ENAM SURESİ[1]

 

1- "Rablerine denk tutuyorlar."

Yani Rablerini tanımayanlar, ona, putları denk tutuyor-' lar ve onlara gereği gibi ibadet ediyorlar.[2]

Bu durum şu kavle benzer: Haza bizalike. Yani ona denk ve misil kıldım.

"Sonra bir ecel takdir etti."

Sonra ölüm zamanını takdir eden odur.

"Onun katında belirlenmiş bir ecel vardır."

Bir de Allah'ın katında takdir edilen bir (ecel) ahiret ^akti vardır. Bir rivayete göre birinci ecel hayattır. Kendi ka­tında bunu (Ecelul mevt ilel bas) diye isimlendirmiştir.

2- "Sonra siz şüphe ediyorsunuz.." Yani diriliş hakkında şüphe ediyorsunuz.

6- "Min karnin."

Her asrın ehli bir kamdır (yüzyıl, asır.) Çünkü sonradan gelenler Öncekilere birleşip beraber olurlar.

Bir rivayete göre karn: Yirmi senedir. Tıpkı Ulevilerin karnları gibi. Çünkü buna benzer muayyen sayı veya rakam­lar kavimden kavime değişir.

9- "Elbette onu bir'adam yapardık."

Eğer peygamberi bir melek yapsaydık, yine onu bir adam şeklinde gösterirdik. Çünkü aynı cinsten olanlar birbirleri­ne daha çok meyleder, bu şekilde yaratılanlar ve bu şekilde anlayıp kavrarlar. Cahiz şöyle demiş: Allah'ın ne güzel ya­ratılış lütüflarındandır ki, muallimleri çocukların akıllarının dengi şeklinde kılmıştır. Böyle olmasaydı aralarındaki ile­tişime bir çözüm bulunmazdı.

Abdulmelik b. Mervan karmaşık bir kelam işitip şöyle de­di: "Mecnun kelamı veya çocukları şaşırtan laflardır." de­di.

Rasulullah (s.a.v.) şöyle dedi:

"Kimin bir çocuğu varsa ona çocuk olsun."[3]

Yani çocukların kelamıyla anlayabilecek şekilde ve ona yakın kelamla onunla konuşsun.

Bu manada bir şiirde şöyle söyleniyor:

"Uzun denli emeller beni gurbet diyarına indirdi. Dile­diğim zaman tasavvur edemediğim bir kişiyle karşılaştım.

Şöyle denilene dek onu ahmak sayıyordum. Bir tabiattır ki; eğer bir akıl sahibi olsaydı ben de onunla akıllı olurdum diyordum."[4]

"Düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük."

Eğer biz o peygamberi kendilerine benzeyen bir adam şeklinde yapsaydık, düşmekte oldukları şüpheye yine bıra­kırdık. El-Libs: Şek manasındadır. Hunsa'a da şiirinde lebs'i şek manasında kullanmıştır:

"Görüyorsun ki oturan, hakkı söylediğini ve bunun rüşd olduğunu zannediyor, oysa nafile, yazıklar olsun ona, bak nasıl birbirine karıştırmış.

Onun makalesini tasdik et ama onun düşmanlığından sa­kın onlar şüphelendikleri gibi, sen de onların önünde karış­tırmakla şüpheye boğ."[5]

12- "Kendine rahmeti yazdı."

Yani sevabından yaratıklar sunacağı münasebetiyle, Al-lah-u Teala kendi üstüne rahmetini yazdı. Yaratıkları ken­dine itaat etmeye çağırdı. Ve onlara delilleri gösterdi. Son­rada masiyet işyelenlere karşı gerekli cezayı vermekte ace­le etmedi.[6]

"Le yecmaannekum."

Daha Önce de geçtiği gibi cümlenin irabta mahalli yok­tur. Çünkü kasem'in başlangıcıdır. Bir rivayete göre (Kete-be) ile konumu naspolmuştur.

"Ellezine hasiru."

(Le yecmaanne)'deki zamirden bedel üzere naspedil-miştir. Birinci veçhe göre mubtedayla ref a olmuştur. Habe­ri ise (Fehum la yu'minune)'dir.

14- "Yediren fakat yedirilmeyen."

Yani Allah rızık verendir, ona nzık veren olmaz. îbni Ub-deh şiirinde şöyle demiş:

"Kar ve ganimeti veren, ganimet gününde de verir yedi-rir.

Mahrum bırakılan, nasıl olsa ve nereye yönelse de mah­rumdur."

Yani yedirmekten mahrum bırakılanın tekabülü, rızıktan tekabül edildiği gibidir.

19- "Li unzirekum bihi vemen beleğe."

Yani bana şu Kur'an vahyolundu ki, onunla, hem sizi, hem de kime ulaşırsa onu korkutayım.[7]

"Alihaten uhra: Başka ilahlar."

Cemaati, müfred müennes manası üzerine vasıflandırmış-tır. Çünkü cemaatun da şu kavi gibi müennestir:

"El-Kuruni'1-ula."                               (Ta-ha: 20/51)

Ve:

"El esmau'l-hüsna."                             (A'raf: 7/180)

23- "Summe lem tekun fitnetuhum illa enkalu."

