İnsanı yaratan, bilmediğini öğreten, akıl ve imanı kendisine bağışlayan, aklıyla kendisini mesul tutan ve imanıyla kendisini alçak gönüllü ve huşu sahibi kılan Allah'a ham-dolsun. AdnanoğuHarının en faziletli oğlu efendimiz Mu-hammed'e (s.a.v.) salat ve selam olsun.

İîîmlerin en şereflisi Kur'an ilmidir. Kelamların en hayırlısı Hakim ve Kahhar olan Allah'ın kelamıdır. Onunla insan kalp yoluna ulaşır, onunla Allah'ın rızasını kazanır ve kurtuluşa erer, ne mutlu o kimseye ki onun etrafında toplanır ve kalbini ona açar. Allah-u Teala şöyle buyurur:

"Muhakkak ki bunda, kalbi olan yahut şahit olarak (zihnini toplayarak dikkatle) kulak veren kimse için bir öğüt vardır." (Kaf: 50/37)

İbni Kayyım bu konuda şöyle dedi: "İstenilene delil getirme, en güzel lafızlarla açıklamayı ayet içine alarak, engelleri gideren şartlarla etki eden hüküm ve yer üzerinde durulur. Ayet, bütün bunları en veciz lafız ve beyanlarla zımnı-na almış ve istenilen şeye işaret etmiştir. Cenabı Hakk'm:

"Muhakkak ki bunda bir öğüt vardır." sözü sûrenin başından buraya kadarına işaret etmektedir. Asıl etki eden de budur ve yine "Kalbi olan kimseler için" sözü asıl karşılanan yerdir, buradan kasıt diri olan ve Allah'ı idrak eden kalptir. Cenab-ı Hakk'm "kulak veren kimse" sözünde ise yine dinlemeye yöneldi, kendisine söyleneni dinledi, bu kelamla müteessir olmak şartıdır.

Ve yine: "O şahit olarak yeter." sözü yani hazır olan, bilinen kalbin şahitliğidir, bu tesir edecek olan engellere işarettir, bu da kalbin yanılması, kendisine söyleneni görüp, düşünüp anlamaması ve düşünmemesidir.

Kalbin etkilendiği etkileyici Kur'an olduğu zaman bu etkilemeyi kabul eden yer diri olan kalp olur, şart bulunmuş olur ve o da dinlemektir. Böylece engel ortadan gitmiş olur. Ve o da kalbi meşgul etmek, muhatap olduğu şeylerden ayırarak dikkatini başka tarafa çekmektir. Ve dikkatini asıl şeyden çevirmekle, tesir hasıl olmuş olur o da fayda ve hatırlatmadır.[1]

Allah'tan kitabını bize anlamayı ve kalbimize galebe edeni açmayı dilerim, muhakkak ki o işiten ve görendir, o cömert ve affedendir, ondan isteyenler ümitsiz olmaz ve ondan dileyenler ise geri çevrilmez.[2]

Müellifin Hayatı ve Eserleri:

İsim ve soyu: Topladığım kaynaklarda müellifin ismi, Muhammed b. Ebi el-Hasan en-Nisaburi el-öaznevi'dir. Bundan başka bulamadım. Bunun dışında mu'cemu'1-mü-ellifin sahibi ise babasının isminin Ali olduğunu zikreder. İlk hayat tercümesini veren Yakut (Mu'cemü'l-edibba cilt 19 sahife 124)'dür. Ondan sonra hayatmı verenler Yakuti'nin verdiğini harfiyen nakletmişlerdir. Suyuti Buğyetu'l-Vuat'ta[3] ed-Davudi Tabakatu müfessirin'de[4] ez-Zirikli A'lam[5] ve Ömer Kehhale mu'cemü'l-müellifm'de[6] hayatını vermekte-ler. Beyanu'1-Hak lakabıyla lakaplanmıştı.[7]

Müellifin Vasıfları:

Yakuti şöyle der: "Çok alim, işinde mahir idi, luğatı bilen bir tefsirciydi. îkna edici fasih bir fıkıhcıydı."

Bu vasıflar gösteriyor ki müellif büyük özelliklere sahipti. Çok alimdi, yüksek makam ve yüce mertebeye sahipti.

Kitabı bize ne kadar alim olduğunu gösteriyor. Kitabı kısa ve öz olmasına rağmen o çok ilim ve büyük faydalar ihtiva etmiş, lügat, nahiv, belagat, fıkıh ve hadiste çok faydalı olduğu gibi güzel söz ve munazaracı ve hazır cevap birisiydi*

Elimizdeki kitaplar, ilmini nereden aldığını, hocalarının kim olduğunu, ondan kimlerin ilim aldığını ve kime okunduğunu belirtmiyor. Sadece onun Nisabur'Iu olduğunu söylemişler. Zira umulur ki belkide kendisi Nisabur'dan hiç çıkmamıştır. Çünkü basılı Bağdat tarihi onun hakkında bir şey zikretmemiştir.[8]

Fıkıhta Mezhebi:

Hanefi mezhebine bağlı idi, bununla beraber Kureşi "Hanefi tabakalında" zikretmiyor, çok faziletine ve geniş ilme sahip olmasına rağmen Kasım b. Kutluboğa da (Tacu't-teracum'de) zikretmemiştir. Umarız ki o tanınanlardan biridir, şiirinin ona işaret ettiği gibi, daha sonra o şiiri zikredeceğiz. Cenabı Hakk'ın şu sözünü:

"Düşman tarafından engellendiğinizde."

(Bakara: 2/196)

Açıkladığı zaman kendisinin hanefi mezhebine bağlılığım izah ediyor. "Şafii şöyle der: El-ihsar kelimesi düşmanın engellemesi manasınadır. Çünkü bu ayet Rasulullah (s.a.v.) Hudeybiye'de umreden engellendiğinde inmiştir onun içindir ki Allah-u Teala şöyle buyurur:

"Emin olduğunuz zaman." (Bakara: 2/196)

Bizim görüşümüze göre ise ihsar (engel) hastalıkla olur. Bu İbni Abbas ve İbni Mesud'un da görüşüdür. Cenab-ı Hakk'ın şu sözünde (aynı ayetin devamında):

"Kolayınıza gelen kurbanı gönderin."

İbni Abbas o kurbanın koyun olduğunu söyler ve biz de bu görüşteyiz. Allah-u Teala'nın şu sözünde:

"Boşanmış kadınlar üç kuru (üç adet veya üç temizlik suresi bekleyip) kendilerini gözetlerler." (Bakara: 2/228)

(Müellif) Dedi ki: "Kuru kelimesi sahabe ve fukahanın çoğuna göre hayız müddetidir." Şafii mezhebine işaret ederek dedi ki: "Bazılarına göre temizliktir" der ve bunu kapalı bırakır. Sonra delil getirdi ki bu görüşüne ve mezhebine yardımcı olarak "kuru: hayızdır." dedi.

Cenabı Hakkın şu sözünde de:

"Adeletten ayrılmamanız için en uygun olan budur" (Nisa: 4/3) Teulu kelimesini tecuru yani üzülme ile tefsir etti. Sonra da şöyle dedi: "Kim bu ayeti çocuklarının çokluğu ile açıklarsa mana yönünü ele almış olur lafız yönünü değil." O bununla Şafii'yi söylemektedir. Ve bundan başka me-'seleler de vardır.[9]

Müellifin Yazdığı Eserleri:

Yakut şöyle söylüyor: Müellifin içinde icaz olduğunu iddia ettiği kitapları vardır, şunlar gibi.

1- Halku'l-insan (insanın yaratılışı.)[10]

2- Cumelu'l-Geraib fi tefsiru'l-hadis (hadisin izahında-ki garip şeyler.)[11]

Seğani'nin söylediğine göre müellifin bu kitabının ihtiva ettiği kitapların geneli dil ağırlıklıdır, (el-Ebabu'z-zahir) adlı kitabının ne basılı bir nüshasını buldum ne de zikredilen bu kitaptan bir nakil buldum. Umulur ki kitabın diğer cüzlerinde mevcuttur.

3- İcazu'l-beyan an meani'I-kur'an (Kur'an'm manalarını özlü bir şekilde izah etme) Onbinlerce faydayı içine alır.[12]

Gecende de 553 Hicride bu kitabı tasnif etmiştir. İran milliye şura meclisi kütüphanesinde 4240 numarayla 104 yaprak olarak bulunmaktadır. Müellifin hayatını yazan herkesin zikrettiği üç kitabı bunlardır. Müellif te kitabında zikrettiği gibi ben de, şu diğerlerini ekledim:

4- Keturiyadı fi bidulitiradi. Vedhu'l-Burhan'a: 1/118 bakınız.

5- El-Ğulaletu fi meseletu'l-yemin ela şurbi'1-mai min el-Kuzi velamaefi'1-kuzi. 1/139.

6- Şarhu'l-ebyat: Beyitlerin izahı. Bu kitabında bulunan beyitlerdir. Cenabı Hakk'm şu sözünü tefsir ederken bundan bahseder. "Nefsini aşağılık yapan (beyinsiz)den başka" 1/171 yine onun eserlerinden,

7- Bahru'l-Burhan fi muşkilatı meani'I-Kur'an.[13]

8- Dureru'l-Kelimat ela ğureri'l-ayati'I-mevhumeti't-tearudi ve'ş-şubuhat.[14]

9- Ğureru'l-Ekavil fi meanil tenzil[15] ev zübdetu't-tefsir ve lemetu'l-ekavil.[16]

10- Şevariduş-Şevahid ve kelaidu'I-kesaid.[17]

11- Esiletul-Raia vel-ecvibeti's-sarie ila hulbeti'I-be-yan ve hilyeti'l-ihsan.[18]

12- El-Muciz fi nasih ve'I-mensuh[19]

13- Et-tezkire ve tebşire fi mesaili'l-fıkhı. 1000 fıkhı meseleyi içine alan kitabı fıkhı meselelerin çoğunu kapsamaktadır.[20]

Yakuti diyor ki: O yazdıklarında icaz olduğunu iddia etmektedir. Umulur ki bu iddianın sebebi Arab lügatini geniş şekilde bilmesi, delillerinin çokluğudur ve hatta hiç kimse onun kadar delil getiremiyeceğini zannetmiştir.

İcaz, sadece Allah'ın Kitabına mahsustur. Nice telifatlar vardır ki o teliflerin sahipleri ve alimleri gururlanmış, onlardan sonra gelenler de tenkit etmiş ve sahiplerinin hatalarını, şüphelerini ortaya çıkarmışlardır.

Belirttiğimiz gibi müellifin kendisi bu hatalardan beri olmamış, arınmamış. Allah-u teala yazara rahmet eylesin, onu avfu mağfiret etsin.[21]

Şiiri:

Kaynaklar müellifin iki beytten başka şiirinden bahset-memektedir. O iki beyti de şudur.

İnsanları horlama olur ki Allah'ın veli kuludur sen bilmezsin.

Allah'ın yanında değerli olan kendini gizler, onların ilminde kadir gecesi gizlendiği gibi.[22]

Vefatı:

Sunulan kitaplar onun ölümünden bahsetmiyor, ancak Zi-rikli A'lam'mda onun 550 hicride vefat ettiğini belirtir.[23] Ömer Rıda Kehhale Mu'cemu'l-Müellifin'de aynı görüşü alır, ama bu ikisinin bir zannıdır. Başka bir yerde ise Ömer Kehhale Hicri 553'te hayatta olduğunu belirtir.[24] Bu yılda da İ'cazu'l-Beyan kitabını tamamlamıştır, der. Vefatının 555 Hicri veya daha sonra olduğu tahmin ediliyor.[25]

Kadılık dönemi:

Kitabın el yazması sahifelerinde el-Kadı Mahmud b. Ebi'l-Hasen b. el-Hüseyin en-Nisaburi diye yazılıdır. Keş-fu'z-Zunun'da ise Halku'l-insan adlı kitabından bahsederken el-Kadı Beyanu'1-Hak Mahmud b. Ebi el-Hasen b. el-Hüseyin en-Nisaburi diye yazmaktadır. Fakat kadılık yapıp yapmadığını bilmiyoruz.[26]

Tefsir İlminde Işıklar

Tefsir İlmi:

İbni Haldun Mukaddimesinde diyor ki: Kur'an arap diliyle ve Arap dili belagatı üslubu ile inmiştir. Araplar onu anlıyor onun müfredat ve terkiplerindeki manalarını biliyorlardı. Kur'an cümle cümle ayet ayet olayların durumuna göre tevhidi açıklamak ve dini farzları belirtmek için iniyordu.

O emirlerden bazıları: imanİ akidelerle ilgili, muamelatla ilgili ahkam, takdim olan ve tehir olanı onu neshederdi. Rasulullah (s.a.v.) Kur'an'da bilinmeyenleri açıklıyor, na-sih ve mensuhu birbirinden ayırıyor, ashaba öğretiyor ve onlar da öğreniyorlar, iniş sebebini belirtiyor, ondaki durumu naklediyordu. Allah-u Teala'nın şu ayette de bildirdiği gibi:

"Allah'ın yardım ve fetih geldiği zaman..."

Allah'ın yardımı peygambere geliyordu.

Muhakkak ki bunu İbni Ebi Şeybe ve Abd ibni Humeyd el-Bezzar ve Ebu Ya'la ve İbni Merdeveyh ve el-Beyhaki de Delail adlı kitaptan tahric ederek İbni Ömer'in şöyle dediğini rivayet etti. "Bu sure kurban bayramı günlerinde Mi-na'da nazil oldu. Rasuluilah (s.a.v.) ise veda haccınday-dı."

"Allah'ın yardımı ve fetih geldiği zaman..." Nasır surenin hepsi inmişti. Rasulullah (s.a.v.) bununla veda edeceğini anladı.

Ahmed, İbni Cerir, İbni Münzir, İbni Murdeveyh İbni Ab-bas'tan rivayet ederek şöyle dediğini rivayet ederler:

"Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde..." Yani Nasr suresi inince Rasulullah (s.a.v.) şöyle buyurdu:

"Nefsim bana ölümü haber veriyor, muhakkak ki ruhum bu sene kabzedilecektir."

Bu rivayet Allah kendilerinden razı olsun bütün sahabi-lerden nakledilmiştir, bunu tabiiler de aynen nakletmişler ve onlardan da nakledilmiştir. Öncekiler sonrakiler arasında nakledilmeye devam etmiş ta ki bu bilgi ilim haline dönmüştür. Kitaplar yazılmış ve sahabe ile tabiinden varid olan nakiller birçok kitapta yazılmıştır. Meseleyi Taberi, Vaki-di ve Salebi gibi müfessirîer de nakletmişlerdir, kitaplarında birçok nakilleri rivayet etmişlerdir.

Sonra lisan ilimleri; lügat mevzularında, irab ahkamlannda ve belagatta terkiplerde kelamdan yapılmış (sınai) bir ilim haline geldi. Bütün bu Özellikler araplann birer melekesi iken bu konularda tedvinler yapıldı. Öyleki bu konularda ne bir nakle ne de kitaba müracaat edildi. İşte Tu-nusi denilen bu alim artık lisan ehlinin kitaplarından telakki edilmeye başlandı. Bu da Kur'an tefsirine ihtiyacı meydana getirdi, çünkü Kur'an, arap dilinin metod ve bela-ğatiyle inmiştir. Böylece tefsir iki kısım oldu:[27]

1- Nakli tefsir: Seleften nakil olan görüşlere dayanır ki o da^ nasih ve mensuh bilgisi, nüzul sebebi ve ayetlerin maksadı gibi konulardır ki bu ancak sahabi ve tabiinden nak-lolan rivayetlerle bilinir.

2- Diğer tefsir ise dile dayanan tefsirdir. O da dil bilgisi, i'rab, belagat gibi konuların manayı: maksat ve üsluba göre verir.

Bu tefsir ise öncekinden ayrılır, ancak önceki tefsir asıl kastolunandır. İkinci tefsir ise ancak dil ilmi ilim haline geldikten sonra oluşmuştur.

Birinci tefsir çeşitinde görüyoruz ki sahabe peygamberden sonra da tabiin sahabeden nakil yapıyor. Tabiinden bazıları tefsirin tamamını sahabiden almış. Mesela Müca-hid'in dediği gibi: Kur'an'ı üç kez İbni Abbas'a okudum Fa-tiha'dan sonuna kadar ve her ayette durdum, ona sordum.[28]

îbni Teymiyye diyor ki: Tefsiri en iyi bilenler Mekke ehlidir, çünkü onlar İbni Abbas'ın arkadaşlarıdır. Mücahid, Ata, İbni Ebi Rebah ve îkrime mevla İbni Abbas, Said b. Cü-beyr, Tavus ve diğerleri gibi.

