesin olarak gerçekleşmemiş ama bir kazanç fırsatının yok ol­ması sebebiyle ortaya çıkmış, bu tahminî menfaat kaybını karşıla­mak için cezaî şart konabilir[590]."Çünkü enflasyon sebebiyle borcun değerinde meydana gelen azalma, tahminî değil, gerçek bir azal­madır.

Cezaî şart konusunun Abdullah el- Meni' lehine delil olması mümkün değildir. Çünkü borç için konan cezaî şart, haramı helâl kıl­mak için konmuş bir şart olur. Her fırsatta ifade edildiği gibi borçtan elde edilen gelir faizdir.

 

5- Kaparoya bakarak gecikme cezasına hükmetme

Abdullah b. Süleyman el-Menî'in, imkânı olduğu hâlde ödemeyi geciktiren borçlunun gecikme bedeli ödemesi gerektiğini dayandır­dığı şeylerden biri de kaparo konusudur.

Kaparo, kişinin bir mal için satıcıya bir miktar para vermesidir. Şu şartla ki, malı alırsa bu para mal bedeline mahsup edilecek, al­maktan vazgeçerse satıcının olacaktır. Ahmed b. Hanbel, bunun sakıncalı olmadığını söylemiştir. Ömer bu işi yapmıştır. Abdullah b. Ömer'in bunu caiz gördüğü bildirilmiştir. İbn Sîrîn dedi ki, "Maldan hoşlanmadığı zaman onu ve beraberinde bir şeyi geri vermesinde bir sakınca yoktur. Ahmed b. Hanbel dedi ki, kaparo bu anlamdadır[591]."

Abdullah el-Meni' diyor ki; "Kaparo, müşterinin, muhayyerlik süresi içinde, kararını kesinleştirmesine kadar malı sattırma­masına karşılıktır. Müşterinin cayması hâlinde satıcının kapa­royu hak et­mesi ise bu malı, belki arzu ettiği iyi bir fiyatla satma fırsatını kay­betmesine karşılıktır. Çünkü o bu malı, müşteriye cayma hakkı ve­ren bir satışla satmış­tır[592]."

Burada da yanlış bir kıyaslama (kıyas maa'l-fâriq) vardır. Çünkü ka­paro, alım satım sahasında; gecikme bedeli ise faiz sa­hasında meydana gelir. "Allah alım satımı helâl, faizli işlemi haram kılmıştır[593]." Buraya şunu eklemek gerekir: Kaparo, ne müş­terinin belli bir süre malı sattırma­masına, ne de satıcının arzu ettiği iyi bir fiyatla satma fırsatını kay­betmesine karşılıktır. Abdullah el-Meni'in kaynak gösterdiği İbn Kudâme bu konuda şöyle der:

"Kaparonun, satıcının beklemesine ve bu sebeple satışı ge­ciktir­mesine kar­şılık sayılması doğru değildir. Eğer öyle olsaydı, müşterinin malı satın alması hâ­linde kaparonun mal bedeline katıl­ması caiz olmazdı. Zaten satışta, bekleme sü­resine karşılık bir be­del alın­ması caiz değildir. Eğer caiz ol­saydı, elbette kira gibi mikta­rının belli ol­ması gerekirdi[594]."

 

6-  Gecikme cezasını hayır yollarına harcama

Al Baraka Grubu'nun 6. İslâm İktisadı Kongresi'nde bu konuda yeni bir karar alınmıştır. Karar şöyledir:

Soru- Ödeme gücü olduğu hâlde borcunu geciktirenlerin maddî tazminat ödemeleri şart koşulabilir mi?

Karar: İmkânı olduğu hâlde ödemeyi geciktiren borçluları caydı­rıcı mahiyette gecikme tazminatı şart koşulabilir. Şu şartla ki, bu tazminat­ları hayır yollarına harcamak gerekir[595].

Bu karar da yanlış bir yere oturtulmuştur. İmkânı olan bir kişinin borcunu geciktirmesini engellemek kuşkusuz doğru bir davranıştır. Çünkü bu, zulmü önlemektir. Ama bunu yanlış yere oturtmak da zulüm olur. Çünkü zulüm, bir şeyi azaltarak veya artı­rarak yahut zamanını veya yerini değiş­tirerek olması gereken durumdan başka duruma sok­mak­tır[596].