Yani sonra onların içine düştüğü fitneden kurtuluş günü geldiğinde çare bulamayıp şöyle derler:

"Biz müşriklerden değildik."

Burada fiili müennes yapmıştır. Çünkü (en) fiille bera­ber olduğu zaman mastar manası verir ve (fitnetehum)'un nasbolması ise (Kane)'nin haberi olduğu içindir. İsmi ise (il­la en kata)'dur. Çünkü isim olmaya daha elverişlidir. Çün­kü vasıflanmayışı bakımından muzmere benzemiştir. Muz-mer ise zahir olandan daha belirgindir (araftır) ve isimden daha evladır.

25- "Ekinneten."

Ekinneten: Kinanen'in cemidir. Örtü anlamındadır. Kur'an'ı işittikleri zaman Rasulullah'a (s.a.v.) eziyet ediyor­lardı. Allah, onları, Rasulullah'tan (ş.a.v.) vazgeçirttirdi.

26- "Vehum yenhevne anhu ve yen'evne anhu."

Yani onlar, insanları Peygamberden vazgeçirmeye çalış­tılar ve kendileri de ondan uzaklaşırlar. Bir rivayete göre o kişi Ebu Talib'tir. İnsanları, Rasulullah'a eziyet etmekten alı-koyar ve bununla beraber sonra kendisi de ona iman et­mekten uzak kalır.[8]

27- "Vela nukezzibu: Keşke yalanlamasaydık."[9] Ref ayla (Nureddu) üzerine atfedilmiştir. Ve o da (ley-

te)'nin haberiyle merfu olmuştur. Red ve tekzibi terketme, temenniye dahil olmuşlardır. İstinaf üzere ref a olması da ca-izdİr. Yani (bienna la nekezzibu.)

"Ve nekune: Olsaydık."

Kendilerinden haber vermeye başlamalarıdır. Sibeveyh şöyle demiş: Bu senin şunu demene benzer:

"Da'ni vela eudu." Yani Bırak beni keşke dönseydim.[10]

28- "Makanu yuhfune."

Yani evvelce gizleyip durdukları işleri kendilerine görün­dü. Bir rivayete göre onların alimlerinin onlardan gizle­dikleri şeyler, tabi olanlarına zahir olmaya başladı.

33- "Fe innehum la yukezzibunekc: Zira onlar seni ya­lanlamıyorlar."

Bu ifade şu misal üzere gelmiştir:

"Ey habibim! Falancaseni yalanladığı zaman beni yalan­lamış olur.[11] Bir rivayete göre: Doğru söylediğini biliyor­lar ve seni yalanlamıyorlar. Bu şuna benzer: "Addeltuhu ve fessektuhu." Onu dönderdİm ve onu fasiklaştırdim.

35- "Yapabilirsen yerin içine inebileceğin bir kanal, ya da göğe çıkabileceğin bir merdiven ara."

Nefeken yerin dibine inen kanaldır.

Ka'b b. Züheyr de şiirinde (nefekan)'ı aynı anlamda kullanmıştır:

"Ve ikinize de çıkış yoktur. Onunla yerin içine inebile­ceğiniz bir kanal ya da göğe çıkabileceğiniz bir merdiven arayın ikiniz de."[12]

36- "Ancak dinleyenler kabul eder."

Ancak bunu diriler işitir, ölüler değil- Şairin şöyle dedi­ği gibi:

"Eğer dirilere nida etseydin onlara duyururdun, velakin nida ettiğin kimselerde hayat yoktur."[13]

Bu manada bir şiir şöyle:

"Sanki ben, kervanından korkanları çağırıyorum ama onun elinde ilmikli ipe bağlı kovası düşüp ters düz olmuş."

38- "İki kanadıyla uçan."

Burada iki kanadıyla demiş, ama, balık suda süratle gi­der fakat kanatları yoktur! Murad olunan şudur: Yerde ve göklerde olanlardır. Çünkü bunların ikisinin dışında kalan mekanda canlılık yoktur ve çünkü bazen (tayyaran) süratli gitmek manasına gelir. Seleme b. Harşeb te şiirinde tayya-ranı surat manasında kullanmış:

"Şayet o, yerde gitseydi idrak edilirdi. Velakin o, bir kuş misali süratli gidiyor.

Bir siyah devedir ki, bir gün yağmur yüklü bir bulut, onun tüylerini kıvırıp ona yapıştırdı."[14]

"Ümmettir."

Cemaatlerdir.

"Sizin gibi."

İhtiyaç bakımından sizin gibi ümmetlerdir.

Bir rivayete göre suret ve tabiatları bakımından sizin gibidirler. Bir rivayete göre bedi fıtratlı ve acaip yaratılış bi­çimiyle yaratıcıya delalet etmeleri bakımından emsalleriniz-dir. Bir rivayete göre maişet ihtiyaçarını görmeleri bakımın­dan sizin emsallerinizdir. Arabi'nin dediği gibi:

"Allahu Teala bir yeri suladığında, keler bilir ki orası afet­lerden uzak ve çayır çimeni iyidir. Orada kuru sert bir ye­rin başında yuvasını kurar. Her kişinin yaşam standartı için bir akıl veya planı vardır."[15]

"Biz o kitapta herşeyi yazdık."