İnsanlar Tabiinin nakillerini alıp almamakta ihtilaf ettiler, şayet Rasulullah'tan ve sahabeden bu konuda nakil yoksa, imam Ahmed'den bu konuda iki görüş nakledilmiş, bir görüşe göre nakilleri kabul edilir, diğer görüşe göre kabul edilmez. Müfessirlerin çoğuna göre tefsirde tabiinlerin sözleri kabul edilir. Çünkü onlar tefsir görüşlerinin çoğunu sahabeden almışlardır.

Tefsirin bu merhalelerinde görüyoruz ki islam aleminde kitaplara giren birçok israiliyat ve hiristiyan görüşleri vardır. Bu da ehli kitaptan İslama girenlerin çok olmasıyladır. Şer'i hükümlerle alakası olmayan birçok şey zihinlerine takılmıştır: İnsanın yaratılışı ve varoluşun sırları gibi. Bazı tabiiler araştırmadan ve tenkid etmeden çok kolayca israiliyat-tan olan haberleri almışlardır. Bunu en çok rivayet edenler ise ehli kitaptan müslüman olanlardır. Abdullah b. Selam Ka'bu'l-Ahbar ve Vehb b. Münebbih gibi.[29]

Tabiinden sonra ilim genişledi, Kur'an ilmi hadisten ayrıldı, her ayetin ayrı ayrı tefsiri yapıldı, bu da Kur'an'daki ayetlerin tertip sırasına göre yapıldı.

Bu müelliflerin önsözlerinde mesela: İbni Cerir et-Tabe-ri ölümü 310 Hicri'de[30] Ebu Bekir Ibni Munzir en-Nisabu-ri ölümü 318 Hicri'de[31] Ebu Bekir İbni Murdeveyh ise ölümü 410 Hicri'de[32] vaki olmuştur. Daha başkaları da vardır. Bu tefsirlerin hepsi de senetle peygambere, sahabeye ve tabiine dayandırılarak rivayet edilmiştir. Bunlarda hadis ve sahabelerin sözlerinden başka birşey yoktur. Ancak İbni Cerir bazı görüşlere yöneldi ve bazılarında ise irab yönünde tetkik edip konuştu. Kur'an ayetlerinden hüküm çıkarılması gereken yerlerden hüküm çıkardı.

Sonra miifessirler telif ve cemler yaparken özetleme ve kısaltmaya gitmişlerdir.

İkinci kısım tefsire gelince: Onların tefsirleri ise daha çok lügat ve dil kurallarına dayanır. Bu konuda ilk telif yapan Ebu Ubeyde Muammer b. el-Müsenna'dır ki Hicri 210'da vefat etmiştir. Kitabını "Mecazu'l-Kur'an" adıyla yazmıştır. Dr. Fuat Sezgi'nin tahkikiyle kitap basılmıştır. Sonra da Kutrub İbni el-Müstenirki Sibeveyh'in öğrencisidir. Hicri 206'da vefat etmiştir. Kitabından hiçbir şey bilinmemektedir. Kitabının ismi "Meani'l-Kur'an"dir. Sonra da el-Ahfeş Said b. Mesude o da Sibeveyh'in öğrencisi olup Hicri 215'de vefat etmiştir. Kitabım Kesai'nin isteği üzerine telif etmiştir. Diyor ki: Biz bir araya geldiğimizde benden bir kitap telif etmemi istedi ben de ona Meani'l-Kur'an'la ilgili bir kitap yazdım. O kitap onu. imam kıldı. Kufeli'lerden Kesai Ali.b. Hamza da bir telif yaptı ki o aynı zamanda Küfe'lile-rin şeyhidir. Hicri 189'da vefat etmiştir. Kitabının ismi ise (El-Müştebih fi'l-Kur'an)'dır. Çok güzel bir çekiciliği vardır. Kütüphanelerde mevcuttur. Paris kütüphanesinde el yazma ile 665 nolu olarak kayıtlıdır.[33]

Başka bir kitabı daha şu isimle vardır: "Kitap ma iştebe-he min lafzi'l-Kur'an ve Tenazele min kelimati'l-furkan." Fakat bu kitap önceki kitabın aynısı mı yoksa değişik bir kitap mı bilemiyoruz.

Sonra Ferra Ebu Zekeriya Yahya b. Ziyat'tır, Kesai'nin öğrencisidir. Hicri 207'de vefat etmiştir. Onun da (Me-ani'I-Kur'an) adında kitabı vardır. Muhammed Ahmed Ali Naccar ve Ahmet Yusuf Necati'nin tahkikiyle 3 ciltle basılmıştır.

Salebi şöyle diyor: Ferra'nın (Meani'l-Kur'an) adlı kitabını yazmasının sebebi şöyledir. Arkadaşlarından Ömer b.

Bekir Me'mun'un vezirlerinden Hasan b. Sehl'in kendisinden Kur'an'dan bazı şeyler sorduğunu ve kendisine cevap veremediğini, kendisi için bir usul kitabı yazmasını mektupla ister o da bunu yazar ve kitaba bakmasını ister. Kitabı kendisi okuyunca arkadaşlarını toplar ve:

"Toplanın size Kur'an'la ilgili birşeyler yazdıracağım." der, onlara bir gün tayin eder, onlar hazırlanınca onların huzuruna çıkar ve mescitte müezzin olan ve aynı zamanda Kur'an okuyucusu olan bir adama:

"Oku" der o da Fatiha'yı okur ve o da tefsir yapar böylece bütün Kur'an'ı tefsir yaparak kitabını yani tefsirini yazar.[34]

Sonra Ebu Ubeyde el-Kasım b. Sellam gelir ki Hicri 224'te vefat etmiştir. O da onların kitaplarından topladı. Onlarda rivayetler ve dayandığı kaynaklar, sahabe, tabiin ve fa-kihlerin görüşleri vardı.[35] Bunların yarısını rivayet etti ve diğer yansını rivayet etmeden öldü ve çoğu da ondan rivayet edilemedi. Ebu Ubeyde ilk defa iki tür tefsiri bir araya toplayandır. Yani rivayet tefsiri ve lügat ve nahiv tefsirini. Fakat onun tefsirinden birşey bilinmiyor. Burklman onun tefsirinin kaybolduğunu söyler.[36]

Kıfti "Yunus b. Habib" hayatını anlatırken o da Sibe-veyh'in şeyhidir. Hicri 182'de vefat ettiğini onun da (Me-ani'l-Kur'an) adında bir kitabının olduğunu anlatmaktadır.[37]

Böylece Yunus b. Habib'in ilk defa lügat ve nahiv kurallarıyla telif yaptığını fakat bu kitabından haber alınamadığını tahmin ederim ki Tatarların yok ettiğini belirtir.

Yine Kıfti'nin belirttiğine göre Kesai'nin şeyhi Ebu Cafer el-Ruasi Hicri 187'de vefat etmiş ve onun da (Meani'l-Kur'an) diye eserinin olduğunu söyler.

Kıfti bugüne kadar bu eserin rivayet edildiğini söyler.[38]

Kifti Hicri 7. asırda 624'de vefat etmiştir. Böylece anlaşılıyor ki kitap yaygın olup neşredilmiştir. Fakat bir kitaptan da bir haber alamadık, umarız ki dünya kütüphanelerinden birinde mevcuttur.

Sonra ilimlerle beraber fıkhı ithilaflar da yayıldı, Kelam ilmi yaygınlaştı, islami gruplar mezheplerini yaymaya baş-ladılarVe mezheplerine çağırmaya başladılar. Felsefi birçok kitap tercüme edildi. Bu ilimler ve bu ilimlerle ilgili araştırmalar tefsirle iç içe girdi.

Edebi ilimler: Arapça aslından zayıflamaya başladı, Arapların yabancılarla karışması nedeniyle, Kur'an elfa-zının ve belagatının anlaşılması için bu ilimlerin tefsirle karışması bir ihtiyaç oldu.

Kelam ilmi: Guruplar oluştu ve bütün guruplar ayetlerle görüşlerine deliller getirdiler. Alimler tefsirlerinde kelam ilmine yöneldi. Doğruyu yanlıştan ayırmaya ve Kur'an'ın işaret ettiği ve etmediğni belirtmeye başladılar.

Fıkıh İlmi: Fıkıh ilmi genişledi ve alimler ise fıkıhta de-rinleştiler. Tefsirciler ahkamın alındığı hükümleri öğrenmek, kanun yapma yönünden tamamlamak ve Kur'an'ı şerh etmek için fıkıhla birleştirdiler.

Böylece tefsir üç kısma ayrıldı:

1- Rivayet tefsiri: Daha Önce geçtiği gibi en meşhur tefsirler: İbni Cerir et-Taberi, ed-Durru'I-Mensur, İbni Kesir. Suyuti Tefsiri ve İbni Ebi Hatim Tefsiri gibi.

2- Rey tefsiri: Reyden kasıt içtihattır. Yani içtihadla yapılan tefsirdir, nasih ve mensuh bilgisi, nüzul sebebi, ca hiliye şiirini bilme ve onunla delil getirme Arap dilinin lafızlarının delalet ettiği yönleri ve tefsirde arap dilinin bütün yönlerinibilerek tefsir yapmaktır. Bu tefsirin en meşhurları ise şunlardır:

1- Fahru'r-Razi Tefsiri: 16 cilt olarak basılmıştır. Kelam ilmi ağırlıklıdır. Bozuk görüşler ve batıl mezheplerin görüşlerine reddiyeler vardır.

2- Kadı Beydavi Tefsiri: Büyük bir cilte basılmış ve üzerine çok haşiyeler yapılmıştır.

Şeyh Zade haşiyesi, Beydavi üzerine yapılan en güzel haşiyedir, dört büyük cilt olark basılmıştır. Hefacı haşiyesi: 8 cilt olarak basılmıştır.

3- Zamahşeri Tefsiri: İsmi el-Keşşaf'tır. 4 cilt olarak basılmıştır.

İbni Haldun diyor ki: Tefsirlerden bu ilmi en iyi içine alan Zahamşeri'nin Keşşafıdır. Ancak müellif itikatta Mutezi-le'dir. Kendi fasit mezhebine deliller getirmektedir.[39]

Bazı alimler diyor ki: Zamahşerinin tefsirinden daha güzel belagat tefsiri görmedik, tefsirin üzerine çeşitli haşiyeler yapılmıştır.

Haşiyelerden bazıları şunlardır:

İbni Münir İskenderi'nin "el-intisaf fima tedemmenehu el-Keşşaf mine'l-itizal" Keşşafla beraber basılmıştır.

Muhammed Aleyan el-Merzuki Ezher alimlerinin bü-yüklerindendir. Haşiyesi kio da Keşşaf la beraber basılmıştır.

Şerafeddin Tayibi'nin haşiyesi: Zemahşeri'deki lafızları kapsamaktadır, Mutezile mezhebine cevaplar vermekte delillerinin zayıf ve bozuk olduğunu, belağanın ehli sünnetin söylediği doğrultuda doğru-olduğunu Mutezile'nin dediği doğrultuda doğru olmadığını beyan ediyor.[40]

İbni Hişam'ın "Muhtasaru'l-întisaf minel-Keşşaf' adlı haşiyesi. Daha önce de zikrettiğimiz İbni'l-Munir'in "el-in-tisafı'nın özeti yapılmıştır ve bazı ziyadeler yapılmış olup kitap el yazması olarak Berlin kütüphanesi ve Ezher kütüphanesinde bulunmaktadır.[41]

4- Camii'l Tevil li muhkemi'l Tenzil Ebu Müslim el-İs-fehani Muhammed b. Behr. Vefatı Hicri 321 olup Mutezi-le'nin büyüklerindendir. 14 ciltlik büyük bir tefsirdir.[42]

Yanlız kaldığı görüşlerinden biri de, Kur'an'dan neshi inkar etmesidir. Bu konuda özel bir bölüm ayıracağız. Razi tefsirinde bazı görüşlerini belirtmektedir. Ebu Hayyan'da Bahr adlı tefsirin bazı görüşlerini belirtmiştir. Müellifimiz de bazı görüşlerini belirterek red etmektedir. Kurtubi de yine tefsirinde bazı görüşlerini belirtir.

5- Hicri 384'te vefat eden Rumani'nin "el-Camiu fi ulu-mi'1-Kur'an" Tefsiri de faydalı ve büyük bir tefsirdir. Fakat içinde Mutezile'nin görüşleri izah edilmiştir.[43] Kitap hala koruma altındadır. 7 cildi Paris kütüphanesinde, 12 cilti ise Mescidi'l-Aksakütüphanesindedir.

6- Hicri 749'da vefat eden büyük alim Şemsuddin el-İs-behani'nin tefsiri. Davudi şöyle diyor: "Büyük bir tefsir yazdı ama tamamlayamadı."[44]

Es-Sufdi ise şöyle diyor: Onu tefsirinde aklına geleni yazdığını gördüm, herhangi bir kaynağa bakmadan, Keşşaf ile Mefatihu'1-Gayb (İmam Razi'nin) arası güzel bir derleme tefsir, veciz, ibare ve bir çok konuda yapılan itirazların ziyadesiyle yazılmıştır.[45]

7- Hicri 543'de vefat eden Malik'i imamlardan Ebu Bekir İbni el-Arabi'nin "Envaru'1-Fecr fi tefsiri'l-Kur'an" adlı eseri de bu eserlerdendir. Müellifi diyorki: "80 bin yapraktan oluşan tefsiri 20 senede hazırladım."[46]

Şeyh Yusuf el-Hazzam el-Mağribi (Vefatı Hicri 760'da) şöyle diyor, Ebubekir b. Arabi'nin tefsiri olan "Envaru'1-Fe-cr"in tamamını Adil melik müminlerin emiri Ebu Anan Fa-ris b. Ebi Salt Osman b. Yusuf b. Abdilhak ki o Ebi Ennan kabilesinin Merakeş şehrinde sultandı, onun bir kitaplığı vardı, onun kitaplığında tamamını 80 cilt olarak gördüm. Kitaptan herhangi bir şey eksilmiş değildir.

Diyorum ki: "Şeyhimiz kadı Muhammed Abdullah el-Şenkiytı'nin bize söylediğine göre kitap Fas'ta Ribat'ta kı-raliyet kütüphanesinde bulunmaktadır.

8- Mekkiyi'l-Kaysi'nin (Vefatı Hicri 407) "El-Me'sur an Malik fi Ahkami'l-Kur'an ve Tefsiri adlı eseri. 10 cüzdür, onu 300 cüzden toplamış şeyhi "Ebu Bekir el-Udfuvi'nin tefsirine dayanmaktadır. (Vefatı Hicri 388) Tefsirinin ismi ise "el-İstiğna"dır. Büyük bir tefsir olup 120 cilttir. 12 senede tamamlanmıştır. Bazılarının Mekkiyu'l-Kays'ınm tefsirini tahkik ettiklerini duydum ve yakında basılacağının haberini aldım.

9- Ebi Abbas Kevaşı (vefatı Hicri 680)nin "et-Tefsirul Kebir" adlı eseri, ve yine onun "Tefsiru's-Sağir" diye bir tefsiri de vardır.

Suyuti diyor ki: Şeyh Celalettin Mehelli tefsirinde ona dayanmakta ve itimat etmektedir. Ben de ona ve onunla beraber "el-veciz"e ve "Tefsiru'l-Beydavi"ye ve "İbni Kesir"e ve Celaleyn tefsirine dayandırdım, görüşlerim tefsir el yazması olarak mevcuttur. Başkaları gibi kaybolmamıştır. Bir nüshası ise Medine'de İslam üniversitesi kütüphanesinde mikrofilme alınmış olarak bulunmaktadır.

10- Maverdi tefsiri ismi "En-Nuketu ve'1-Uyun" dur. Kuveyt'te 4 cüz olarak basılmıştır. Kurtubi tefsirinde çokça bu tefsire dayanmaktadır.[47]

11- İbni Atiyye'nin tefsiri (vefatı Hicri 546) ismi "el-mu-harreru'l-veciz fi tefsiri'1-kitabi'l-aziz" dir. Ebu Hayyan Bahru'l-Muhit adlı tefsirinde diyor ki: Tefsir ilminde en güzel tasnifi yapan, iyiyi kötüden ayıran en açık görüşlü bir tefsirdir.[48]

İbni"Teymiyye diyor ki: "İbni Atiıyye'nin tefsiri Ze-mahşeri'nin tefsirinden daha iyi, daha açık, nakil ve araştırma olarak da daha çok tercih edilecek bir tefsirdir."[49] Tefsiri büyük bir tefsirdir. Fas'ta basılmaya başlanmıştır, şimdiye kadar 11 cüzü çıkmıştır.