Allah Teâlâ birçok ayette zulmü kesin olarak yasaklamıştır. Konumuzla ilgili bir ayet şöyledir:

Bir kötülüğün karşılığı, tıpkı onun gibi bir kötülüktür. Ama kim af­feder ve barışırsa, onun ecri Allah'a aittir. Doğrusu o, zulmedenleri sevmez. (Şûrâ 42/40)

Ayetten şu açıkça anlaşılır ki, suç ile ceza arasındaki dengesiz­lik zulüm olur. Burada da dengesizlik vardır. Çünkü ödemeyi gecik­tir­me ile maddî tazminat arasında benzerlik yoktur. Bu şekilde elde edilen tazminatları hayır yollarına harcamak zulmü ortadan kaldır­maz. Bu, hayırlı bir davranış da de­ğildir. Çünkü Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:

"Ey insanlar, Allah temizdir, temizden başkasını kabul etmez. Allah, elçilerine verdiği emri müminlere de vermiş ve şöyle demiştir: Elçiler! Temiz şeylerden yiyin ve iyi iş yapın. Ben ne yaptığınızı bilirim. (Müminûn 23/51)[597]"

Burada şu soruya cevap vermek gerekir:

"Alınması öngörülen gecikme tazminatı helâl ise alacaklının malı olur. Öyleyse onu hayır yollarına harcamasını neden şart koşar­sınız? Eğer o haram ise alınmasına nasıl onay verebilirsiniz?"

 

C- Yeni Bir Akit Türü Önerisi

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslâm Hukuku profe­sör­lerinden Hayrettin KARAMAN, vadeli satış için yeni bir akit türü önererek imkânı olduğu hâlde ödemeyi geciktiren borçlunun doğur­duğu problemi çözmek istemiştir. Onun görüşü şöyledir:

"Satıcı, sürelere göre değişen vade farklarını gösterir bir liste üzerinde müşteriyle anlaş­tıktan sonra malı teslim eder. Bundan sonra bakılır; müşteri mal bedelini hangi vadede öderse akit o za­man kesinlik kazanır. Bu akitte fiyatları gösteren bir liste bulunduğu için fi­yat belirsiz değildir. Teamül de olursa akit fasit olmaz."

"Günümüzde vadeli satış yapan bir satıcı müşteriye bir ay, iki ay, üç ay gibi değişik vadeler ve 11, 12, 13 lira gibi vadeye göre değişen fiyatlar sunar. Müşteri bu vade ve fiyatlardan uygun gör­düğünü seçip malı satın alır. Bu, yerleşik bir usuldür. Ben diyorum ki; alıcı ve satıcı vadelere göre değişen fiyatları gösterir bir liste üzerinde anlaşıp ilk vade ve fiyata göre senet düzenleyerek satışı gerçekleştirebilirler. Müşteri ödemeyi ilk vadede yaparsa senette yazılı fiyatı, son vadede yaparsa listede yazılı son fiyatı öder. Bu iki  vade arasında yaparsa o vadeye uygun fi­yatı öder. Burada ne bir aldatma, ne de tarafları nizaya sokacak ölçüde cehalet vardır. Yapılan her ödeme malın bedelidir. Vadeye göre değişen fark da vade farkıdır, yoksa gücü olduğu hâlde ödemeyi ge­ciktiren borç­luya yüklenmiş gecikme bedeli değildir.

Fakihler, mal bedelinin ve vadenin belirsiz olması hâlinde satı­şın fasit olacağını söylemişlerdir. Çünkü bu belirsizlik ni­zaya se­bep olur. Teklif edilen bu akitte, nizaya sebep olacak ölçüde bir be­lirsizlik yoktur[598]."

Hayrettin KARAMAN bu görüşüyle, borcu ödeme günü kavra­mını ve fiyat kav­ramını değiştirmektedir. Bunları değiştir­mek, alım satımın tabiatını değiş­tirmek olur. Bunun kabul edilemeye­ceği açık­tır. Çünkü o takdirde satıcı malı kaça sattığını ve bedelini ne zaman alacağını bilemez. İş böyle yürümeyeceğinden, senet hangi tarih için düzenlenmişse bede­lin o tarihte ödeneceği kesinleş­miş sayıla­cak, tarafların üzerinde an­laştıkları liste ise borcun gecikmesi hâlinde ödenecek faiz miktarını gös­terme dışında bir işe yaramayacak­tır.