Yani Ievhi mahfuz'da canlıların ecellerinden, rızık ve hal­lerine kadar hepsini yazdık ki, insan amelinin korunmaya muhafaza edilmeye ve sayılmaya daha evla olduğunu bilsin. Bir rivayete göre (Kitap)'tan kasıt Kur'an'dır. Zira herşey Kur'an'da mevcuttur. Gerek tafsilat gerekse mücmellik ba­kımından.[16]

44- "Mublisune,"

El-İblas: Tasa ve gamla beraber olan sukuttur.[17] Ferra'-ya göre el-İblas hüccetin kesilmesi[18] anında hayrete düşmek­tir.

45- "Dabiru'l-kavmi: Kavmin arkası"

Kavmin arkasında işlerin tedbirini yapan ve takip eden­dir. Et-Tedbir de bunun gibidir. İşlerin sonuna, neticesine ba­kandır. Yani onlardan hiçbiri ne arkada ne de sonda kaldı.

53- "Böylece bir kısmını bir kısmı ile imtihan ettik."

Yani bolluk ve ferahlık bakımından fakirleri zenginler­le ve İslam'a ilk girme ve diğer türlü şeylerle de zenginle­ri fakirlerle imtihan ettik ki, onların sabır, şükür ve çok rağbet göstermeleri ve yarışmaları din ve dünya konusunda artsın.

"Liyekulu."

Likey yekulu (demeleri için veya sebebiyle) manasında-dır. Burada (lam) akibet içindir.

Şairin de şiirinde belirttiği gibi:

"Ölümden yüz çevirin de harap için imar edin bakalım, hepinizin sonu toprağadır.

Ey ölüm senden bir imar görmedim asla. Öyle ki ne se­viliyorsun ne de zulmediyorsun.

Sanki sen yaşlılığıma tıpkı yaşlılığın gençliğime hücum ettiği gibi hücum ediyorsun."[19]

Kuseyyir de şiirinde şöyle dile getirmiş:

"Tıpkı sırtlanın, yavrularına olan Özellik ve hususiyetle­ri gibi annesinin kamına yapışan yavrularından dolayı at yor­gun düşüp geride kalıyor."[20]

55- "Veli testebine sebilul mücrimine: Suçluların yo-^Iu belli olsun diye."

Eğer istibane'yi müteaddi yaparsan (es-sebile)'yi naspe-dersin.[21] Hitap (ta)'sı ise Nebi (s.a.v.) içindir. (Ve izacaeke) şeklinde hitap daha önce geçmiştir.

57- "Hakkı anlatıyor."

Yani o hak olan bir hükmü[22] anlatıp hüküm veriyor.

Bir rivayete göre o hakkı yapıyor.

Huzeli de şiirinde bu anlamda kullanmıştır:

"O ikisinin üzerinde serdedilmiş iki şey vardır. Davut, o ikisini yerine getirdi veya Tubbaa ait olan tam ve kamilli-ği yaptı."[23]

59- "Gaybın anahtarları."

Yani nzik ve hayırlar bakımından gaybta olan şeyleri, onunla Allah'ın kullarına açacağı, genişleteceği hususunda takdir edilen şeylerin anahtarlarıdır.

"Onun ilmi dışında bir yaprak dahi düşmez." Yani kullar bilsinler ki amelleri, verilecek ceza bakı­mından sayılmaya daha evladır.[24]

60- "Gece sizi öldürür."

Geceleyin tasarruf atlarınızı elinizden alıyor. Bir rivaye­te göre geçici süreçte vefat edendir. Yani gece sizi tasarruf­tan menediyor. Er-Raciz'in dediği gibi:

"Zira, Edremoğulları kimseden değillerdir. Onlar ne Kays'ın ne de Esed'in oğullarmdandır ve ne de Kureyş'li-ler onları sayıca azaltabildiler."[25]

61- "Rasullerimiz onu vefat ettirir." Gönderdiğimiz melekler birinin eceli gelip sayılı günü

bittiği zaman onun ruhunu alır. Hakeza şu ayet:

"Ölüm anınız geldiği vakit ölüm meleği hepinizin ru­hunu alacak."                                           (Secde: 32/11) 65- 65- "Üstünüzden."

Yani Allah üstünüzden tufan, kazf ve sayhalar gibi sema­vi afetlerle azap etmeye kadirdir.

"Yahut ayaklarınızın altından."

Ayaklarınızın altından da: Bazı toprak parçalarını kay­dırıp yok etmek ve yer sallantılarıyla da size azap etmeye ka­dirdir.

"Ev yelbisekum şiyaen."

Yahut sizi birbirine karıştırıp farklı guruplar kılarak sü­rekli birbirleriyle harp eden ve hiç barış yapmama gibi bir durumla da azap etmeye kadirdir.[26]

70- "Tubsele."

Yaptıklarından dolayı helake düşmektir. Bir rivayete göre hapsedilip rehin alınmasıdır. Şenfera her iki manada da işiirinde dile getirmiş:

"Başıma vurdukları zaman, başımda daha çok hasar olur. Bundan dolayı karşılaştığı anlarda da çok şeyler yerinde ka­lır.

Orada beni mesrur edecek bir hayat yoktur, öyleki gece­lerin bulanıklığını hürlerle rehin tutup mutlu edecek bir gün yoktur."[27]

71- "Ardımıza döner miyiz?"