12- Ebu Leys Semerkandi (vefatı Hicri 373) nin "Bahru'I-Ulum" tefsiri. Üç büyük ciltten oluşan el-yazmasi[50] olarak Daru'l-;Kutubu'l-Mısri ve Ezher kütüphanesi ve Irak vakıflar kütüphanesinde bulunmaktadır.[51] Irak'ta basılmaya başlamıştır. Üç cüzü yayınlanmış ve En'am suresinin sonuna kadar gelinmiştir. Bu da el yazması birinci cilde denktir.[52] . '

Şeyh Zeynüddin Kasım b. Kutluboğa hadisleri tahriç etmiş (vefatı Hicri 854) ama basılamamıştır.[53]

13- Kurtubi'nin tefsin ismi "El-Camiu li ahkami'l-Kur'an" dır. Çeşitli baskılarla basılmıştır. O da Maverdi tefsirine ve İbni Arabi'nin Ahkamu'l-Kur'an'i[54] ve en-Nu-has'ın i'rabu'l-Kur'an'ına dayanmaktadır.[55]

2- Tefsiru'l-İşari: O, Kur'an ayetlerinin hilafına olan ayetlerin tevilidir. Gizli bazı işaretlerle ancak tarikat er-bablanna zahir olabilir. Bununla ve murat olunan zahiri şeyler arasında tatbik mümkündür. Bu tefsirin şer'i bir aslı vardır. îbni Ebu Hatem'in İbni Abbas'tan naklettiğine göre şöyle demiş: "Kur'an'da haberler ve misaller vardır. Helal ve haram, nasıh ve mensuh, muhkem ve müteşabih, açık ve gizli yönü okunuştur, gizli yönleri tevil edilir. Alimler uğraşırlar sefihler (aklı kıt kimseler) ise ondan uzaklaşırlar."[56]

İşaret tefsirinin iki şartı vardır.

1- Arap dilinde kararlaştırılmış kaidelerin maksadına zahiren uygun olması.

2- Kendisine delil olacak ayet, hadis veya diğer kaynaklardan itirazsız kaynakların olması gerekir.

Bu tefsir çeşidi asıl görüntüsünden uzaklaşmış değildir, ayetin görünüşü anlaşılmaktadır, ayet bu nedenle kapalı değildir. Buna dilin, örfünde delil getirilmektedir ve sonra gizli mefhumlar böylece ayetin yanında anlaşılmaktadır.[57]

Bu çeşit tefsirlerden: Sehl b. Abdullah el-Tusteri'nin (ölümü Hicri 273) "Tefsiru'l-Tusteri" isimli tefsiridir. Kendisi Zühd ve takva ehli olup tefsiri bir ciltten ibarettir.

Aynı tefsirden Ebu Muhammed el-Bekli el-Şirazi'nin (ölümü Hicri 666) "Araisu'l-beyani fi hakaiku'l-Kur'an"dır. Uzun zamandan beri iki cilt olarak basılmıştır.[58]

İ'rabla İlgili Kitaplar:

Böylece değişik kitaplarda vardır. Bu kitaplar özellikle Kur'an ilimlerini kapsamaktadır. Mesela bazıları Kur'an'in i'rabi ile ilgilidir ki şunlardır:

Ebu Ca'fer en-Nuhas'm üç cilt olarak basılan "İ'rabu'l-Kurlan".

Eou'1-Beka el-Ukberi'nin iki cilt olarak basılan "Et-tib-yan fi i'rabi'l-Kur'an".

Îbnu'l-Enbari'nin eskiden beri üç cilt olarak basılan "el-Beyan fi i'rabi'l-Kur'an"

Es-Seminu'1-Halebi'nin geç de olsa altı cüz olarak güzel bir tertible basılan "ed-Durru'I-Mesun fi ulumu'l-kitabi'l-meknun. Kendi sahasında en güzel kitabdır ve diğer kitaplar da şunlardır.[59]

Kur'an'daki Ahkamla İlgili Yazılan En Meşhur Kitaplar:

İbni Arabi el-Maliki'nin dört cilt olarak basılan "Ahka-mul-Kur'an."

El-İIkiye el-Herasi eş-Şafii'nin iki ciltlik "Ahkamu'l-Kur'an."

El-Cessas el-Hanefi'nin üç büyük cilt şeklinde basılan "Ahkamu'I-Kur'an."

İbni Fersu'l-Malik el-Gırnati'nin (ölümü Hicri 559) "Ah-kamu'l-Kur'an."

Davudi Ğırnati'nin Kitabı hakkında şöyle der: "Çok faydalı bir kitaptır. Bu konuda en güzel yazılan kitaptır.[60] Kitap el yazması olarak bulunmakta ve hatta mikro filim olarak da Medine'deki islam üniversitesi kütüphanesinde bulunmaktadır.[61]

Ayet ve Surelerin Birbirine Olan İrtibatıyla İlgili Yazılan Eserler:

Bu konuda yazılan en güzel kitap Burhaneddin Bekai'nin (Ölümü H. 885) "Nazmu'd-dureri fi tenasubi ayeti ve's-sü-veri" adlı Hindistan'da basılan 22 ciltlik kitabıdır.[62]

Ebu Hayyan el-Endulusi'nin şeyhi Ebu Cafer Ahmed b. ez-Zübeyr'in (Ölümü h. 807) "el-Burhan fi tertibi suveru'l-Kur'an" ki geç de olsa imam Faysal üniversitesinde Ri-yat'ta basılmıştır.[63]

Suyuti'nin "Tenasubu'l-Dureri fi tenasubu's-suveri" küçük çaplı kitabı, matbudur.[64]

Kur'an'ın Lafız ve Manalarını Kapsayan Kitaplar.

Bunlardan Rağıb el-İsfehani'nin (ölümü H. 425) "el-Mufredaf'ı basılmış haldedir.

Kamus.1 un sahibi Feyruzabadi'nin "Besairu zevi't-tem-yiz fi'l-letaifu'l-Kitabu'l-aziz"i altı cilt olarak basılmıştır.

İbni Cevzi'nin tek ciltte basılan "Nüzhetu'l-a'yunu'l-Nevazir fi'1-vucuh ve'n-Nezair" adlı kitabı.

Kadı Damiğani'nin tek cilt olarak basılan "el-vucuh ve'n-Nezair" adlı kitabı.[65]

Kur'an'ın Çeşitli Yönlerinden Bahseden Muhtasar Tefsirler:

Bunlardan "Nesefi tefsiri" ki üç cilt olarak basılmıştır.[66]

Yine bu tefsirlerden sayılan "Vedehu'l-Burhan" bu elimizdeki kitaptır.

KeJbi'nin tek büyük bir ciltten ibaret olan "Et-Teshil" de bu kitaplardandır.

Bunların dışında Kur'an ilimlerinden bahseden kitaplar vardır, geçmişten ve şu anda Kur'an'ın büyüklüğünü, icazını ve belagatının kuvvetini izah eden kitaplar vardır. Yazarlar jfazmış, müellifler telifler yapmış ama hiç kimse kitabullahı tamamen anlatacak güce sahip olamamıştır. Çünkü onların sözleri hadis (sonradan olan), Allah'ın kelamı ise ezeli ve kadimdir, onun içindir ki insanların kelamı nasıl Allah'ın kelamını kuşatabilir ki? Bu konuda Cenab-ı Allah Kehf ve Lokman surelerinde şöyle buyurur:

"De ki: Rabbimin sözlerini yazmak için deniz mürekkep olsa, Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz tükenir. Yardım için bir o kadarını daha getirsek yine yetmez." (Kehf: 18/109)

"Yeryüzünde bulunan ağaçlar kalem olsa, denizler de mürekkep olup, arkasından yedi deniz daha gelip mürekkep olsa ona yardım etse de Allah'ın kelimeleri yazılsa yine bunlar tükenir. Allah'ın kelimeleri tükenmez. Allah öyle üstündür, öyle hikmet sahibidir." (Lokman: 31/27)[67]

Müellifin Tefsirindeki Kaynakları:

Nisaburi'nin tefsiri okununca anlaşılır ki müellif yüksek bir kültüre sahiptir, kitaplara ve teliflere, arap şiirlerine ve divanlarına vakıftır.

En fazla kaynak olarak faydalandığı kitaplar ise Kur'an ilimleri ile ilgili kitaplar olduğunu anlamaktayız. Bu kitaplardan bazıları şunlardır:

1- Ebu Ubeyde'nin Mecazu'l-Kur'an'ı: Bu konuda yazılan ilk kitaplardandır. Bir çok alimin görüş aldığı veya red ettiği, rivayetler ve nakiller yaptığı bir kaynaktır.

Cahiz kitabın müellifi hakkında şöyle söyler: Ebu Ubey-de gibi harici ve ya toplu bütün ilimleri daha iyi bilen birisi yoktur.[68]

Ebu Ubeyde Hicri 210'da vefat etmiştir.[69] Kitabı iki cilt olarak Dr. Fuat Sezgin'in tahkikiyle basılmıştır.[70]

2- Ferra'nın Meani'l-Kur'an'ı: Meani'l-Kur'an konusunda kitapların anası ve direği sayılır. Öğrencilerine mescitte yazdırmıştır.[71] Alimlerin çoğu güvendiklerini belirtmişlerdir. Bu konuda Kufi'lerin kaynağı olmuştur.

Ferra Hicri 207'de vefat etmiştir.[72] Müellif kendisinden nakiller yapmış bazen de fikirlerine reddiye yapmıştır. Kitabı üç cilt olarak Prof. Ahmet Yusuf Necati ve Muhammed Ali Neccar tarafından güzel bir çaba harcanarak tahkik edilerek basılmış ancak kitaptaki deliller tam yerine oturtulmamış, bir çoğu kime ait olduğu belirtilmemiştir.

3- Kesai'nin Menai'l-Kur'an'ı: Kesai Kufe'de nahivci-lerin şeyhidir. Onun Meani'l-Kur'an diye kitabı vardır. Müellif bazı konularda ondan nakiller yapmaktadır. Kitap basılı değildir. Kitabın el yazması var mı yok mu bilmiyoruz. Kesai Hicri 189'da vefat etmiştir.[73]

4- Ahfeş'in Meani'l-Kur'an'ı: Sibeveyh'in. öğrencisi olan Ahfeş'in ismi Said b. Mesade'dir.[74] Kesai'nin isteği üzerine "El-Meseletu'1-Zenburiye"[75] den sonra tasnif etmiştir. Kitabında Kesai'ye dayanmaktadır.[76] Ahfeş Bakara suresinin tefsirini teşvik etmiş ve büyük önem vermiştir. Kitabının üçte birini Bakara suresinin tefsirine ayırmıştır, bundan sonrası ise tamamen özettir. Ahfeş Hicri 2i5'de vefat etmiştir- Kitap Dr. Faiz Faris'in tahkikiyle iki cüz olarak basılmış kitapta büyük bir çaba harcamıştır. Bizim bilinmeyen delileri tamamlamamız ve açıklamamız gerekir.[77]

5- Muberred'in Meani'l-Kur'an: Muberred'in yazdığı iki kitap vardır. Birincisi "İ'rabu'l-Kur'an" adındaki kitabıdır. Diğeri ise "el-Hurufu fi meani'l-Kur'an" dır.[78] Taha suresine kadar yazmış, fakat tamamlayamamıştır. Bunlardan başka bir kitabı daha vardır ki ismi "Ma ittefeket elfa-zuhu ve ihtelefet mainih fi'l-Kur'an"dır.[79] Müellif Müber-red'ten delil olarak bazı şiirler nakletmektedir.

6- Cessas'ın"Ahkamu'l-Kur'an". Müellif ondan iki veya üç defa nakil yapmıştır. Kitap üç cilt olarak basılmıştır, fakat kitap tahkike ve yemden basılmaya muhtaçtır.

7- îbni Bahr el-îsfehani'nin tefsiri. Biz onun için ayrı bir başlık ayırdık.

8- Nakkaş'ın tefsiri: Asıl ismi Muhammed b. el-Hasan el-Bağdadi el-Mukrii'dir.[80] El-Müfessir olup Irak'lılarm tefsirde ve kıraatta imamdır. Tefsirinin ismi "Şifau's-sudur" dur. Onun "el-işaret fi ğaribu'l-Kur'an"[81] ve "el-muvaddih fi meani'l-Kur'an" adlı eserleri de vardır. Hicri 35l'de vefat etmiştir.

9- Ebu'l-Kasım b. Habib el-Nisaburi'nin tefsiri:[82] İsmi el-Hasan b. Muhammed b. Habib el-Nisaburi'dir. Meani'l-Kur'an ve ilimlerinde asrının imamıydı, edebiyatta, nahivde bilgili ve savaşlar, kıssalar ve siyer bilgilerine sahip idi. Ondan Nisabur'a ilim yayılmıştır. Onun tasnif ettiği eserler zirveye ulaşmıştı. Şafii mezhebine tabi idi. Müellif ondan nakiller yapmaktadır. Beyhaki'nin de "Şuabu'l-iman"da ondan nakiller yaptığı gibi. Onun tefsiri meşhurdur. Hicri 406'da vefat etmiştir.

10- Saalebi tefsiri: Müellifi Ahmed b. Muhammed b. İbrahim Ebi İshak en-Nisaburi el-Saalebi'dir.[83] Kur'an ilimlerinde Saalebi zamanın tek kişisi olduğu söylenir. Onun da tefsiri meşhurdur. Onun kitabı "El-Arais fi Kısası'l-Enbiyai Aleyhi ve's-selam" basılmıştır. Ebu'l-Hasan el-Vahidi ilmini ondan almıştır. Hicri 427'de vefat etmiştir.[84]

11- Maverdi tefsiri: İsmi "en-Nuketu ve'I-Uyun"dur. Hidır Muhammed Hıdir'ın tahkikiyle dört cüz olarak Kuveyt'te basılmıştır. Müellifi Ali b. Muhammed b. Habib el-Kadi Ebu'l-Hasan el-Maverdi'dir.[85] Şafii mezhebinin gözde alimlerinden olup bazı bölgelerde kadılık yapmış sonra da Bağdat'a yerleşmiştir.

Tefsirinden anlaşıldığı gibi Mutezile'ye muvafakati nedeniyle İbni Salah onu mutezili olmakla suçluyor. İbni Sub-ki ise aslında onun mutezili olmadığım, sadece kader meselesinde Öyle düşündüğünü söyler.

jyitiellif bir çok defa kendisinden nakil yapmıştır. Nite-kmfKurtubi tefsirinde en çok dayandığı bir kaynak olrrfuş-tur. Kurtubi'nin en fazla güvendiği üç kaynak şunlardır:[86]

1- İbni Arabi'nin Ahkamu'I-Kur'an'ı.

2- Nuhhas'ın İ'rabu'l-Kur'an'i

3- Maverdi'nin tefsiri. Maverdi Hicri 450'de vefat etmiştir.

Böylece diyebiliriz ki: Müellif imamların ve müfessirle-rin büyüklerin kitaplarına itimat etmiş onlardan çeşitli sözler ve görüşler almış ancak ilimde yaygın ve meşhur olanlardan da nakiller yapmıştır. Sahabe ve tabiinin büyüklerinden nakiller yaptığı gibi onlardan bazıları şunlardır.

1- Abdullah îbni Abbas.

2- Abdullah İbni Mes'ud.

3- Ali b. Ebi Talib,

4- Mücahid b. Cebir.

5- El-Hasan el-Basri.

6- Eş-Şabi.

7- İkrime.

8-El-Dehhak.

9- Said b. Cübeyr.

10- Katade, Hepsinin hayatı tercümesi yeri geldikçe bu kitapta belirtilecektir.

Bu vesile ile kendisinden önceki büyük alimlerden nakiller yaptığını buluyoruz. O alimler de şunlardır:

1- El-Kadı Abdulhamid:[87] Asıl ismi Abdulhamid b. Ab-dulaziz Ebu Hazim el-Kadı'dır. Hanefi mezhebine bağlı olup Şam'da, Kufe'de ve Kerh'te kadılık yapmıştır. Alim, fadıl ve takva sahibi idi. Irak ehlinin mirasta ve hisapta ho-calarmdandı. İlmini Hilal b. Yahya er-Razi'den almıştı, bu zat ta Irak ehlinin fakihlerindendi. Halife el-Mutet el-Abbasi'nin yanında önemli bir yeri vardı. Şu kitaplara sahipti. "Edebu'1-Kadı", "El-Feraid" ve "el-Muhaderat ve'1-sıcı-lat". Hicri 292'de vefat etmiştir.