Bize göre burada biri satış diğeri de faiz olmak üzere iki akit öneril­mektedir. Satış, listede yazılı birinci bedel üzerinden yapıla­cak, mal teslim edilecek ve mal bedelinin yerine borç senedi imzala­nacaktır. İkinci akit ise, borcun zamanında ödenememesi halinde ta­hakkuk ede­cek faiz miktarını gösteren bir liste üzerinde anlaşma şeklinde olacak­tır. Çünkü borç senedinde yazılı miktarın üzerine, vadeye bağlı olarak yapılan her ilâve, borçtan elde edilecek geliri gösterme dışında bir an­lam taşımaz. Borçtan elde edilen gelir ise faizdir.

Şunu da eklemek gerekir ki, Hayrettin KARAMAN'ın teklifi doğru ka­bul edilirse borcu son ödeme günü, listede yazılı son vade olur. Bu ta­rihte ödemede bulunmayanlar borcu geciktirmiş olurlar. Bu teklifte on­lara karşı bir tedbir yoktur.

 

II- SIKINTIYI GİDERMEYEN GÖRÜŞLER

 

Eski fakihlerden bir kısmı, imkânı olduğu hâlde ödemeyi gecikti­ren borçlunun hapsedilebileceğini söylemişlerdir. Bir de zamanı­mızda, gecikme cezasını faiz sayan, ama bu probleme başka bir çözüm teklif etmeyenler vardır. Bu iki görüş, bu sıkıntıya çözüm olacak nitelikte değildir.

 

A - Borçluya Hapis Cezası

Allah'ın Elçisi, ona dua ve selâm olsun, şöyle demiştir:"Ödeme gücü olduğu hâlde bor­cunu geciktiren ayıplanmayı ve ukubeti hak eder[599]." Eski fakihlerden Süfyan[600], Veki'[601], Ali et-Tenâfisî[602] ve İbn'ul-Mubârek[603], hadiste geçen ukubeti ha­pis cezası diye anla­mışlardır. Bu anlayış doğru değildir. Hapis, borcu geciktirme­nin ce­zası olamaz. Çünkü borçlu burada ala­caklının kendini değil, malını alıkoy­muştur. Dolayısıyla onun suçu ile hapis cezası ara­sında bir benzerlik yoktur.

Borçlunun hapsedilmesini Ebû Hanîfe de kabul etmiştir. Ancak o bunu, ödemeyi geciktirmenin cezası değil, borçluyu ödemeye zor­lamanın ve haksızlığı önlemenin bir yolu olarak görmüştür. Zira Ebû Hanîfe, borçlunun mallarının haczedilip satılmasını kabul etmez. Ona göre, "Borçlunun malı varsa, hâkim o mal üzerinde tasarrufta bulunamaz. Borçluyu süresiz olarak hapseder ki, malını satsın ve borcunu ödesin. Bunu, alacaklılar haklarını alsınlar ve zulüm önlen­sin diye yapar[604]."

Borçlu, borcu ödeyince hapisten çıkacağına göre bunun, borcu geç ödemenin cezası olmadığı açıktır. Mahkemenin verdiği hapis cezasını infazdan önce o, borcunu öderse hapse bile girmez. O zaman onun, alacaklıya verdiği sıkıntı cezasız kalmış olur. Hapis cezası, doğan sıkıntıyı gidermediği için bugün başka arayışlara gi­rilmiştir.

 

B - Borçluya Maddî Cezayı Faiz Sayma

Suudi Arabistan'da bulunan Rabıta'ul-alem'il-islâmî adlı ku­ruluşa bağlı el-Mecma'ul-fıkhî'nin aldığı karara göre ödemeyi geciktiren borçluya verilecek maddî ceza faiz olur. Bu karar, Ürdün İslâm Bankası'nın danışmanı tarafından sorulan bir so­ruyu cevaplandır­mak için yapılan toplantıda alınmıştır. Soru şöyledir:

- Borçlu borcunu vadesinde ödemeyip geciktirirse bankanın borçluya belli bir oranda maddî ceza yükleme hakkı var mıdır?