Mesala ümidi boşa çıkana, ökçesi üzerine gerisin geri döndü denilir.

"İstehvethu."

Şeytanların zelil ettği kimse. Heviye'den türemiştir. He-viye yehva heva'dandır. Heva, yehvi de huviye'dendir.

Bir rivayete göre (istehvethu) yoldan çıkardığı kimse manasındadir. Heva'dan türemiştir.

Şair de şiirinde aynı şekilde dile getirmiştir:

"Kasıtlı olarak sizi ziyaret etmedim velakin heva sahibi, kalbin isteği doğrultusunda ayaklarıyla oraya doğru gi­der."[28]

73- "Fissuri."

Yani fis-süveri[29] her iki şekilde de suret kelimesinin cemi yapılır. Sin ile suretun'un es-Suver ve es-Suvri şeklin­de ceminin olması gibidir. Accac da şiirinde bu manada kullanmıştır:

"Hey, hey, taşlarla örülmüş duvarın sahibine, surların yükseğinden gittim."[30]

75- "Böylece biz, kesin iman edenlerden olması için, İbrahim'e göklerin ve yerin muhteşem varlıklarını gös-teriyorduk."

Bir rivayete göre İbrahim de (a.s.) gece yolculuğuna (İsra'ya) götürülmüştür. Bir rivayete göre göklerde ve yer­de olan ne varsa hepsi ona gösterildi.

76- "Hani İbrahim'in üzerini gece bürümüştü." Cennehu-cinanen ve cununen ve ecennehu icnanen: Bü-

rümek, kaplamak manasmdadır.

Huzeli de şiirinde kapamak manasında kullanmıştır:

"Kabirlerden az önce vardığım suyu gecenin karanlığı <mu bürümüştü."[31]

Zira bu cenne aleyhi 'dir, çünkü ezleme aleyhi'nin ben­zeridir.

"Bu benim Rabbimdir"

Bunu hüccetin usulü ve takririn gerekliliği üzerine söy­lemiştir. Kıyas sahipleri bunu, kiyasu'I-hafiy diye isimlen­dirmiştir. Şu şekilde olur: Gerekli olan emirin, onun varlı­ğı üzerine gerekli kılınmasıdır. Bununla mümkün olan bir yönle onun hakkında araştırma yapmak mümkün değildir. Bir rivayete göre her ne kadar istifham harfi zikredilmemiş-se de, istifham ve inkar üzeredir. Ayette olduğu gibi:

"Efein mitte fehumu'l-halidune."       (Enbiya; 21/34)

Şair şöyle demiş:

"Ömrüne yemin olsun ki, bilmiyorum yedinci dönüşte-mi taşı attılar yoksa sekizincide mi?"[32]

Raviler zannetmişler ki İbrahim (a.s.) doğduğunda ma­ğarada saklanmıştır kî, Nemrut onu öldürmesin. Orada tam 13 sene geçiriyor. Orada ne semayı ne de bir yeri görüyor­du. Daha sonra annesi bir gün onu ordan çıkardı o da bir yıl­dız gördü ve Allah'ın yıldız hakkında kıssa ettiğini şanın­dan olduğunu söyledi ve zannedip zannını nefyetmeye de­lilerle düşünmeye başladı. Ta ki Allah hakkındaki marife­ti bilgisi tam pekişmeye başladı.[33]

80- "Etuhaccunniy: Benimle tartışıyor musunuz?" Aslı etuhaccuneni'dir. Ayette olduğu gibi: "Kul etuhaccunena."                        (Bakara: 2/139)

Birincisi fiilde evla olan ref'a alemetidir. İkincisi ise fi­ilin çerden salim olması için zaid kılınmıştır. İki benzeri harf cem olmuş ve tahfifleri de ya hazf ile ya da idğam ile gerek­li kılınmıştır.

"Ben, sizin ona ortak koştuklarınızdan korkmam. Ancak Rabbim ne dilerse o olur."

Yani, onu diriltir de onun üzerine muktedir kılar. Bir ri­vayete göre manası lakin rabbimin dilemesinden korkuyo-rumdur. Bu halde istisna burada munkatı olur.

86- "Ve! yesa."

Buraya elif lam'm dahil olması ya arap vezinlerine mu­vafık olan bir acem ismidir. Şairin de dediği gibi:

"Velid b. Yezîd'i mübarek, hilafete şiddetle sarıldığını orada yaşlandığını bulduk."[34]

Ya da yeser gibi arapça olduğundandır veya muzari fiil olmasındandır. Elif lam (ellezi) manasmdadır. Tarif için değildir. Sanki şöyledir: Ellezi yeseu hayrehu ve bereketu-hu'dur. Öyle ki onun hayrı ve bereketi boldur.

Şairin şiirinde belirttiği gibi:

"Ve yustahracel yerbun min nafekaihi vemin beytihi. Şihetil yutekassau."[35]

Yani ellezi yetekassau.

89-  "Eğer şimdi şu kavim buna nankörlük ediyor­sa."

Mekke ehlidir.

"Biz onların yerine inkar etmeyecek bir kavim vekil ederiz."

Yani Medine ehlini.

90- "Febi hudahumuktedih."