2- Abdullah b. Hüseyni[88] İsmi Ebu Muhammed en-Nisa-buri veya tanımış yönüyle en-Nasihi'dir. Horasan'da baş kadılık yapmış asrının Hanefi şeyhlerindendir. Buhara'da sultan Mahmud b. Sebektekin'in kadılığım yaparken hacca gitmiş Bağdat'ta geçerken de Hicri 4I2'de hacla ilgili bir konuşma yapmıştır. "El-Cemm beyne veykfı hilal vel-Hesaf' adlı bir kitabı vardır. Bişr b. Ahmed el-Isfehayani ve Ebu Amr b. Hanedan ve başkalarından bahseder. Güvenilir sa-lih bir zat olup Hicri 447'de vefat etmiştir.

3- El-Kadı Ebu'l-Kasım el-Davudi:[89]

Sealibi şöyle der: O bu gün en faziletli insanlardandı. Edebiyatın çeşmesi ilmin odası olarak görülmüştür. En büyük iyilikler meşalesini yakmıştır.

Bununla en yüksek şerefe nail olmuş, onun cömertliğinden haber verilmiş, onun önderliği övülen hareketlerle tesir bırakmıştır. Hicri 430'da ölmüştür.

4- Ebu Sait ed-Derir: Horasan'da insanların en bilgilisi idi, Horasan Tahiriye'ye bitişiktir. El-Sueli anlatıyor, Ebu Temam'a (diğer lakabı) insan soru sorunca o daha sözünü bitirmeden soru soran cevabını almış olurdu, sanki o insanın ne soracağını önceden biliyor ona göre cevaplıyordu. Adamın bir ona şöyle dedi:

"Ey Eba Temam sen neden bilinen şiirden söylemiyor-sıan?" O da şöyle dedi:

"Sen neden bilinen şiirden bir şey bilmiyorsun?" Adam böylece sustu. İşte bunu Ebu Sait ed-Deriri söyledi.[90]

5- İbni Urfe: Nefteveyh lakabıyla bilinir. İsmi İbrahim b. Muhammed b. Urfe'dir. Edebiyatı iyi bilen ve zeki bir insandı. Cerir, Ferezdek ve Zirrumme'nin şiirlerine yazılan zıt şiirleri ezbere bilirdi. Hadîs rivayet ediyordu. Muberret'ten, Salep'ten ilim aldı. Zahiri mezhebinin fıkhında derinleşti. Hicri 313'de vefat etti.[91]

Lügat, Nahiv ve Edeb Konusu:

Müellifi lügatta imam olarak görüyoruz, nahivci ve edip olan, kaynaklardan haberdar, önemli nakilleri bilen, arapla-rın en önemli ilim erbabından ve meşhur şahsiyetlerden nakiller yapmıştır. Onlar da şunlardır:

1- Sibeveyh.

2- EI-Kesai.

3- Ebi Amr b. el^Ala.

4- El-Ferra.

5- El-Ahfeş.

6- El-Muberred.

7- İbni Enbari.

8- Ebi Ali el-Farisi.

9- İbni Cinni.

10- Saleb.

11- Ez-Zuccac.

12- Ebi Amr ez-Zahidi.

13- İbni Sirac.

14- El-Cahiz ve diğer büyükler, hepsinin hayat hikayeleri kitapta yeri geldikçe belirtilecektir.[92]

Şiir ve Şiirde Getirilen Deliller:

Görüyoruz ki müellif edebiyatta büyük mesafe katetmiş ve kitabı şiir delilerine hakimdir, bu şiirler mana ve lafza yöneliktir. Kitabına değer üzerine değer katmak, güzelliğine güzellik katmak ve sayfalarına sayfa ekliyerek telif edip yazmıştır. Ve yine görüyoruz ki şiir Huzeli'lerin şiirlerinden çokça getirmektedir. Bu o konuda isabetlidir. Çünkü onlar arapla-rın en büyük şairleridir. Hasan b. Sabit'e soruldu:

"Arapların en şair olanı kimdir?" O da:

"Kabile olarak mı yoksa fert olarak mı?" dedi. Onlar:

"Kabile olarak" dediler. Dedi ki:

"En şair kabile Hüzeyl Kabilesi'dir.[93] Kur'an'ın bir kısmı da onların şivesiyle inmiştir. Ebıi Hatem Sicistani diyor ki: Kur'an Kureyş, Hüzeyl, Temim, el-Ezd, Rebi ve Heva-zin ile Sait b. Bekr kabilelerinin şivesiyle inmiştir."[94]

Ömer b. Hattab (r.a.) şöyle buyuruyor: Kur'an Mudar kabilesinin diliyle inmiştir.[95]

Bazı kimseler İbni AdbuJberr'in hadiste geçen yedi meselelerini buna yorumladığını izah ederler. "Kur'an-ı Kerim yedi harf üzere nazil olmuştur."

Mudar kabilelerden oluşur: Huzeyl, Kinane, Kays, Dab-be, Teymu'r-Rebab, Esed b. Huzeyme ve Kureyş'tir. Bu kabileler yedi şiveyi oluşturur.[96]Bütün bunlar Huzeyl'in fesa-hatına ve konumuna delalet ediyor. Hatta eski büyük alimler de onların şiirlerini ezberliyorlardı.

Esmai şöyle dedi: Huzeylin şiirlerini Kureyş'ten bir gencin üzerinde olduğunu zaptettim ki ona Muharnmed b, İdris aŞafii deniliyor. Sanki müellif onu hıfzediyordu. Bu eski büyük alimler arasında yaygın bir olaydı. Bu son zamanlarda ise cehalet alabildiğine yayıldı, ilim azaldı. Bu ise garip ve acaip bir durumdur. Çünkü alimliğe nisbet edilenlerin çoğu islami şiirlerinin beyitlerinden bir vezin dahi getiremiyorlar, kaldı ki cahiliyye şiirlerinden getirsin. Zamanımızda cahili şiirlerinden ezberleyenler varsa bu da nadir bir olaydır. Şeyhimiz Ahmet b. Muhammed Hamid Hüsni Şenlciti Medine-i münevvere'de kalmıştı. Allah onu muhafaza ve korumasına alsın. Buluğ çağına ermeden iki yıl önce Kur'an hafızı olmasına izafeten cahiliyye muallakatlannı da ezbere biliyordu. Yine o Zurrimme'nin divanını, cahiliyye ve diğer şiirlerin çoğunu ezberlemişti. Bu lügatta büyük manzumelere izafeten bildiğiydi. İbni Malik'in "EI-Müsellesu fİ'l-Iuğa"daki nazmı gibi ve o yaklaşık üç bin beyite denktir. Bununla beraber fıkıh, tevhid, mantık ve diğer ilimlerle ilgili manzumeleri de biliyordu. Bu, bize selef alimlerini hatırlatıyor ve onların ezberlediklerini ve rivayetlerini hatırlatıyor. Ki o asında büyük hüccet idi. Allah onların büyük alimlerle desteklemiş dinin onunla muhafaza etmiştir, onunla ınkarcılaia ve delilleri noksanlara cevap ve delil ge :irtmiştir.[97]

Şiirdeki Beyitlere Atfedilen Bir Araştırma:

Lügatta şiirin sahibine nisbet edilmesi önemli bir iştir, söyleyeni belli olan şiir söyleyeni belli olmayandan daha değerlidir. Buna rağmen bazı tefsir kitapları ve lügat kitapları yine söyleyeni belli olamayan şiirleri içine almışlardır. Bir çok insan da şiirleri birbirine karıştırmış, sahibinden başkasına isnat etmiştir. Bu konuda Seğani'nin şöyle söylediğini görüyoruz.[98]

Bu Ebu Mansur el-Ezheri zamanının ve asrının şeyhi ve asrının imamı ve sığınağıdır, çok nakil yapmakla meşhurdur ve çok dayanaklı ve sabırlı idi. Eccac'ın şiiinde kelele[99] (yoruldu) kelimesine örnek getirerek şu şiiri okuyor:

"Takı yorgunlukla yapılan kazancı helal kılıyorlar.[100] Halbuki şiir Ruube'nin şiiridir. Eccac'ın değildir. Diğer bir rivayette "Kavim helal kılıyor" Burada da Rekede (sakin oldu, dindi) kelimesini[101] delillendirirken söylediği şiir "Kartal susuz bir haldeyken o sakinleşiyordu." Fakat bu şiir de Eccac'ın olup Ruube'nin değildir.[102] Kedese (tardet-mek) kelimesine şiirle Ubeyd delil getiriyor:[103]

"Görünüşte dağ keçisi gibi yürüyen zırhla kavulmuş at gibi." Bu şiir de Muhelhel'indir, Ubeyd'in değildir.[104]

Fakat Ebu Nasır İsmail b. Hammad el-Cevheri ki onu fazilet sahibi kişiler düşen yağmura benzeterek onun fikirlerine uyulacak değerli bir kişi olarak kabul etmişlerdir. O ise Seabe (bir şeyi diğerine reva görmek) terkibinde söylemiştir.[105]

İbni Mukbil şöyle diyor: Su vasfını kaybedip bal gibi yapışan suya ince yapraklı gülü keserek katıyorlar. Sonra di-yer: Bununla değişikliğe uğrayan (el-lezc) yapışan kelimesini kastediyor.

Keskin Za harfi babmdaki lam faslında diyor ki: El-Le-cizu el-Lezcin değiştirilmişidir ve böylece beyti söylüyor,[106] Eğer bu değiştiren kalbeden İbni Mukbil'in divanına baksa bilinecek ki bu kaside zai değil nunlu bir kasidedir. Kasidenin başı muhakkak ki zaman dirileri ayıracaktır ve keyfine görç hareket edenleri de kesin olan günde ayıracaktır.[107]

Zikrettiği beyitten önce şu beyit vardır:

Derinin ucunu duruyorlar, onunla misvak ağacının dane-lerini ve yabani sedir ağacının danelerinden kötüden iyisini ayırdediyorlar.

El-Licz diyen lügatta hata etmiştir. Söylerken nunlu kafiyeyi za'lı kafiye kılmıştır.[108]

"Şesebe"[109]nin terkibinde demiş: El-Vekkaf Ukayli şöyle demiş: Ben ona dedim ki gitme anı geldi, onu, esmer, siyah, dar, şiddetli bir kuraklıkla ürküttüm.

Bu beyit Muzahim Ukayli'nindir Vakkaf'm değil.[110] Ama bu sanatın şeyhi ve bu alanda mahir ve usta olan Ebu Hüseyin Ahmet b. Faris b. Zekeriyya er-Razi'nin tasnif edilen eserlerinin çok olmasına ve eserlerinin mükemmelliğine rağmen yine onun bu güzelliği ve mükemmelliği bu sahada sürçmekten ve zemmedilmekten salim olamamıştır.

Mücmel de "tememe"[111]nin terkibinde zikretmiş:

El-Mütemmemu: El-Mukesseru'dur (kırılmak-kırdırıl-mak) demiş. O şairin şu sözündedir: Yahut o yorulan, kırılan, dökülenin uyanması gibidir.

Kimin metaı, birbirine meze edilmiş arap şiirlerini korumak olursa Aruz ilminin biraz nasibim almış demektir ve ona tam kamil alim hükmü verilir ve Ebu Kebir Huzeli'nin şu sözünün ölçüsü üzerine: Ey Züheyr ihtiyarlıktan kaçış var mıdır. Yahut ömrünü geçiren kerem sahibi için ebedilik yok mudur?[112]

"Ke inhiyad"inin rivayetinde (ev) kelimesi yoktur. Be-yİt ise tavildendir ve Zirrumme'nindif. Başı şöyledir.[113] Benzerleri ondan nasibini aldığı zaman onun kalbi veya ödü koptu.

(Essahabiyyu fi fıkhi'1-luğa) adlı kitabında Hurufu'l-Maani'de "Ruveyde"[114] kelimesini zikrederken onu zikretmiş: Ve demiş ki o kelime "Rudin" kelimesinin ismi tasgiridir (küçültme ismi) ve o da mehel (yavaş yavaş)'dır dedikten sonra şöyle demiş: Sanki o, yavaş yavaş yürüyen gibidir.

Bu şiir söylenirken kalbedilip, tahrif edilmiş. Rivayet şöyledir: Sanki o sarhoştur, öteye beriye gidip gelerek yürüyor.[115]

Şiirin başı şöyledir: Yürüyor ama adımlarım sabit bir şekilde atıp yürümüyor.

Beyit, Cumuh ez-Zaferi'nindir. Onu, kuyuyu kazıp suyu çıkarttığı günde söyledi ki o gün ise nefret ve bıkkınlıktır.

Ama onların şeyhlerinin şeyhi Seyf İsliyt Yakub b. Sik-kiyt bu sanat dalında kendisine işaret edilen kişidir. (İslah) adındaki onun kitabı ise ıslah edilmeye muhtaçtır.

Zira onu Fa'lin ve Fealin babında demiştir.[116]

Ebu Züeyb şöyle dedi: Bir maktul vardır henüz ondaki damarlar atıyor, onu bitkisiz yerde gizledim, meşin sofrasının içindeki maddeleri gizlediği gibi.

Beyitin başı raiyye kasidesindendir. Bir cüzü şöyle: Bitkisiz yerde onun eşekleri yemini yemeye meyleder.[117]

Bunda vekf kelimesine bir şahit yoktur. Onun bu kısmı baiye kasidesindendir. Başı şöyle iple dikiş arasında sarıktı.[118]

Allah'ın fazlıyla biz bunların çoğunu zikrettik. Beyitler-deki çoğu tahrifatları veya sahiplerinin dışındakilerine nis-bet edilişlerini veya muhakkiklerin, söyleyenini bilmediği bazı beyitleri bulduk. Bunları, tahkik ettiğimiz birinci kitabımızda işaret edip açıkladık ki o kitap: (El-Medhal li ilmi tefsir kitabillah)'tır. Hakeza aynı durumları bu kitabımızda da mütalaa ettik. Bakan olursa bunları bulabilir.

Bununla herhangi bir hata veya eksiklik olduğunu kastetmedik. Zira maksadımız ilmin açıklanması ve doğıu olanı bulmaktır. Yine bu kitabımızda söyleyeni belli olmayan bir çok beyitlerin kaillerini bulamadık. Sahiplerinin kim olduğunu da bilemedik. Kim ki bunları bilirse bize haber versin. Bundan dolayı ona çok teşekkürlerimizi arzederiz. Allah vere ki bunların yazılışları doğru ola. Allah-u Teala'nın dediği gibi: "Her bilenden daha iyi bilen vardır."

Müellifin üzerine birçok beyiti istidrak ettikki müellif onları sahibinin dışına ve sahibi olmayana nisbet etmiş. Bu kabilden olan onun şu sözüdür[119]: Ömer b. Hattab şöyle dedi: Kalbimi saf, temiz, hanif dinine ve İslama girmek için hidayet verdiğinde Allah'a hamdettim.

Aslında beyit-Hamzab. Abdu'l-Muttalib'indir. Müslüman olduğunda söylemiş. Ondan sonra şu beyitler vardır: Kullara lütfeden ve onların yaptıklarından haberdar olan ve Aziz olan Rab'ten gelen bir din için, onun risaleleri bize okunduğu zaman kalp sahibi ve görüşü sağlam olandan gözyaşları akmaya başlar.[120]

Ömer b. Hattab müslüman olduğunda şunları söylemiş:

Minnet sahibi Allah'a hamdolsun ki ondan bize kuvvetler geldi ki ondan başka kuvvet yoktur. Başladık ama yalanladık. Bize yanında haber olan Nebi bize doğru olan sözü söyledi.

Ben Hattab'ın kızına[121] zulmettim, daha sonra geceleyin Rab bana hidayet verdi ve dediler ki: Ömer atalarının dinini terketti.[122]

Ömer'in müslüman olma haberi için İbni İshak ve İbni Hişam siyerine bak. Bir çoğu beyti Ömer'e nisbette vehmetmiş. Onlardan biri de Sağani'nin Abab'taki vehmidir. Bununla beraber onun doğru olduğunu zannetmiş ve kendisini hatalı bulanları da hatalı olarak addetmiş.

Bunlardan biri de Allah-u Teala'nın şu ayetinin yanında yaptığı vehmdir: "Allah taponlarla alay eder."[123] Müellif şu iki beyiti söylemiş: Onların evindekiler onların uzaklaşmasından ağladılar süratle göz yaşlarım aktı ağlayan her iki kişiden hangisini kınayayım ki. îbret almak isteyen mi rezil ve kepazelikten dolayı ağlıyor yahut üzüntüden ağlayıp ta vehm mi ediyor.

Müellif bu iki beyiti Muzahim Ukayli'ye nisbet etmiş. Oysa Lubna'nın sahibi olan Kays b. Zürayh'indir. Meşhur bir şairdir. Kendi konumunda zikrettiğimiz gibi Müzahim Ukayli'nin değildir.

Hakeza Zuhruf suresinde şu ayeti tefsir ederken: ''İkiniz de zalim olduğunuz için bugün pişmanlık size fayda vermeyecektir. Çünkü siz azapta müştereksiniz."[124] müellif şu beyiti söyler:

Eğer etrafımda kardeşleri üzerine ağlayanların çokluğu olmasaydı kendimi öldürürdüm.