Bu soru üzerine toplanan el-Mecma'ul-fıkhî'nin üyeleri, aşağı­daki kararı ittifakla almışlardır:

"Alacaklı taraf, borçlunun borcu vadesinde ödememesi hâ­linde belli bir ceza vermesini veya borcun belli bir oranında fazla ödeme yapmasını şart koşar yahut ona böyle bir borç çıkarırsa bu şart veya borç batıl olur. Bunun ne yerine getirilmesi gerekir ne de onu yerine getirmek helâl olur. Bu şartı koşanın banka olmasıyla başka biri olması arasında fark yoktur. Çünkü bu, Kur'an'ın yasakladığı cahi­liye faizidir[605]."

Bu karar doğrudur; ama bir çözüm sunmamaktadır.

 

III- DE⁄ERLENDİRME VE SONUÇ

 

Ödeme gücü olmadığı için borcunu ödeyemeyenlere bir ceza verilemeyeceği konusunda ittifak vardır. Çünkü bu konudaki ayet açık ve nettir. Allah Teâlâ şöyle buyurur:

“Eğer borçlu darlık içinde ise genişliğe çıkıncaya ka­dar bekleme­li­dir. Borcu bağışlamanız hakkınızda daha hayırlıdır. Bunu bir bil­seydi­niz.” (Bakara 2/280)

İmkânı olduğu hâlde borcunu ödemeyen, cezayı hak eder. Ona veri­lecek cezanın hem işlediği suça denk olması hem de faiz olma­ması için tek yol, bu konunun başında önerilen yoldur. Yani 100 lira borcu olan kişinin ödemeyi haksız olarak 1 ay geciktirmesi hâlinde alacaklı­nın ondan, alacağı dışında 100 lira daha alıp 1 ay kullan­masını esas almaktır. İmkânı olduğu hâlde borcunu ödemeyenlerle ilgili olarak sunulan diğer çözümlerin tamamı faizli işlem kapsamına girer. Çünkü o çözümler, kredi sisteminde olduğu gibi borçtan gelir elde etme sonu­cunu doğurmaktadır.

Borcun bir alım satımdan doğması ile ödünçten doğması ara­sında fark olmadığı için bu görüşler faize kapı açar. Meselâ biri di­ğerinden bir günlüğüne veya daha kısa bir süre için borç alır, bor­cunu bu süre içinde ödemez, daha sonra geçen süre­ler için gecikme cezası öder. Artık bundan sonra faizin adı gecikme ce­zası olur.

Eğer gecikme cezası, alacaklının bulunduğu şehirdeki faizsiz fi­nans kurumunun bu süre içinde, fon sahipleri hesabına gerçekleş­tirdiği gelir miktarı kadar olur, denirse, bu miktar, meşru faiz oranını oluşturur. Nitekim yer yer böyle uygulamalar görülmektedir.

Yok eğer gecikme cezasının miktarı, borçlanma sırasında, cezaî şart olarak belirlenebilir, denirse taraflar istedikleri faiz oranını belir­lemede serbest hâle gelirler.

Hayrettin KARAMAN'ın görüşü kabul edilip uygulanırsa bir du­rum daha ortaya çıkar: Vadeli satışlarda borçlu, borcunu zamanında ödemeyince vade farkı, borcu ödediği güne kadar tahakkuk ettirilir. Hayrettin KARAMAN, meselâ 100 liralık bir malın, 1 aydan 9 aya kadar değişen fiyatlarını gösterir bir liste üzerinde anlaşılarak satıl­ma­sını caiz görmekte, ama bu süreden sonra yapılan ödemelerde bir fark alınmasını caiz görmemektedir. Bu durumda vade farkını 9. ayda durdur­manın mantıklı bir gerekçesi olmadığı için müşteri öde­meyi 12. ayda yaparsa insanlar vade farkını 12. aya kadar yürütür­ler. Derler ki; "Son ödemenin 12. aya kayabileceği baştan düşünül­seydi bu fiyat listeye yazılırdı, onu listeye yazmamak bir şeyi de­ğiştirmez."

Yukarıdaki sekiz görüşten birincisi dışında hangisi kabul edilirse edilsin, ondan sonra faiz yasağının bir anlamı kalmaz.