Sonundaki ha harfi zamiri mukadder olan mastar içindir vakfe için değildir. Takdiri (Febi hudahum iktedde iktîda-en.)

Şair de aynı şekilde kullanmıştır:

"Bu Süraka'dır, öyleki o, Kur'an'ı Öğretiyor kişi, rüşvet anında, rüşvetle karşılaşırsa onu eritebilir."[36]

91- "Sonra onları bırak, daldıkları bataklıkta oyna-yı versinler."

(Yel'abune)'nin cezm olmamasının sebebi emrin ceva­bı olmadığı içindir. Lakin hal konumunda tevbih (ikaz, azarlama, yerme) için gelmiştir. Sanki şöyledir. Sunime zerhum fi havdihim laibine'dir. (Sonra onları bırak, oyna­dıkları yerde oynasmlar.)

Kim ki: "Fehebli min ledunke veliyyen yerisuni."

(Meryem: 19/5)[37]

Ayetini zannederse hal üzere zannetmiş olur. Yani (Ve­liyyen varisen li.) Yani bana varis olacak veli.

94- "Furada: Teker teker"

Ferid kelimesinin cemidir. Redif ve rudafa gibi. Veya fer­dan kelimesinin cemidir. Sekran ve sukara gibi.

"Tekattaa beynekum: Aranızdaki bağ kopmuştur."

Yani aranızdaki ilişki ve bağlar koparılıp gitti. Müca-hid'ten nakledilmiştir. (Beyn) burada zarf değildir. Lakin vasi için olan bir isimdir. Zıt anlamlı bir kelimedir. Hem vasi hemde ayrılık manasına gelebilir.

Allahu Teala ayetinde şöyle demiş:

"Ve eslihu zate beynikum."                     (Enfal: 8/1)

"Ve felemma beleğa mecmaa beynihima."

(Kehf: 18/61)[38]

Ebu Ali şöyle demiş: Aslında o zarftır. Ancak serbesti-yet bolluk anında isim olarak kullanılır ve zarfiyet manasın­dan arındırılır. Huzeli'nin şiirinde kullandığı gibi:

"Açık bir havada yüksekçe bir yerde onunla karşılaştı. İki gözünün araşma toprak tesadüf etti."[39]

Kim onu nasbederse zarf olduğunu ikrar etmiş olur. Ku­filerin yanında ise o: Tekatta ma beynekum şeklindedir. Basri'lerin yanında ise ma'nın hazfıyla; Tekattaal-emru ev-Essebebu beynekum şeklindedir ve böylece sıla yönün­deki mezhebi kabullenmiyorlar.[40]

96- "Güneş ve ayı bir hesap ölçüsü kılmıştır." Husbanen: Yani haseben'dir. Şahab ve Şehbân'da ol­duğu gibi. Bu da iki mana üzerinedir:

1- Menzillerindeki seyirleri, belli bir vakit'e göredir.

2-  Ay ve yılların hesaplan, ikisinin seyirlerine göre­dir.[41]

98- "Bir kalma yeri."

Yani sulbte karar kılındı. (Ve mustevdeun) Rahimde muvakaten emanet bırakmıştır. Bir rivayete göre yeryü­zünde karar yeri kılınmıştır. Ve kabirde de geçici bir süre için bırakı vermiştir.

99- "Onunla herşeyin nebatını çıkardık."

Yani onunla herşeyin rızkım çıkardık. (Habben mutera-kiben) Yani birbiri üzerine daneleri birikmiş başaklar.

"Hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar."

Burada talu kelimesi zikredilmiş:

"Minennahli kinvanun." dememiştir. Çünkü taTu leziz bir yemek ve devamlı bir menfaat .olduğu içindir. Diğer seme­relerin kümeleri gibi değildir. El-Kinvu: Hurma salkımıdır. Şair Şemmah da kinvu kelimesini şiirinde salkım olarak kullanmıştır:

"Kendilerine ey zinetten arınmış adeta güzellik abidesi ceylanlar dediğimiz genç kızlar döndü.

Güvercinler onlara yaklaşıyor oysa onlar da üzüm tomur­cuklarından sarkan salkımlarla oynuyorlar."[42]

Kinvan kelimesi cemdir. Ama tesniye kalıbı üzerine gel­miştir. Sinvanun da bunun gibidir. Sidanun sadin kelimesi­nin cemi ve tesniyesidir. Bakır anlamındadır. Huzeli de şi­irinde bu anlamda kullanmıştır:

"Gökyüzü insanlara yağmur yağdırmadığı zaman, bi­zim, her kıtlık ve şiddetle kurban edeceğimiz develerimiz vardır. Bizim, bakirden olan kepçelerimiz ve kendisinden is­tifade etmediğimiz zaman kesecek nudar ağaçlarımız var­dır."[43]

dır.[44]

"Daniyetun: Sarkan."

Koparılması el ulaşacak kadar dallan yere sarkık olan. Bir rivayete göre birbiri üzerine binmiş daneler veya başaklar­dır.

"Ve yenihi: Olgunlaştığında."

Olgunlaşmak ve meyve vermektir.731

100- "Icad ettiler."

Yani yalan söylediler.

105- "Desinler de."

Buradaki lam harfi akıbet içindir.

"Ders almışsın."