Kardeşim gibi ağlamıyorlar ama onun hüznüne bakarak onjdan nefsi teselli ediyorum.

Müellif bu iki beyiti Leyla Ahiliye'ye nisbet etmiş. Bu da ondan bir vehimdir. Oysa bu iki beyit Hunsa'nmdır. Kardeşi Sahr'm mersiyesi için söylemiş. Kaside'nin başı şöyledir. Her akşamlayıp sabahladığımda hatırlamak beni kahru perişan ediyor. Ben artık Sahr'm üzerine ağlaya ağlaya yaşlandım. Kötü günlerde ve cesurluk bazında hangi genç Sahr gibidir.[125]

Şairin dediği manada daha nice beyitler vardır. Hiç kimse ilmin tamamını kuş atmamıştır. Hayır eğer bin yıl idman ve tecrübe de etse. Zira ilim taşkın deniz suyu gibidir ve her-şeyin iyi olanından al.

Allah'tan amel ve sözde, hata ve zillete düşmekten, zaferin kolaylaşmasını ve emelimize ulaşmayı temenni eder ve ona sığınırız.[126]

Müellifin Kendisinde Nakil Yaptığı Kitapların Yanındaki (yeri) Durumu:

Müellifin bu kitaptaki durumu muhakkik alimlerin durumu gibidir, kendisinden önce geçenlerden naklediyor. Bazen nakil yaptıkları şahsa teslim oluyor ve susuyor. Bazen de itiraz ediyor ve sözlerini iptal edip ret ediyor. Buna bazı misaler verelim:

AUah-u Teala'nın şu sözünde olduğu gibi:

"Her kim dünyada ve ahirette ona (peygambere) Allah'ın asla yardım etmeyeceğini zannediyorsa."

(Hac: 22/15)

Müellif diyor ki: Ebu Ubeyde dedi: Muhakkak ki yardım yağmurdur. Onların sözünde yardım görmüş yer demektir.[127] Biz burada Ebu Ubeyde'nin sözünü harfi harfine aldık. Müellif diyor ki: "Bu ayetin mecazi yanı: "Allah rızık-landırmıyacak mı sandılar, Allah'ın vermiyeceğini mi san-düar"dır. Müellif diyor ki: Beni Bekir'den bir dilenci camide bize şöyle dedi:

"Kim bana yardım ederse Allah da ona yardım eder, yani kim bana verirse Allah ta ona verir."

Deniliyor ki: Yağmurun yardımı şu yer içindir, yani kurutmuş, öldürmüş ve diriltmiş yer.[128]

Müellif diyor ki: Ayetin akışı da (Allah-u Teala'nın sözünde) "Dünyada ve ahirette" vermeme görüşünden men ediyor.

AUah-u Teala'nın başka bir sözünde:

"Yanhz bir kişiye bağlı olan bir adam."

(Zümer: 39/29)

Ebu Ubeyde dedi ki: Yani anlaşılan bir adam.[129]

Müellif diyor ki: O sulh kelimesinden yani anlaşmadan değildir, her ne kadar Ebu Ubeyde'nin böyle söylediği gibi değildir. Fakat bu selime yesiimü selameten ve selemen in mastarıdır. Bununla vasfedilmiştir, yani bu kurtulmuştur, beridir manasınadır.[130] Ve yine Allah-u Teala'nın şu sözünde olduğu gibi.

‘ Onlara köklerini kesen bir rüzgar gönderdik."

(Zariyat: 51/41)[131]

Müellif diyor ki: O batı rüzgarıdır. Çünkü o hızlandırıyor, bilakis bulutları söküyor, yok ediyor. Fakat bu görüş îbni Ebi Ziib'in rivayet edip güney rüzgarları demesinden doğrudur ve îbni Cerir'in Mücahit'ten yaptığı saba vegüneydoğu rüzgarlarıdır naklinden de daha doğrudur. Çünkü doğu ve güney rüzgarları bulutlan yağmuru daha da hizlandırıyor bulutları yağmursuz hale getirmiyor. Bunun için daha sevilen ve tercih edilendir. Hamit b. Sevri'nin şiirinde dediği gibi:

Doğu rüzgarının estiği ile biz tevbe ederiz sözümüzle; Allah gençliği uzaklaştırmaz.

Azgın gözlerle o gecelerde kadınların bizi dinletmeleri kokularının güneyden gelmeleri gibi.

El-A'şa diyor ki: Onun için doğmuş bir yücelik yoktur ve onun için doğu ve güney rüzgarlarında da fayda yoktur. Yani ona güney rüzgarından yağmurla bir sey ulaşmıyor.Herhangi bir sıkıntısı da doğu rüzgarıyla giderilmiyor.

Hakim'in rivayeti ve İbni Abbas'ın da doğrulaması müellifi teyid ediyor. Cenabı Hakkın da şu sözünde olduğu gibi:

‘Köklerini kesen bir rüzgar." (Zariyat: 51/41)

Müellif dedi ki şiddetli olan, herhangi bir şey yapmayan rüzgarlardır.[132]

İbni Cerir İbni Abbas'tan rivayetle ayet için şunu söyler. Kökü kesen rüzgar o rüzgarlardır ki ağaçları aşılamaz (etkilemez) ve bulutlara etki etmez.[133]

Bir hadiste de: "Biz doğu rüzgarıyla yardım gördük ve Ad kavmi ise batı rüzgarıyla helak oldu."[134]

Ve Cenab-ı hakk'ın şu sözünde olduğu gibi: "Yürekler korkudan hancereye (boğaza) dayanmıştı."[135]

Müellif diyor ki: Deniliyor ki "Beleğet" kelimesinin manası nerdeyse ulaştı manasındadır. Öyleyse kalb yerinden çıktımıydı sahibi ölür.

İbni Enbari burada tevil yaparak manayı bozmuştur. Şöyle der: Kade fiiil gizlenmez eğer gizlenmesi caiz olsa o zaman Zeyd kalktı cümlesi nerdeyse Zeyd kalkıyor manasına gelir. O zaman Zeyd kalktı cümlesinin tevili Zeyd kalkmadı olur.

Müellif cevap vererek şöyle der: Tevil doğrudur fasit değildir, Çünkü genelde kade'nin gizlenmesi sayılmayacak kadar çoktur. Bafcat cümlenin taşıdığı manaya ve kelimenin delalet ettiği manaya göredir. Görüyorsun ki sen diyorsun ki onu korkuttum neredeyse ölüyordu o da korkudan diyorsun.

Cerir'in sözünde de olduğu gibi;

Gözlerinin bir kısmı tam beyaz olan bizi öldürdü sonra da bizim maktullerimizi diriltmediler. Kalp sahibi olan bağırıyor taki hareket edecek hal kalmaymcaya kadar halbuki onlar Allah'ın en zayıf hareket eden mahluklarıdır.

Yani nerdeyse bizi Öldürdü ve bağırdı.

Müellif diyor ki Kurtubi de aynı ayette şöyle der.

Kade fiilinin gizliliği arap dilcilerin görüşlerine göre mübalağa (çokluk) manasmdadır. Şiirde de olduğu gibi.

Birine zararlı bir şekilde kızdığınız zaman ya güneşin perdesini üstünden yırtarız ya da kan akıtırız. Yani nerdeyse (damlatıyordu) manasınadır.[136]

Nisaburi ve İbni Bahr'ın Karşılaştırılması:

Bir nebzecik te olsa önce İbni Bahr'ın hayatından bahsedelim. Her ne kadar hayatını fazla anlatan yoksa da biz biraz da olsa tanıtalım. Onun asıl ismi Muhammed bin Bahr el-İsfehani'dir. Lakabı ise Ebu Müslim'dir.

İbni Hacer lisanu'l-mizan kitabının 5/89'da o Ebu Seleme'dir diyor. Fakat bu umulur ki yanlıştır. Çünkü kitap isim yanhşlıklarıyla doludur. Bu konuda tahkikli ilmi derecede bir kitap ta basılmış değildir.

Davudi de İbni Hacer'e uyarak zaten ondan aynı olarak o da Ebu Selame diyor. Tabukatu'l-müfessirin: 2/109'dao da ondan harfiyyen naklediyor Özet ve çok kısa bir hayat hikayesidir.

Razi ise tefsirinde (3/229 da) onun Ebu Müslim lakabıyla Iakaplandığmı söyler. Ayn. şekilde Tacu's-Subkı İb-hac'ta 2/230'da Yakuti Mu'cemü'l-Edıbba'da 18/35'de Brockelman Tarihu'l-Edebu'l-Arabi: 4/17'de aynı Ebu Müslim lakabını söylüyorlar.

Ebu Müslim hicri 254'de doğmuştur. Yakuti Ebu Müslim'i anlatırken şöyle der:

"Muhammed b. Bahr el-îsfehani Ebu Müslim diye îakab-lanır. O çok okuyan, edip, konuşan ve mücadeleci bir insandı. Brockelman şöyle diyor:

"Onun Abbasilerin vezirlerinden ve el-Muktedir el-Ab-basinin veziri olan Ali bin İsa'nın yanında önemli bir yeri vardır.

Diyorum ki: Ali b. Isa vezirliğini hicri 315'de almıştır. Bakışını tamamen buna yöneltti. Çünkü işler yürüyüp gidiyordu, durum ise düzelmişti. Sonra da İsfehan'da çalışmış ve Muktedir için Fars'ta çalışmış ona mektup yazarak onu-n işlerini yüklenmişti.

Yakuti diyor ki: İbni Ebu Bağl Hicri 300'de aracı gelirleri ve Haracı Divanı memuri idi.

O Bağdat'ta kendisine verilen görevi Ebu Müslim İbni Bahr'a vererek kendisinden sonra gelirler divanına bakmasını istedi. Sonra İbni Ebi Bağl îsbehan'a giderek onun görevini aldı. Ebi Ali b. Rustem hicri 321'de vefat etti. Onun yerine Ebu Müslim İbni Bahr geçti bu da şevval ayında meydana geldi. Daha sonra Ali b. Buvey 500 atlıyla Muzaffer b. Yakuti'yi 5000 atlısıyla mağlup etti. İbni Buvey İsbe-han'a zilkade ayının ortalarında girdi ve Ebu Müslim'i gö-.revden aldı. Böylece anlıyoruz ki Ebu Müslim yüksek bir makama ve yüksek bir ilime sahipti, faziletli bir ilim sahibi, hayat tebrücesiyle dolu, mühim işler yapmış bir insandı.[137]

Ebu Müslim'in Yazdığı Kitaplar:

Yakuti onun birçok teliflerinin olduğunu belirtir. .

1- Camıu't-tevil Iimuhkemi't-tenzil Ala mezhebi mutezile. 14 cilttir.

Ebu'l Hüseyin b. Babavayh tarihu'r-Rey adlı kitabında İbni Hacer de ondan naklederek şöyle söyler.

Ebu Müslim el-İsfehani mutezile mezhebindendi. Onlara yöneldi ve onların mezhebine göre tefsir yazdı.

Ebu Cafer Muhammed b. el-Hasan el-Tusi meşhur tefsiri (Et-Tibyanu'1-camı li ulumi'l-Kur'an)'nın mukaddimesinde şöyle der. Muhammed b. Bahr el-İsfehani Ebu Müslim bu doğrultuda güzel,.vasat bir yol edinmiş ve Ali b. Isa Er-Romani'de aynı şekildedir. İkisinin kitabı yazılan kitapların mana ve söz olarak en iyileridir, ikisi de konuyu bir hayli uzatmışlar.

2- Kitabu Camii Rasulillahi.

3- Kitabu-Nasih ve'1-mensuh.

4- Kitabu fi'n-nahv. [138]

Ebu Müslim'in Şiirleri:

Şiirlerinden çok az şey bize ulaşmıştır. Bunlardan Ebu Muammer hakkında dediği şiir gibi:

"Sen bu kahraman komutandan mı veriyordun. Benim yanımda yanlışsız değerli bir söz vardır. Eğer ben hedefimden hata ettiysem ben onu bu sebebten kalbime atılan bir direk yaptım. Sen kalbime atılan beni sualdensin."

Ve yine onun başka bir şiirinde:

"Bütün vadilerde alevlenen bir ateş görüyorum onun her yerde ışıklan vardır. Beni Abbas ondan gafil kaldı ve izah edilen bol bir emanetti Ümeyye'nin ondan geri kalıp sırra eriştiği gibi onu müdafa eden olmadığından onu müdafa için esiyor."[139]

Ebu Müslim'in Ölümü:

Ebu Müslim 322 Hicride vefat etti. Vefat edince Ali b. Hamza b. Ammare el-İsfehani şöyle bir mersiye söylüyor:

"Dediler İbni Bahr Muhammed'e mersiye yazmıyacak mısın? Onlara dedim ki kalbimi bana verin ve dinleyin. Kalbi musibetlerden yaralanmış, hicran dolmuş, vurulup uçan kişi konuşamaz.

Dostluğu ve arkadaşlığı ortaya çıkan kişinin yapabileceği tek şey gönderildiği yere geri dönmektir. Kim ki vefalıların vefalısıysa o muhlistir. Kim ki faziletli şeyleri kendinde tutarsa faziletli olur. Bir bulut ki, buluttan akan su gibi onunla meyveler olgunlaştı. Meyveler berraklıkları süresince panldıyordu. Tutuşan keskin zeka bir kor gibidir. Onunla keskin ve güzel hind kılıcı yapılır. Kim ki kitabet evinde ve mantıkla donatılmişsa sarsılmaz.

Müellifi defalarca İbni Bahr'dan nakiller yapmaktadır. Bazen de nakillerde ondan izahlar getirmektedir. Bu nakillerin çoğu ona yapılan itirazlardır. Bazen de ondan bahsetmeden ondan nakiller yapıyor.

Ebu Müslim tefsirindeki görüşlerinde bir çok zaman yanlız kalmaktadır. En meşhurları Kur'an'daki neshi inkar etmesidir. Onu bundan kaçmaya taşıyan bir olay naklet-mesidir, onu buna inandıran ise neshin bu işi teyit etmesidir.

İbni Cevzi diyor ki;

Yahudiler neshi inkar ettiler ve dediler o bida'dır (bir görüşün ortaya çıkması ve görüşün değişmesi).

Nesh ile Bida' arasındaki fark ise nesh bir ibadetin Kur'an'la bilinmesiyle beraber onun kaldırılmasıdır. Kendisinde teklif olmakla beraber gayesinin sona ermesi ve sonra o teklifin kaldırılmasıdır.

Bida'ya gelince kendisiyle emrolunan şeyden intikaldir. Bu sonradan varolan bir söz iledir ve geçmişte olan eski bir ilimle değil.[140]

Alimlerden bir kısmı İbni Bahr'in bu görüşünü reddettiler o alimlerden bazıları şunlardan "El-İmam er-Razi, et-Tacu's-Subki ve kitabın müellifi. Razi görüşlerini zikrederek reddediyor ve şöyle diyor: "Altıncı mesele" Kur'an'da neshin varlığına ittifak edilmiştir. Ebu Müslim İbni Bahr ise Kur'an'da vaki olmadığını söyler.

Cumhur çeşitli yönlerden delil getirerek Kur'an'da vaki olduğunu söylüyor.

Birinci delil: Cenab-ı hakkın buyurduğu bu ayet:

"Biz daha iyisini veya benzerini getirmedikçe bir ayetin hükmünü kaldırmayız veya onu unutturmayız."

(Bakara: 2/106)

Ebu Müslim ise çeşitli yönlerden cevap vermektedir.

1. Cevap: Ayette kastedilen neshler eski şeriatlarda ve kitaplarda, incil ve Tevrat'taki değiştirmelerdir. Cumartesi, batı ve doğuya yönelerek kılanan namaz gibi. Bunları Allah koymuştu ve biz bunların dişmdakilerle ibadet ediyoruz. Zira yahudî ve hristiyanlar şöyle diyorlardı: "Sizin dininize inanmayana tabi olmayınız." Allah'u Teala bu ayetle bunu iptal etti.

2. Cevap: Nesihten kasıt levhi mahfuzdan alınıp diğer kitaplara konulmasıdır, o da denildiği gibi mesela kitabı nes-hettim (değiştirdim, başka yere naklettim.)

3. Cevap: Biz bunu açıklayarak dedik ki bu ayet neshe işaret etmiyor. Bilakis eğer nesh olursa ondan daha hayırlısına vaki olur.