Yani senden önce indirilen kitapları okudun ve yazdın de­mektir. Bir rivayete göre burada hazf vardır: "Nusarriful a-yate lieella yekulu dereste." Arap kelamında çoğu kere (la) harfi hazfedilir.

Huzeli de şiirinde bu bağlamda kullanmıştır:

"Harp ateşi ve hilesi sizce ve bizce malumdur. Karşılaş­tığımız zaman barış ehli semizdir.

Bizdeki öncüler, azimli ve cüretkardırlar her darlıkta içtenlikle savaşmaya koşarlar."[45]

Yani la yebrehu.

108- "Fe yesubbullahe adven: Onlar da bilmeyerek Al­lah'a söverler."

El-Advu vel-aduvu, vel-udvanu, vel-idau, veli'tidau ay­nı anlamdadırlar.[46]

109- "Mucize geldiğinde de inanmayacaklarının far-kindamısımz?"

Mütevekkil ve feth denilen iki kişi bunun üzerine bahse girip ödül koydular. Enneha Feth; (inneha) şeklindedir de­di. Mütevekkil ise (enneha)'dır dedi. Ta Basra'dan Muber-rid gelmişti ve Feth ile karşılaşmıştı.

Muberrid ona muhtar olan (inneha) şeklindedir demiş. Ve kelamın şu kavle iltizamından dolayıdır demiş: "Kul inne-mel-ayatu indellahi vema yeş'irukum." Ona ya Muham-med dedi:

"İnneha iza caet la yu'minune." İstinaf üzeredir." der. O da direk Mütevekkil'in yanına gidip Hatar'ın ne olduğunu söyler.[47] Derhal Muberrid'in getirilmesini emreder ve der ki:

"Çoğu kıraatçılar fetha üzere (enneha) okuyor" diyerek sevinmeye başladı. Ve ödül için koyduğumuz malı istiyorum ey Feth!" dedi. Çıktıklarında Feth şöyle dedi:

"İlk başladığınız şey yalan iledi?!" O da:

"Size ne yalan söyledim" der. Ben sadece şunu söyledim der. Mütevkkiİ:

"İnsanların çoğu (enneha) okuyor." dedim. İnsanların çoğu da Ebu Esved'in şiirinde dediği gibi okuyor:

"İnsanların çoğu, ya yalan söyleyip hevasına göre söy­ler yahut doğru söyleyip çok kaviller söylerler ve onu sabit tutamazlar. Eğer onlara getir ve tahkikini yap denilse tahkik yapamazlar."[48]

Hemzenin fethini takdir olan lamın hazfıyla yapmıştır;

"Vema yuş'irukum imanuhum lienneha[49] iza caetyu'mi-nııne evla yu'minune."

111-"Karşılarına."

Yani alenen görünerek. Reeytuhu kubulen ve kibelen[50] Onu alenen gördüm. Bir rivayete göre Kubul: Kebil kelime­sinin cem'idir, kefil manasındadır. Yani herşeyi onların gözlerinin önüne toplasaydık ve bu da söylediklerimize da­yanak ve kefil olsaydı yine iman etmezlerdi. Bir rivayete gö­re el-Kebil kebiletu'nun cemidir. El-Kübul ise Kebirin ce­midir, Sefinetun, sefinun ve sufun gibi. Yani herşey onların gözlerinin önüne alenen, aşikare, sınıf sınıf gelseydi yine iman etmezlerdi.

113- "Veli tesğa: Kansın."

Buradaki lam harfi akibet içindir. El-ğurur üzerine ma­tuftur. Şurada:

"Yuhi ba'duhum ila badin zuhrufe'l-kavli ğururen." 112. Ayet,

Yani "lil ğururi ve lien tesğa ef idetu nezine la yu'minu-ne, veli yerdevhu veli yakterifu."

117- "Senin Rabbin kendi yolundan sapanı en iyi bi­lendir."

(A'lemu)'nun kendisine izafe edilmesiyle (men)'in cer konumunda olması caiz'değildir.

Çünkü ne zaman (ef ala) bir şeye izaf eedilirse o, onun badinden olur. Şu sözün gibi: "Zeydun efdale aşiretuhu" Zeyd, aşiretinin en faziletlilerindendir ve (tealallahu en ye-kune ba'de'd-dalline.) Allah'ın bazı sapıklardan olması münezzehtir. Buradanaspkonumundaydı. A'lemu'danmu-rad ise: Yolundan sapanları Allah'ın daha iyi bilmesidir. Ba harfi hazfedilmiş ve buradaki (a'Iemun)'da kendi nefsine vasi olmuştur. Zahir olan bu şeye delalet eden vasi olan bir fiili izmar etmiştir. Ta ki kavi şöyle oldu: (Ya'lemu ev ali­me men yedillu an sebilini.)

Kendisinden sonra zahir olan ba harfi buna delalet edi­yor. O da şu kavidedir: "Ve huve a'lemu bil muhtedine."

Mubteda olması hasebiyle de merfu olmuş olması da caizdir. Kendisinden sonra gelen (yedillu)'da onun haberi­dir. Sanki böyle demiş gibidir: "inne rabbeke a'lemu eyyu-hum yedillu ansebilihi."

122- "Ölüyken dirilttik."

Yani sapıklıktaydı ona hidayet verdik.[51]

125- "Allah kimi saptırmak isterse onun göğsünü İs­lam'a karşı daraltır."

Yani zaharec. Bir rivayete göre o da Harec gibi sıfattır. Mastar değildir. Şöyle denildiği gibi: Denifun denefun ke­mimin kememin. Bu kelam darbı mesel olarak verilmiştir. Çünkü aslında kalb ilim ve iman mahallidir. Kalbi öyle bir vasıflandırmış ki, sapıklığı daralmayla hakeden kimse sını­fına koymuş. Zira bu durum göğsün ferah bulması ve açık olmasının hilafınadır. Ve çünkü onun kalbi üzerine mühür vurulmuş keten ve deri şeklinde vasıflandırmış. Tıpkı kor­kak olanın mefud yani kalpsiz, yüreksiz, göğsü boş olan di­ye vasıflanmış olduğu gibi. Ayette olduğu gibi:

"Onların göğüsleri boştur."            (İbrahim: 14/43)

Yani sadece havadan ibarettir, kalpsizdirler,

Tufeyl Gunvi şiirde şöyle demiş:

"Atlılar, savaş günü, altmış yaşım aşmış, metaı bekleme­yen bir köleyle karşılaştılar;

Öyle ki ne kendisine gelen bir hayırdan dolayı seviniyor ne de kendisine musallat olan bir musibetten dolayı sabır­sızlanıp tutuşuyor.

Hiç durmuyor, atlar gelip geçiyor, aldırmıyor ve kamış boğumu gibi boşta değildir."[52]

"Göğe çıkacakmış gibi olur."

Yani göğsünün darlığından ve İslam'a olan nefretinden dolayı o kimse gibidir ki güç yetirmediği şeyi murad ediyor. Huzeli'nin dediği gibi:

"Dağın üzerine süratle çıkar orada bal arısının yiyecek­leri emeceği şeyler vardır,

Tüylerinin rengi kırmızı veya sarıya çalar onun boynu ise alacalı sarıdır, orada kalktığı zaman onun nefreti yükselir.

Tıpkı hedefine giden oklar gibi döner istediği yere gitmek ister."[53]

128- "Ey cinler topluluğu siz insanlarla çok uğraştı­nız."

Ey cinler topluluğu insanlardan bir çoğunu aldattınız ve onları kendinize bağladınız, insanlar da cinlere şehevi arzu­lar ve yardımı heva üzerine tercih etmesi şeklindeki süsle­melerle uydular. Cinler de insanları, cinlerin yoluna koyup itaat ettirmekle kendilerine bağladılar,[54]

129-  "Zalimlerin bir kısmını bir kısmına musallat ederiz."

i Yani bazı zalimleri bazı zalimlere musallat ederiz. Bu bağlamda şiirde de dile getirmiştir:

"Hiçbir kuvvet yoktur ki Allah'ın kudreti onların üzerin­de olmasın.

Her zalim, kendisinden daha zalimiyle mubtela olacak­tır."[55]

Ahtal da bu manada şiirde söylemiş:

"İllatoğlulari, onu onlara bedelen ona güvenip işlerini ona bıraktılar ve Malik'i aldattı ve Yezid de aldanacakür."[56]

Bir rivayete göre onları biribirleriyle cezalandırırız.

Ayette olduğu gibi:

"Onu döndüğü sapıklıkta bırakırız."    (Nisa: 6/1X5)

130- "Kendi aleyhimize şahitlik ederiz."

Gerekli olan hüccetin aleyhlerine olması sebebiyle: "Ey

Rabbim! Biz kendi aleyhimizde şahidleriz." diyecekler.

135- "Ala mekanetikum."

Yani yolunuz üzere. Bir rivayete göre temkininiz üzeri­ne olduğunuz şey üzere. (Artık dünya evinin sonu olan cen­net kimin olacaktır bileceksiniz.)

136- "Ekinlerden Allah'a kıldılar."

Yani Allah'ın yarattığını Allah'a isnad ettiler.

"Mine'I-harsi..."

Müşrikler inançlarınca ekinden Allah içindir diye bir pay ayırdılar buna hars dediler ve putları için bir pay ayır­dılar. Buna da hars dediler. Sonra rüzgarın gelmesi sonucu Allah için ayırdıklarını, putlar için ayırdıkları payla birbi­rine karıştırdı ve onlarla onu öylece bıraktılar ve dediler ki: "Allah bundan daha zengindir." ve aksini yaptılar.

"Ne kötü hüküm veriyorlar."

Burada (ma) 'nm konumu reftir. Yani sae'I-hukmu huk-mehum. Veya (ma)'nın konumu nasb'tır. Yani sae hükmen hukmuhum.

137- "Dinlerini karıştırıp bozsunlar."

Lebistu sevbe elbesuhu velebestu aleyhil emre elbisuhu.

Yani birşeyi birine iyi, hoş göstermek.

141- "Hasad günü hakkını verin, israf etmeyin." Bir rivayete göre o, hayır üzere, zekat haricinde verilen

şeyin men edilişi hakkındadır.[57]

Bir rivayete göre bu şey taksir manasında olan es-Sırf-tir.[58] Cerir de şiirinde (sırf)'i kullanmıştır:

"Ona yüzyıl boyunca verin. Sının sekize tamamlayın, on-ların verişlerinde ne bir minnet ne de sırf vardır."[59]

Şiirde serefu taksir manasındadır.