İkinci delil: Neshin Kur'an'da olduğunu söyleyenlerin ikinci delili Allah'u Teala kocası ölen kadının tam bir yıl iddetini beklemesini emrediyor. Bu da şu ayettedir:

"Sizden vefat edip geride zevceler bırakanlar, zevcelerinin bir seneye kadar evlerinden çıkarilrnayarak faydalandırılmalarını vasiyet etsinler." (Bakara: 2/240)

Sonra bu dört ay on gün diye değiştirildi.

Cenab-ı Hakk'ın şu sözünde olduğu gibi:

"içinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşleri dört ay on gün (bekleyip) kendilerini gözetlerler."

(Bakara: 2/234)

Ebu Müslim, diyor ki: Sene olarak belirtilmesi küllidir ve bu devam etmektedir. Çünkü eğer hamile ise ve hamilelik müddeti de bir sene ise o zaman iddeti bir sene olur. Eğer bu hüküm bazı yönlerde kalırsa o zaman tahsis olur, nesh değildir.

Ebu Müslim'e verilen cevap: Muhakkak kî hamileliğin müddeti hamileliğin bitmesiyle sona erer, bu bir sene olsun veya bir seneden az olsun bu da senenin iddet için konulmasını külliyen yok etmektedir.

Üçüncü Delil: Allah'u teala peygamberle gizli görüşmeden önce sadaka verilmesini emrediyor:

"Ey inananlar siz peygamberle gizli konuşacağınız zaman bu gizli konuşmadan önce bir sadaka verin."

(Mücadele: 58/12)

Sonra bu nesh edildi.

Ebu Müslim diyor ki: Bu sebebin bitmesi ile bitmiştir. Çünkü bunu yapmanın sebebi münafıkları, böyle bir şeye çağırmakta ve onlar tasadduk edemeyecekleri için müminlerden ayrılacaklardı ve bu da hasıl olunca bu taabbudi çağrı kalktı.

Ebu Müslim'e cevap: Eğer böyle olsa kim tasadduk etmezse münafık olur. Bu da batıldır. Çünkü rivayete göre Ali'den (r.a.) başkası tasadduk etmemiştir. Cenab-ı Hakkın şusözü de buna delalet etmektedir:

"Çünkü yapmadınız Allah da sizi bundan affetti."

(Mücadele: 58/13)

Döndüncü delil: Muhakkak ki cenabı Hak bir kişinin on kişiye karşı seb'at etmesini savaşmasını emretmektedir.

"Eğer sizden sabreden yirmi kişi olsa, onlar ikiyüz kafiri yenerler." (Enfal: 8/65)

Sonra bu Cenab-ı hakkın şu sözüyle neshedilmiştir.

"Şimdi Allah sizden yükü hafifletti sizde zaaf bulunduğunu bildi bundan böyle sizden sabreden yüzkişi olsa iki yüz kafiri yener." (Enfal: 8/66)

Beşinci Delil: Allah'u Teala buyuruyor ki:

"İnsanlardan bazı akılsızlar "Onları üzerinde bulundukları kıbleden çeviren nedir" diyecekler."

Sonra Allah'u Teala şu sözüyle bunu onlardan giderdi: "Yüzünü Mescid-i Haram'a doğru çevir." Ebu Müslim diyor ki: Bu kıblenin hükmü müşkil durumda veya bir özür bulunduğu zaman sadece bilgiyle kendisine yönelmesi bir bütün olarak caizdir.

Ebu Müslim'e cevap: Muhakkak ki zikrettiğim gibi Kudüs ile başka bir yön arasında fark yoktur. Kudüs'ün diğer yönlere göre tahsis edilmesi, ayrıcalık arzetmesi genel olarak* kaldırılmış ve neshedilmiştir.

Altıncı Delil: Allah'u Teala buyuruyor ki: "Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman Allah ne indirdiğini bilirken sen Allah'a iftira ediyorsun (bu sözleri kendin uydurup Allah'a atıyorsun) derler." (Nahl; 16/101) Burada tebdil kaldırma ve isbat etme manalarına gelir. Kaldırma ya okuyuş ya da hükmen. Öyleyse bu nasıl bir kaldırma ve neshtir.

Ebu Müslim buna delil getirerek diyor ki: Allah'u Teala kendi kitabında belirtiği gibi o batılı getirmez, eğer neshe-dilmişse o zaman batılı getirmiş olur.

Ebu Müslim'e cevap: Burada kasıt bu kitap Allah'ın diğer kitaplarından batıl geçmemiştir ki onu iptal etsin ve daha sonra da geçmiyecektir ki onu batıl saysın.[141]

Müellif İbni Bahr'in görüşünü sunarak mensuh ayette cevap verip reddediyor. Allah'u teala'nm şu sözünde:

"Eğer biz bir ayeti neshedersek." (Bakara: 2/106) Müellif diyor ki İbni Bahr'in Kur'an'dan bir şeyin nesh olmasını menetmesi, zahir olanın hilafınadır, tevil ve zor olanları açıklamak içindir.

İbni Bahr önceden geçtiği gibi neshi önceki şeriatlara atfediyor. Musannif buna cevap vererek diyor ki:

Bunun üzerine ayet ıtlak olunursa bundan Kur'an'ıh ayetleri anlaşılır. Eğer Kur'an'la geçmiş kitapları nesh mümkünse o zaman bazı ayetlerin bazı ayetleri neshetme-si de mümkündür.

Halbuki birinci kıblenin neshi, bir kişinin on kişiye denkliği, orucun seçilmesi'(tercihi,) peygamberle görüşmeden önce sadaka vermek, müşriklerle anlaşmak (sulh yapmak), zevceleri gidenlerin onlara nafaka vermeleri, kocası ölenin bir yıl iddet bekmesi gibi hepsi de Kur'an'da vardır.

Görüyoruz ki müellif dil, kıyas ve nas ile deliller getirmektedir.

Dil itibariyle zihne ilk gelen mana hakikatin alemetidir. Nassın hakikata atfedilmesi mecaza atfedilmesinden daha doğrudur, hak iki manası sakıncalı ise ancak o zaman mecaza atfetmek doğru ölür. Lügat ve usul kitaplarında da olduğu gibi.

Onun içindir kişmüellif şöyle diyor: "Ayet itlak olunduğu zaman onunla Kur'an ayetleri anlaşılır."

Kıyasa gelince, o yeni kıyas neshin üzerine yapılması ba-kımındandırro da eski şeriatlardır. Bu caiz olunca diğerleri de caiz olur." Nassa gelince Kur'an'da nesh ayetleri arz edilmiştir, her ne kadar muhalifler kabul etmese de. Al-lah'u Teala buyuruyor ki:

"İçinizden ölüp geriye eşler bırakan (erkek)ler eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa kendi hakkında uygun olanı yapmalarında sizin için bir günah yoktur. Allah daima üstündür, hikmet sahibidir." (Bakara: 2/240)

îbni Bahr bunu tevile atfederek bununla neshi iptal ediyor. Bu ayeti kerimeyi açıklarken yeterince şerhettik, ora-ya bak. Allah-u Teala buyuruyor ki:

"Kadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı içinizden dört şahit getirin, eğer onlar şahitlik ederlerse, o kadınları ölüm (alıp) götürünceye, ya da Allah onlara bir yol gösterinceye kadar evlerde tutun (dışarı çıkarmayın)." (Nisa: 4/15)

İbni Bahr bunu kadının kadınla baş başa kalması, sevicilik yani kadın livatası diye yorumluyor, bundan kurtulmak ise evlenmek ve helalden nimetlenmektir diyor. Bu ise hadislere ve varid olan rivayetlere.muhaliftir, ayette ise bunun kurtuluş yolu yüz celde (dayak) ve evli ve dul olanları ise taş ile recmdir. Yüz celde (dayak) ve bir yıl uzaklaştırmada bekarlar içindir, genel için değildir. Bu konudaki haberler sahihtir.

Bu konuda aklı habere takdim etmek Mutezile mezhebinin görüşüdür. Hatta onlar bir çok konuda bir çok hükmü ret etmişlerdir, akla aykırıdır diye, velev ki sahih haber de olsa. Onların zubabe hadisini ve diğer hadisleri inkar ettikleri gibi.[142]

Nasih ve Mensuhta Sonuç:

Derim ki, bir çok insan Kur'an-ı Kerim'deki mensuh ayetlerden konuşmakta, bazıları birçok muhkem ayeti de mensuhlara katmaktadır. Bazıları da hata ederek mensuh ile tahsis edilenleri karıştırmaktadır.

Alimlerin çoğuna göre Kur'an'da mensuh vardır. Birbirine muhalif durumda olan bu ayetler 20 ayettir: Suyuti bunları bir şiirde toplamış ve şöyle demektedir:

İnsanlardan çoğu birçok ayeti mensuh sayıyorlar. Sayısız şekilde ayetleri buna dahil etmişler. Halbuki neshedilen bu ayetlerin sayısı yirmiden fazla değildir. İlim erbabı ve büyükler bunları belirtmişler. Ölüme hazır olan mahir ve usta kişinin kendi ehline vasiyete yönelmesi ayetleri.

Yemenin haramlılığı uykudan sonra cima etmekledir. Oruca gücü yeten için fidyenin olması meşhur bir şeydir.

Onun takvasının hakkı, hadis ve haberlerde olduğu şeylerdir. Harem'de savaşmak ancak kafirlere karşıdır.

Vasiyyetle beraber bir sene iddet beklemek nefis ve fikr hadisine yaklaşmak zina eden için yemin ve haps vardır onları terketme daha evladır. Onların şehadetlerinin inkar edilmesine karşın sabır ve kaçınma vardır.

Zina eden erkek veya kadın için akdi menetmek vardır. Akitte seçilen kişi üzerinde mahzuriyet yoktur.

Gelen kadın İçiri mehri vermek ve gizli konuşma da böyledir. Hakeza gece namazı için de hal böyledir.

Malik olan için isti'zan ayeti ve hazır olanlar için fazladan olan pay veya nasip ayeti.[143]

İbni Bahr'ın ayrıldığı fırkarlardan birisi de şu ayeti kerimedir. Allah-u Teala buyuruyor ki:

"Dedik ki: Ey Adem sen ve hanımın cennette oturun." (Bakara: 2/35)

Bu cennetin bilinen cennet olmadığını, bilakis başka bir yer olduğunu söyler. Bunda delil ise ebedi olan cennette intikal yoktur. Zira İblis ebedi cennete gidemez ki onların ayağını kaydırsın.

Müellif cevap vererek red ediyor ve diyor ki: Doğru olan tevatür olan nakillerle de bildirilen ebedi olan cennettir. Onun için lamu'l-tarif yani belirlilik takısı almıştır.

Yine yalnız kaldığı ve inkar ettiği sözlerden biri de meleklere sihrin öğretilmesi ve bunun Allah'tan inmesi, zira bu çok kötü birşeydir ve Allah bundan münezzehtir. Allah-u te-ala'nın bu sözündeki tefsirine dönülerek:

"Süleyman'ın hüki mranlığı hakkında onlar şeytanların uydurdukları sözlere uydular." (Bakara: 2/102)

Biz bunun üzerine yeterince açıklama yaptık ve Ebu Müslim'in gittiği yolu açıkladık.[144]

İbni Ravendi ve Kur'an [145]

Bir nebzecik te olsa İbni Revendi'den ve onun teliflerinden bahsedelim. O Ebu'l-Hüseyin Ahmet b. İshak el-Raven-di'dir. İsfehan'ın yanı başında bulunan Kaşan'ın bir köyüne nisbet edilen Ravend'lidir. Kelam ilmiyle uğraşmış ve onda çok belirli hale gelmiştir. Kendi zamanında ondan daha iyi kelam ilmini bilen olmamıştır. Ondan daha dikkatli ve daha inceleyicide bilmiyoruz. Onun toplaritıları konferansları vardır kelam alimleri ile, kelam alimleri onun kitaplarından nakiller yapmaktadır. Asrmdaki fazilet sahibi kişiler arasındaki belirli özelliği iyi bir muameleye güzel bir mezhebe ok hayaya sahip olmasıdır, kendisinde bulunan bu meziyetlerden kendisine arız olan bir şeyden dolayı sıyrıldı çıktı ve ilmi aklından da fazla idi. Kendi nefsinden bahsederek: Bir şeyhe uğradım, gördüm ki elinde Kur'an var ve o Kur'an okuyor şu ayete gelince:

"Yerin ve göğün (mirası) sahibi Allah'tır." ayetinde-ki miras kelimesini mizab diye okudu. Sordum dedim kî:

"Ne demek "mirasu's-semavaü ve'1-ardı"." Dediki:

"Bu gördüğün yağmurdur." Dedim ki:

"Eğer başkaları senin gibi okuyorsa bunu düzeltmek mümkün değildir. Halbuki bu mizab değil mirastır." Dediki:

"Allah beni affetsin ben kırk senedir böyle okuyorum ve benim mushafimda da böyle yazılıdır."

Bu onun halini ve dininden haber vermektedir. Fakat bu onun değişmeden ve zındıklığa düşmeden Önceki halidir.

Onun zındıklığının sebebi ve o yola götüren şey ise ırki duyguları, gurur meselesi ve cemaatinin yani beraber oturduğu kişilerin kendisine yaptıkları eziyetlerdir.[146]

Eba İsa b. Lavi el-Yahudi el-Ehvazi ile oturmaya ve onun kitaplarını telif etmeye başladı. Bu yahudi mala olan düşkünlüğündendir ki onun Kur'an'a ve İslam dinine olan kusur ve ayıplara ve küfrü dolu olan arkadaşlarının da hakaretlerini taşıyan kitaplarını yaymaya başladı. Zaten bu Yahudilerin hile ve adetlerindendir.

Telif ettiği kitaplar 114'e kadar ulaştı.[147] Bu kitaplardan bir kısmı Kur'an'da kusur veya ayıp bulma ile ilgilidir. Bunlardan birisi "El-Taç" kitabıdır. El-Muarri Taç hakkında şöyle demektedir. Onun tacı bir terlik dahi olmaya müsait değildir. (Taç: Başa takılan ödüldür. Na'I ise ayağa giyilen terlik manasınadır) Acaba onun tacı kahinlerin söylediği ufın ve tuffin veya cevrebin ve huffm mıdır? Denildi ki:

"Cevreb ve huf ne demektir." Dedi ki:

"Bu ikisi cehennemde iki vadidir."

Onu alimlerden Ebu'l-Hüseyin Hayyat, Ebu Ali el-Cü-bbai ve kadı Abdulcebbar el-Hemezani eleştirdiler. Onun kitaplarından biri de "Kadıbu'z-Zeheb"dir. Bu kitabında Allah'ın eşyaya yönelik ilminin hadis olduğunu iddia eder, Allah bilmiyordu ki kendisi için ilim yaratsın. (Haşa Allah bu illetten beridir.) Bu görüşünü Ebu'l-Hüseyn el-Hayyat tenkit ediyor.

Muarri diyor ki: Kim kadıbı yapmışsa eli kesilmiş zarara uğrayanlardandır. Keskin bir şeye binmesi bunu yapmasından daha hayırlıdır. Başka bir kitabı da "Halku'l-Kur'an"dır. İbnu Revendi'nin yaptığı bazı itirazlar ve verilen bazı cevapları izah edelim.

Fahru'r-Razi diyor ki[148]: İbni Ravendi bazı ayetleri zikretmiş ve bir birine zıt olduğunu zannetmiş.

Şeyh buna cevap vererek[149] şöyle der: "Biz bunlara yani bu cahil ve basit kişilere cevap olması için ayetleri zikredelim. Zannediyor ki Allah'u teala'riın şu sözü:

"Onlar kendilerine bilgi geldikten sonra sadece aralarındaki çekenıemezlik yüzünden ayrılığa düştüler."

(Casiye; 45/17)

Allah'u teala'nın şu sözüne zıttır.

Fakat biz onu anlamalarına engel olmak için kalplerin iti üstüne örtüler, kulaklarının içine de ağırlık koyduk." (En'am: 6/25)

Başka bir ayet:

"Onlar öyle kimselerdirki Allah kalplerini mühürlemiştir." (NahI: 16/108)

Şeyh bunu cevaplayarak şöyle der: Birinci ayetle ilimden kasıt deliller ve Kur'an'dır. İlmin kendisi değildir, onun için Cenab'i hak ilmi genelleştirmiş ve sımrlandırmamiştır. Onun için delil ilim olarak isimlendirilmiştir. Kitap ta ilim olarak isimlendirilmiştir. Mesela Ebu Hanife bildi ve İmam Şafii bildi denilmektedir. Böylece zıtlık giderilmektedir.[150] Yine başka sözünde Allah'u teala'nm şu sözü:

"Allah kimi sapıklıkta bırakırsa artık onun Allah'tan sonra bir dostu olmaz." (Şura: 42/44)

Şu ayete zıttır.