142- "Hemuleten ve ferşen."

EI-Hemuletu: Yük ve binek için kullanılan büyük deve-' lerdir. El-Fereşu: Yük için kullanılmayan küçük develerdir. İbni Abbas'tan nakledildiğine göre: El-Fereş: koyun ve di­lendiği gibi yenilen şeylerdir. Ebu Ubeyde, Huzeli'nin kav-î  lini tefsir etmiş:

"Ve Allah için yumuşak kanatlı tavşancıl kuşu yüze in­en felçten olsa gerek tavşan etlerini iki kanadının altına yastık yapıyor.

Sanki kuşların kalpleri yuvalarının içinde atılan kuru hurmaların nüvesi gibi bazı amaçlar doğrultusunda atılı­yor misali."[60]

Tevessudu ferheyha: Sermektir. Ayette (Hummeleten veferşen): Allahu Teala'nın onları ferş yaptığı gibi o da yenilen etleri yastık yaptı. Bu garip doyurucu, bedi ve uzak bir görüştür. Çünkü onları tüyünden döşek ve yastık yapma gibi menfaatler elde ettikleri gibi hakeza son derece güzel yemeklerle de istifade ettiler. Manalar son derece birbirine uyumlu ve lafızlar da birbirlerine müteradiftirler. Onların şu sözlerini bilmiyor musun?:

"Ma biha debicun."[61]

Ve:

"Tenasele aleyha'I-veşau."[62]

Ed-debic'den murad çiçekler vs. ile süslenmiş, nakışlan­mış semttir.

El-veşau'dan murat ise alaca karışık renktir. Siyah için­de beyazın olmasıdır.

Bunlarla diyarlar dekore edilip süslenir güzeleşir. Eser­ler bununla güzelleşip iyi olur.

Müfredi: Ed-Dibac'dan feil veznindedir. Diğeri de el-Ve-şa'dan fial veznindedir. Ve hakeza en nefis mallarına da şöy­le demişler: "Naketun ve cemelun. En-Naketu: "Fi'letun min Tenku'ş-şey'e ve tuhayyiruhu ve ecveduhu." Yani bir şeyi seçip ayırarak en hayırlısını ve iyisini edinmektir. El-Cema cemal'dan yapılmıştır. Allah-u Teala'nın ayette ifade etti­ği gibi:

"O hayvanları akşam vakti getirirken ve sabahleyin salarken, sizin için onlarda bir güzellik var."

(Nahl: 16/6)

Bu manada şiirde de ifade ediliyor:

"Maişeti güzelleştirip çoğaltan güzellik hareket İdmanı­nın güzelliğidir.

Bir kişinin kapısından içeri girdiğinde ise onun etrafını bereketle doldurur."[63]

143- "Sekiz çift."

Yani hayvanlardan dört sınıftan sekiz çift yaptı. Her sı­nıftan iki erkek ve dişi yaptı. Koyun, keçi sığır ve koyun sü­rüsünü daha sonra gelende zikretmiş.

"De ki: O iki erkeği mi?"

Yani tahrim olayı erkek olan yönündeyse bütün erkek hayvanlar haramdır. Yok eğer müenneslik yönündeyse bü­tün dişi hayvanlar haramdır. Yoksa bütün helaller aynı hal­de helaldir. Sonra ondan doğanların hepsi haram kılındı öyleyse hepsi haramdır; Çünkü ana rahimleri bunların hep­sine şamildir.

"Nebbiuni."

Haber verin.

"İlimle."

Doğrulukla, sıdkla ve sonra şöyle hitap etmiş.

144- "Yoksa şahit mi oldınız?" Müşahedenizden bana haber verin. Delil konusunda ke­lam bütün hüccetleri kapsamına alıp tam şamil oluyor.

146- "Evil hevaya."

Bağırsaklardır. Bir rivayete göre karnın içinde kalan herşeydir. Fevail veznindedir. Müfredi haviyau ve haviye-tu. Kasiau vekavasiu gibidir. Eğer bunun müfredi haviyye-tun ise o da feai! veznindedir.-Sefinetun ve sefaiin gibi.

152- "Ölçü ve tartıyı adaletle yerine getirin. Biz nef­se gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz."

Yani ölçek ve tartıyı gücünüzün yettiği kadar tam ve denk getirin.[64]

154- "İylik edenlere tamamlamak."

Yani Musa'ya kitabı vermekle ona verilecek ihsan mü­kafatını, cezasını tamamlamış olduk.

156- "Demeyesiniz diye."

Yani dememeniz için veya kerahaten demeniz için.

158- "Yahut Rabb'inin gelmesini."

Yani yahut emrin hepsi Allah'ın oluncaya dek şu ayette olduğu gibi:

"Bugün mülk kimindir?"                     (Ğafir: 40/16)

"Rabb'inin bazı ayetleri."

Rabbinin bazı kıyamet alametlerinin gelmesidir.[65]

159- "Fırkalar halinde idiler."

Yani Yahudiler[66] fırkalar halindeydiler. Müşriklerle müslümanlara karşı fırkalar halinde oldular.[67]

 

⚠ Bu sayfada hata var mı? Bildirin!