"Şeytan onlara yaptıkları işleri süsledi bu yönden peygamberleri yalanladılar. O bugün de onların dostudur." (NahI: 16/63)

Ayetlerden biri kafirlerin velilerinin olmadığını belirtir, ikincisi onların velilerinin olduğunu belirtir.

Kadı Abdulcebbar cevap vererek diyorki: Allah'u Teala'-nın "Artık onun Allah'tan sonra bir dostu olmaz" sözünde ise kasıt: Allah'u Teala ahirette onlara hakir edici ceza verdiği andır. "O bugün onların velisidir"den kasıt dünyadadır. Çünkü günün zikredilmesi buna işarettir. Burada zaman olarak ta her ne kadar aynı vakti kastetse de bir zıtlık yoktur. Çünkü bundan kasıt yani onlara fayda veya zarar verecek bir dost yoktur. Fakat şeytanın onlara dost olması onlara fayda veya zarar veremeyçektir.

Yine iddialarından birisi Allah'u Teala'mn şu sözü:

"Çünkü şeytanın hilesi zayıftır." (Nisa: 4/76)

Ayeti Allah Teala'mn şu sözüne zıttır:

"Şeytan onları istila etmiş (ruhlarına hakim olmuş) onlara Allah'ı anmayı unutturmuştur."

(Mücadele: 58/19)

Diğer bir ayette:

"Şeytan onlara işlerini süslemiş te onları doğru yoldan çevirmiştir." (Nemi: 27/24)

Zannederek diyor ki insanı ve kalbini etkileyen, insanı dininden döndüren nasıl zayıf olur?

Kadı Abdulcebbar cevap vererek diyor ki: Şeytanın hilesi zayıflardan kasıt şeytanın zarar verme gücünün olmadığıdır. Çünkü o vesvese verir ve kötülüğe çağırır, ona tabi olununca zarar görülür. Yoksa bulunduğu hal üzere kalır. Bunun misali zengine mal vermesi için fakirin verdiği vesveseye benzer. Fakat zengin vermeme gücüne sahiptir, fakat zengin malı verirse bu fakirin hilesinin kuvvetinden değildir, malı verenin görüşünün zayıfhğındandır.

İbni Ravendi'nin hayret verici iddialarından biri de birbirine zıt saydığı şu ayetlerdir:

"Andolsun, biz gökleri yeri ve ikisi arasında bulunanlan altı günde yarattık." (Kaaf: 50/38)

Diğer ayeti kerime ise şöyledir:

"De ki siz mi arzı iki günde yaratanı tanımıyor ve ona eşler koşuyor sunuz? İşte alemlerin rabbi odur. Ona üstünden ağır baskılar (sağlam dağlar) yaptı. Onda bereketler yarattı ve onda arayıp soranlar için gıdalarını (bitkilerini ve ağaçlarım) tam dört günde takdir etti (düzene koydu). Sonra buhar halinde olan göğe yöneldi, ona ve yerküreye: isteyerek veya istemeyerek gelin dedi. İkisi-de isteyerek geldik dediler. Böylece onları yedi gök olarak iki günde varetti." (Fussilet: 41/9-12)

*Bu ayetlerden zannediyor ki eğer sayılar sayılırsa altıdan fazla olur, çünkü yerin iki günde yaratıldığı zikredilmektedir. Tam dört günde yaratılıp takdir edildiği söylenmekte, yedi göğün iki günde yaratıldığı belirtilmektedir. Böylece bu sekiz gün eder iddiasında bulunmaktadır. Kadı Abdulcebbar Hemezani cevap vererek şöyle diyor: Allahu Teala bu ayetle:

"De ki siz mi arzı iki günde yaratanı tanımıyor ve eşler koşuyorsunuz" ayetinden şu ayete:

"Tam dört günde takdir etti." kadar kısmı ve geçen iki günle beraber dört sayısı bunun dışında zikredilmemiş tir.

Bu fasihin dediği gibi bir kişinin Basra'dan Bağdat'a on günde gittim Küfe'-de on üç gün kaldım. Bunda on gün bunun dışında sayılmamıştır. Bilakis on gün üç günde sayılmıştır. Sonra Cenabı hak:

"Yedi göğü iki günde takdir etti." buyurmaktadır. Burada dördün dışındakini kastetmiş.

Bu böyle olunca da elbetteki şu ayeti kerimeye muhalif değildir.

"Yeri ve göğü ve arasında kalanı altı günde yarattı."

Yine iddia ederek diyor ki: "Allah'u Teala'mn şu sözü:

"O ki yeryüzünde ne varsa hepsini sizin için yarattı; sonra göğe yöneldi, onları yedi gök olarak düzenledi."

(Bakara: 2/29)

Diğer ayet ise:

"Yaratılışça siz mi daha çetinsiniz, yoksa gök mü? (Allah) onu yaptı. Yükseklik miktarım yükseltti, onu düzenledi. Gecesini örtüp kararttı, küslüğünü (güneşinin ışığını) açığa çıkardı. Bundan sonra da yeri yuvarlattı."

(Naziat: 79/27-30)

Birinci ayette yerin gökten önce yaratılması gerektiğini söylüyor. İkinci ayette, yedi göğün yaratılışının yerden önce olması gerektiğini zannediyor.

Kadı Abdulcebbar Hemedani cevap vererek şöyle söylüyor: "Allah'u teala haber veriyor diyor ki yeri daha sonra yuvarlattık, daha önce yaratılmış fakat dehhaha kelimesiyle onu yaydık manası kastedilmiştir. Allah'u Teala onu gökten önce yarattığını söylemektedir. Yaydığını, göğün yaratılışından sonra da yayma işinin yapıldığını belirtmektedir. Burada kitabın müellifi de burada itirazları zikrederek aynı cevaplarla cevap vermektedir. Daha diğer itirazları zikretmesine izafeten yapmış ama bu cevapları okuyucu tefsir kısmında şu ayetle beraber okuyacaktır:

"Saklı yumurta gibi bembeyaz eşler." (Saffat: 37/49)

Kitabm müellifi diyor ki: îbni Ravendi şiir ve teşbihte de cahildi. Çünkü "Beydil neamı" deyiminde herhangi bir dil güzelliği yoktur ki teşbih yerine geçsin de onunla teşbih yapılsın. Fakat araplaf da bunu naklediyor. Halbuki bu dil araplarındır ve Kur'an da bu dil üzere gelmiştir, Beyd kelimesi cahiliye şiirinde de yumurta diye geçmiş.

Raciz cahiliyyede şöyle demiş:

Yuvarlaklıkta yumurtanın rengi, sarılığı müstesna, senin rengin gibidir.

Urve şöyle dedi:

Sanki o kadınlar isteksizlikten, eski bitkiler arasında kalan üst üste biriken yumurtalar gibidirler.

Ferazdak şöyle dedi:

Bana geldiler o kadınlar, benden önce kimse onlara do-kunmamıştı. Onlar deve kuşu yumurtasından daha sağlam ve dürüsttürler.

Aynı kelimeyi şair Urve ve Ferezdak ise beyazlık veya deve kuşunun yumurtası diye kullanarak teşbihte bulunmuşlardır. Müellif bu üç şiirde örnek getirerek İbni Ravendi'nin arapçaya hakim olmadığını ve şiiri de bilmediğini belirtmektedir.

Kadı Ebu Ali el-Tenati şöyle diyor: İbni Ravendi inkarcılarla beraberdi. Bundan dolayı kınanınca ben onların mezheplerini bilmek için yapıyorum derdi. Babasının yahudi olduğu ama İbni Ravendi'nin müslüman olduğu söylenir.

Bazı Yahudiler müslümanlara söylediler: Bunun babası bizim kitabımız Tevrat'ı ifsat ettiği gibi. bu da sizin kitabınızı ifsat edecektir.[151] Fakat onun delilleri onun aleyhine döndü, onun itirazları, kursağında kaldı. Ulema onu cevapları ve reddiyeleri ile susturdu. Müellif Kur'an'da kusur olduğunu söyleyenlerin itirazını ve ihtilaflarını zikrediyor ve alimlerin verdikleri cevaplan da anlatıyor. Diyorki Ebu Ubeyde dedi ki:

"Ben inkarcıyla karşılaştım bana Bakara suresinin ilk başını okudu:

"Elif lam mim. Bu kitap" Bu kitaptan kasıt bu mudur? Hangi şeydir bana onu göster" dedi. Ben de dedim ki:

"Eğer arapçadan delil kabul ediyorsan cevaplayayım." O da:

"Getir delilini" dedi. Ben de:

"Şair Hufaf b Nedbe'nin şiirinden cevap vedim."

Ve yine bir ayeti kerimede cenabı hakk şöyle buyurur:

"İkişer üçer, dörder kanaatli..." (Fatır: 35/1)

Müellif diyor ki: Bazı itirazcılar şöyle dediler: "Üç kanata sahip olanlar uçamazlar, normal halini kaybettiği için, kanatları kırık olan bir kuş gibi. Cahiz cevap vererek şöyle dedi:

"Uçma meselesinde bu akla yakındır. Fakat bunun dışında kullanırsanız da bu akla yakındır. Fakat bunun dışında kullanırsanız o zaman üç kanat bu anlamın dışına taşar. Eğer tüyle kanat uçmak için şartsa o zaman yarasanın uçmaması lazımdır. Çünkü tüyleri yoktur."

Müellif Cahiz'in cevabma ek yaparak diyor ki: İnsanlar ayakları üzere dururlar. Dört ayaklıların ise ön ayakları üzerine dayandıkları ve dizlerinin ön ayaklarda olduğu görülür. Mesela insanlar ve yırtıcı hayvanların avuç veya pençeleri elindedir, kuşların ise pençesi ayağmdadır. Öyleyse üçüncü kanatın diğer iki kanada yardımcı olması bakımından yerinin diğer ikisinin arasında olması da caizdir.

Allah'u Teala'nın şu ayette buyurduğu gibi: "De ki: Eğer Rahman'ın çocuğu olsaydı (ona) tapanların ilki ben olurdum. Çünkü çocuğa saygı, babasına saygı demektir. Fakat böyle bir şey olmaz."

(Zuhruf: 43/81)

Dedi ki ebide'dendir iza enife. (Kaçındığı zaman). Bazı Basra alimleri böyle tefsir ettiler inkarcılardan biri de sordu:

"Kaçınmanın kullukla ne ilgisi var?" Dedi ki:

"Kur'an araplara inmiştir ve bu onların dilidir."

Haffaf b. Nedbe adındaki şair de şiirinde

"Kavmimle onlara sövmekten kaçınırım. Darım ve Beni Reyah'ı terkederim. Eğer söversem -ki onlar kavmimin naziri ve mislidir.- Onları başarıya ulaştırmam daha evladır."

Buna daha çok örnekler de verilebilir. Kur'an'a itiraz etmek veya kusur bulmaya çalışmak eskiden beri olan bir iştir. Her asırda Kur'an'a kusur atfeden zındıklar çıkmıştır. Al-lah'u teala kitabını müdafa için İlim adamları diriltmiş, güç vermiş, hayvanların ağızlarına taşlar artırmıştır ki Kur'an'm mucizesi devam etsin.

"(Kur'an'ın.) zikri biz indirdik ve biz onu koruyacağız." (Hicr; 15/9)

Ayetiyle teyid etmiştir.

Yakın tarihlerde bazı yahudiler avrupa ülkelerinden birinde çok süslü ve güzel Kur'an'lar basarak Afrika ülkelerine dağıttılar. Sadece "Gayr: Başka" kelimesini çıkardılar: i "Kim ki islamdan başka bir din edinirse o dini kabul edilmeyecektir."

Ayetini bozmaya çalıştıysalar da Allah bunu yoketti ve nurunu tamamladı. Şüphecilerin şüphesini giderdi ve bunu ortaya çıkarttı. Böylece bütün bu basılan Kur'an'lar toplatılıp müslümanlar tarafından yokedildi. Allah'adır hamd ve minnet. Allah'tan bizi Kur'an'la muhafaza etmesini ve bizleri dininin ve Kitabının koruyucusu ve nasihatçisı kılmasını dileriz. Hamd alemlerin rabbine olsun. Amin.[152]

Nisaburi ve Kelam İlmi:

Dindeki kelam ilmi sonradan var olan ilimler olarak itibar edilir, içinde çeşitli fikir ve ihtilafların, mezhep ve grupların ortaya çıktığı bir ilim dalıdır. Bu gruplardan biri de mutezile'dir. ilk defa bu mezhebi oluşturan Vasıl b. Ata el-Gezzal'dir. Hasan el-Basri'nin ilim halkasında bulunuyordu. Ne zaman ki "Fasik ne mümin ne de kafirdir." deyince Hasan el-Basri onu kendi meclisinden kovdu ve Amr b. Ubeyd te ona katıldı. Ve ikisi de Hasan Basri'nin halkasından ayrıldı böylece mutezile diye isimlendi.[153]

Ondan sonra Mutezile çeşitli gruplara ve fikirlere ayrıldı, görüşleri ve mezhepleri yayıldı, çeşitli insanlar, alimler ve halifeler etkilendi. Hatta bazı halifeler milleti zorla onların fikirlerine yöneltti. Bir çok alim onların görüşlerini reddetti ve cevap verdi. İnsanlar onların hakkında çeşitli görüşlere ayrıldılar. Maveraunnehir alimleri Mutezile'nin delalete gitmesi konusunda çok mübalağa ettiler. Hatta mecusiler-den daha da kötüdürler, dediler. Onlar (Mecusiler) ancak bir konuda şirk koştular Mutezile'nin koştuğu şirkler ise sayılmaz, dediler.[154]

Fakat alimlerden araştırmacılar ve insaf sahibi insanlar Mutezile'nin islami bir grup olduğuna ittifak ettiler. Zikrolunan bu görüşü insanlar için bir uyarı ve ikaz olduğuna hamlettiler.[155] Şeyhul İslam Ebu'l-Kasım Ahsan'a soruldu:

"Mutezile kafir midir?" O:

"Hayır" dedi "Ve onlar Allah'u Telayı her türlü noksanlıktan tenzih ederler." dedi. Ehli Sünnetin durumu soruldu yine:

"Hayır onlar ise Allah'ı yüceltiyorlar" dedi.[156]

İmam Fahruddin Razi dedi ki: Ebul Kasım Ahsan'ın sözünden kasıt her iki grup ta Allah'u Teala'nm isbatı, yücelişi ve azametini isbat için çalışmışlardır. Ehli sünnet görüşünü Allah'ın azameti konusunda yoğunlaştırırken Allah var iken hiçbir mahluk yoktu demektedirler. Mutezile ise görüşünü Allah'ın hikmeti konusunda yoğunlaştırmış ve o her-şeyden beridir. Ona noksan sıfatlar yakışmaz demektedirler.[157]

Görüyoruz ki: Cahiz (Mutezile'dir) şöyle söylüyor: Eğer onların konumlan, derecesi olmasaydı bütün milletlerden halk yok olurdu. Eğer Mutezile olmasaydı bütün mezheplere mensup halk tabakası yok olurdu.[158] Doğru olan Mutezile'nin islamı müdafa ettiğidir. Onlar Kur'an'a itiraz eden felsefecilere karşı koymuşlardır. Onlara reddiye vermişler, görüşlerini zayıflatmışlar. Fakat bazen onlardan da etkilenmişlerdir. Felsefeciler üç önemli konuda küfürle itham edilmişlerdir. O konular şunlardır:

1- Haşnn (Yani dirilip hesaba gitmenin) cesetle olmayıp ruhla olduğunu iddia etmeleri.

2- Alemin sonradan yaratılmadığını, ezeli olduğunu söylemeleri.

3- Allah'ın külli olan şeyleri bildiğini, cüzleri bilmediğini iddia etmeleridir.

Nitekim şairin birisi de felsefecileri üç konuda kafir saydı.

Üç şeyle felsefeciler kafir sayıldılar. Çünkü Onlar inkar ettiler oysa onlar sabit ve gerçek idiler. Onlar da hasrı cis-mâni, alemin hadisliği ve Allah'ın cüzleri bilmemesi konusudur.[159]

Mutezile'den çok alimler çıkmıştır, onlardan yüksek şöhrete sahip muhakkikler çıkmıştır. Onlardan bazıları şunlardır. EI-Ahfeş, Ebu Ali el-Farisi, İbni Cinni, er-Rumani Nefteveyh, el-Me'mun el-Abbasi, İbni Ebi Duad, el-Ca-hiz ve daha başkalarıdır.

Onların Kur'an'a yapılan itirazlara verdikleri cevaplarla ilgili bir çok eserleri vardır. Bazıları şunlardır:

1- Cahiz'in Nazmu'l-Kur'an'ı.

2- Kitabu kutrup fima seele anhu el-mulhidune fi'l-Kur'an.

3- Cahiz'in Kitabu Mesailu fi'1-Kur'an'ı.

4- Bişir b. el-Mutemir'in fi Muteşabihu'l-Kur'an adlı kitabı.

5- Muhammed b. Yezidu'l-Vasiti'nin İ'cazu'l-Kur'an fi Nazmihi ve Telifihi adlı kitabı.

6- İbni Uhşeyd'in Nazmu'l-Kur'an'ı.

7- Cubbai'nin Tefsiru'l-Kur'an'ı.

8- Kadı Abdulcebbar'ınMüteşabihu'l-Kur'an.

9- Zemahşeri'nin el-Keşşaf'ı[160] ve diğer birçok kitap.

Bazı alimler onlardan etkilenmişlerdir. Müellifimiz de onlar ve onların görüşlerinden etkilenmiştir. Mesela Mutezile gibi o da Cenab-ı Hakk'ın sapıklığa götürmesini nefyetmiş, bunu kabul etmemiştir. Mutezile de nitekim Allah'ın kulu için küfür ve fuhşu istemesini nehyetmiş ve şöyle demişlerdir:

"Allahu teala zina, Lutilik, öldürme, günahkarların günahını, kafirin küfrünün olmasını murad etmemiş, çirkin ve kötü olan günahların hepsi zemmedilmiş tir. Bunların hepsi beğenilen ve istenen olması lazım, ya da bunların hepsi gafletten ve yanlışlıkla olması gerekir ki bu da Cenab'ı Hakk'ın şu sözüne aykırıdır:

"Allah dilemedikçe siz bir şey dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah bilendir. Hikmet sahibidir." (İnsan: 76/30)[161]

Onların mezhebinin hilafına varid olan ayetleri tevil ediyorlar. Müellif de Bakara suresinin 26. ayetinde geçen:

"...bir çoğunu onunla saptırır..."

Ayetini onlar için o zaman sapmayla hükmeder yani onları cennetinden kovar ve sevaptan engeller, demektedir.

Deniliyor ki sapıtma cenab-ı hakka verilen misale izafe edilmesi bu (onun hükmüyse) sapıtmanın onun yanında olmasıdır, Allah'u Teala'nın şu sözünde putlar için buyurduğu gibi:

"Ya rabbı onlar insanlardan çoğunu saptırdılar."

(İbrahim: 14/36)

Yani onların sebebiyle sapıttılar.

Ahfeş te bu aynen denildiği gibidir diyerek şöyle der: Onu falanca kadın helak etti.

"Yani falancanın kadının aşkından helak olduğu zamandır, Allah'ın dininden sapma da böyledir." Bu çeşit tevillerle Allah'a sapıtma düşüncesini atfetmekten kaçmışlardır, Bununla beraber Kur'an'da bu konuyla ilgili birçok ayet varid olmuştur. Şu ayetlerde olduğu gibi:

"Allah'ın saptırdığını doğru yola iletmek mi istiyorsunuz?" (Nisa: 4/88)

"Allah'ın saptırığını kim yola getirebilir."

(Rum: 30/27)

"Heva ve hevesini ilah edinen ve Allah'ın (yanındaki) bir bilgiye göre saptırdığı." (Casiye: 45/23)

"Bu (iş) senin imtihanından başka birşey değildir. Onunla dilediğini saptırırsın, dilediğine yol gösterirsin. (A'raf: 7/155)

"De ki: Allah, dilediğini saptırır, (Hakka) yöneleni de kendisine iletir." (Ra'd: 13/27)

"Allah dilediğini sapıklıkta bırakır, dilediğini doğru yola iletir." (Müddessir: 74/31)

Bunların dışında daha birçok ayet bulunmaktadır. Yine başka bir ayette şöyle buyurur:

"Onlar ki söz verip bağlandıktan sonra Allah'a verdikleri sözü bozarlar." (Bakara: 2/27)

Bunlar tevhid itibari ile ve Peygamberlerin gönderilmesinin gerekliliği üzerine insan aklında duran Allah'ın koyduğu delillerdir. Diyorlar ki Allah Teala'mn peygamber göndermesi üzerine vaciptir. Ayet üzerindeki notumuza bakınız. Bu konuda cenabı Hakkın buyurduğu şu ayette:

"Biz onları, ateşe çağıran önderler yaptık."

(Kasas: 28/41)

Dedi ki ayetteki ceale (yaptık, kıldık) kelimesi vasıf manasında ceale manasınadır. Mesela dediğin gibi onu kötü adam yaptığın gibi. Böylece ayetteki "cealnahum" kelimesi uzak manada kullanılmıştır. Zanlarına göre Allah İçin görünen zahir ve buna benzer manaların olmamasıdır. Mutezile mezhebi bitmiş, yok olmuş, böyle yapmışlardır. Mutezile mezhebi bitmiş, yok olmuş, gitmiştir. İlim talebelerinin aklında ancak kendisinden çok az notlar kalmıştır. Böylece bu konu üzerine bir uyarı yaptık ki doğru ve sağlam mezhebi bulmada, orta yolu tesbit etmede okuyucu aldanmasın ve şaşmasın.[162]

Müellifin Kelam İlmindeki Görüşleri:

Esmau'l-Hüsna'da "el-Kadim" ismini inkar ediyor. Al-lah'u teala'nın şu sözünde tefsir yaparken:

"Ay için de sonunda kuru bir hurma dalına döneceği konaklar tayin etmişizdir." (Yasin: 36/39)

El-Kadim öyle ki üzerinden bir yıl gelip geçmesiyle ku-ruyarak bükülmesidir. Kelamciların kadim kelimesini esmai hüsna arasından çıkarıp tercih etmeleri hoşumuza gitmedi. Allah'u Teala, bazı mahrukatlarının en zayıf hallerini (ur-cun)'a benzetmiş ve (kadim)'i ise en dakik sıfatlarından biri kılmıştır.

Esmai hüsna arasında kadim sıfatını sayanların bazıları şunlardır: El-Beyhaki "el-Esma ve's-Sıfat" adlı kitabında, el-Halimi "el-Minhac fi şuabi'1-iman" adlı kitabında, el-Cur-cani ise "el-Tarifat" adlı kitabında belirtmişlerdir ve daha bir •çokları da saymışlardır. Beyhaki Allah'u teala'nın isbatı ve şanı yüce Allah'ın vücudunu itirafı babında şöyle der:

"O sıfatlardan biri de kadim sıfatıdır. Allah'ın Rasu-lü'nden (s.a.v) gelen rivayet şöyledir. İmran b. Husayn rivayet ederek dedi ki:

"Peygamber'in (s.a.v.) yanma girdim. Yanındakiler şöyle dediler:

"Biz sana bu emri (kadim meselesini) sormaya geldik." Peygamber (s.a.v.):

"Allah'u teala var iken ondan başka birşey yoktu" buyurdu. (Buhari rivayet ediyor). .

Halimi ise şöyle der: Kadim sıfatı peygamber'den (s.a.v.) gelen şekliyle kitapta (Kur'an'da) nas olarak gelmemiştir. Her ne kadar bu manayı içeren şeklinde gelmiş te olsa. Denildi ki: Allah'u Teala için o, var olanlardan önce de vardı manasında kadim sıfatı vardır.[163]

Her şeye rağmen bu mesele ihtilaflı bir meseledir. Bu konuda hadiste Peygamber (s.a.v.) şöyle buyuruyor:

"Yüce Allah'a, onu kerim yüzü ve kadim olan salta-natıyla kovulmuş şeytandan ona sığınırım."

Hakim, onu Müstedrek'te tahric etmiş.[164]

İbni Mace'nin rivayetinde kadim ismi doksan dokuz isimde zikredilmiş.[165]

Böylece yine de müellifin sözü ve onların sözündendir-ki diyorlar ez-Zat kelimesi hatadır. Çünkü Allah'ın sıfatlarına mübalağa için olan müenneslik (dişilik) tası bitişmez. Mesela el-Allametu (çok bilen) denilmez. Çünkü o alemleri daha iyi bilendir.[166] Sonradan müellif ise nefyettiği şeyi kendisi şu ayetle isbat ediyor.

"Allah'ın yanında (ona kullukta) kusur edişimden dolayı vah (bana)."[167] (Zümer: 39/56)

Kitabın Özellikleri:

Görüyoruz ki kitap hacim olarak küçük te olsa tefsir ilmiyle beraber çeşitli ilimleri kapsamaktadır. Ayetlerin çoğunu arzetmekte, ayetlerdeki ihtilaflı ve bilinmeyen yönlerini, ayetlerin birbiriyle olan bağlantılarını açıklamıştır. Mesela İnsan suresinde olduğu gibi hikmetle ilgili ayetlerin tekrarını Kasas suresinde belirtmektedir, ayetlerde işaret ettiği faydalı bilgilere izafetendir bunlar. Allah'u Teala'nın şu sözünü tefsir ederken:

"Kuşları teftiş etti." (Nemi: 27/20)

Kitabın asıl özelliği üzerinde ilmi bir tahkikin yapılmasıdır. Denilen her görüşü de almamış, bilakis görüyoruz ki bazı görüşlere cevap veriyor, bazılarını da zayıf addediyor.

Özellikle Kur'an'ı müdafa etmiş, Kur'an'a kusur bulanlara reddiye vermiş, bunları da Fatır, Zuhruf, Rahman ve Saffat surelerinde belirtmiştir.

Görüyoruz ki edebi bağlamda sözleri bir birine bağlaması, genişletmesiyle güzel bir baskı oluşmuştur. Cenab-ı Hakkın şu sözlerini tefsir yaparken:

"Uykunuzu dinlenme yaptık." (Nebe: 78/9)

"Vay demek Allah dilediğine rizık açar."

(Kasas: 28/82)

(Sarf kaidelerine uyarak) Kelimelerden kelime türetme (iştikak). Kelimenin çıkış ilmini de sunmuş. Allah'u Te-ala'nın şu sözünde tefsir yaparken:

"Çünkü onların içlerinde keşişler vardır."

(Maide: 5/82)

"(Muacizine) Ayetlerimizi iptal etmek isteyenler" diğer ayette:

"Alemlere uyarıcı olsun diye kuluna furkanı indiren..." (Furkan: 25/1)

Meseleleri kelam ilmiyle birleştirmiş, Bakara suresinin başında sıfatullah ile ilgili güzel ve önemli kaideler çıkarmıştır. Feraset ilmi ve ona taalluk eden meselelerden bahsederken şu ayeti getirmektedir.

"Sonra onu bambaşka bir yaratık yaptık."

(Mü'minun: 23/14)

Yıldızlar ve astronomi ilminin delillerini araştırırken şu ayeti belirtir:

"Şira yıldızının sahibi"

Astronomi ve Kozmografya ilminde bazı illetleri talil ederken şu ayeti getirmiş:

"Yoo, yemin ederim o (geceleri) geri dön(üp ışık ver)enlere." (Tekvir: 81/15)

Coğrafya ilmiyle ilgili meselelere izafeten ise bazı coğ-rafik meseleleri Talak ve Kehf suresinin izahında belirtir. Hukemadan nakil yaparken Ölüm ve fenayı talil ederken de Zuhruf ve İnsan surelerinde izah etmektedir. Belağa ve fıkhu'1-Lüğa ile ilgili bazı meseleleri de izah etmektedir.

Bunların hepsi gösteriyor ki müellif ilimlerde derinleşmiş bütün şerİ ilimlere vakıf olduğunu, aynı zamanda asrının faydalı ilimlerini bilen, bize güzel ilmi neticeler veren, medeniyetle güzel eser bırakan ve kendisinden sonraki neslin faydalanması için bu çalışmaları gösteren biridir. Bu konu Peygamber'in (s.a.v.) şu hadisinin altına girmektedir.

"Sizin en hayırlınız Kur'an öğrenen ve öğretendir."

Allah'tan bizleri kitabının ve peygamberinin sünnetinden faydalandırmasını dileriz.[168]

Kitap Üzerine Düşünceler:

Bütün işler ne kadar da sağlam olsa kemale ulaşmaz, bütün kitaplar ne kadar da güzel olsa yine de zirveye ulaşmaz, ancak Allah'ın kitabı ki onda batıldan bir şey bulunmaz, kemal ondadır. Onun içindir ki kitapla ilgili bazı düşünceler serdediyoruz.

1- Bazı alimlerden nakiller yapılırken devamlı olmasa da genelde kimden nakil yapıldığı belirtilmemektedir. Mesela burada şu ayetlerde:

"O her gün (her an) yeni bir iştedir." (Rahman: 55/29) "Onlara bol su verirdik (nzıklannı bollaştırdık)."

(Cin: 72/16) Cin suresinin tefsirinde bu durum görülmektedir.

2- Bazı şiirsel beyitleri nisbet ederken vehim ediyor ki bu hatalardan neredeyse kimse kurtulamamış.

3- Bazen veya nadiren Tevrat'taki ihtilaflı konuları nakletmektedir. Umulur ki müellif bunu caiz görenlerdendir. Bu konuda şu ayeti nakleder:

"Ateşin içinde bulunanda." (Nemi: 27/8)

4- Bazı ayetleri konusunun dışında getirmesi. Şu ayet gibi:

"Zira (o, kavmine) kızarak gitmiştir." (Enbiya: 21/87)

5- Ayetleri takdim ve tehir (öne ve arkaya) etmesi. Özellikle Fussilet suresi ve diğer konularda. Fakat bunların hepsi müellifi ve kitabı kötü gösterecek şeyler değildir. Allah bu şiiri söyleyene rahmet etsin ne kadar da güzel söylemiş. Kimin huyu ve karakteri tam olarak beğenilmiş ki kişinin kendi ayıplarını soymak ona şeref olarak yeter. Bu bi-:zim son yazdığımızdır. Hamd alemlerin rabbine mahsustur.[169]

Kitabın Nüshaları:

İslam üniveritesi kütüphanesinden mevcut olan mikrofi-limden başka nüshaya vakıf olamadık. Bu nüsha ise orta hacimli, 1619 numarada kayıtlı, 372 yapraktan ibarettir. Her yaprağı iki sahife ve her sahife ise 17 satırdır.

Yazısı fena değildir, ilk sahifesİ hariç genelde yazısı açıktır. Kitabın asıl nüshası İrlanda Şesterbeyti Kütüphanesinde bulunmaktadır. Bu nüsha Hicri 8. asra aittir. Biz maket üzerine basılan nüshaya ulaşınca gördük ki kitabın başka bir nüshası da Mısır Kahire (Daru'l-Kutubu'l-Mısriyye) halk kütüphanesinde 1043 numarayla kayıtlıdır. Mekke Ummu'l-Kurra Üniversitesi'nde fotokopisi mevcuttur. Ondan da mikrofilim nüshası aldık, elimizdeki nüshayı onunla karşılaştırdık. Nüsha da Hicri 8. asırda yazılmıştır.

Görülen odur ki her iki nüsha da aynı nüshadan nakledilmiştir. Bu da kitaptan bazı saf yalan göstermektedir.[170]

Müellifin Onsozü

Yarabbi kolaylaştır ve tamamla. Allah rahmetiyle örtsün, kadı ve fakih, imam ve hakkı açıklayan son müfessirlerden, alimlerden Mahmud b. Ebi'l-Hasan b. Hüseyin el-Nisaburi dediki: Allah'a hamd ve ona hakkını verdikten sonra, salat ve selam ya-ratılanlann en hayırlısı Muhammed'e (s.a.v.) olsun, onun temiz olan ehline ve onun kokusu olan aile efradına selam olsun. Muhakkak ki ilimlerin en efdali indirilen kitabullahın ilmidir. O kitap ki Allah ve kulu arasında bir vasıtadır. Gördüm ki onun tefsirleri öncekilerde olduğu gibi ya sözü uzatıp çok tekrar yapmışlardır veya tek görüş üzerine mahsur kalmıştır. Tıpkı sonrakilerin mecmualarında olduğu gibi.

Birinci yol aşın kısa ve öz oluşundan kalbe şifa vermemektedir, ikincisi sözün uzamasıyla zihnin onu almasını zorlaştırıyor. Bunun için de Cenab-ı Haktan muafakiyetler diledim, indirilenin müşkilelerini izah edebilmek için ve tevilin zorluklarını aşabilmek için güzel muvafakiyetler, veciz sözlerle, güzel çıkışlarla, anlaşılmayan yerleri icazlı bir şekilde izah etmeye, derin bir anlayışla, güzel bir şekilde zor olan müşkilleri çözmeyi diledim. Akla hareket veren şiirleri[171] suratla güzellerinden aldım. Güzel bir baskı olsun diye topladım. Yazarlar ve edebiyatçılar da ondaki güzel görüşlerden nasiplerini alsınlar diye yaptım. Akıl sahibi alimlerin bu konuda manalarını araştırdıkları gibi yaptım. Bu telsini toplayıp kısalttım, tevil miktarını sınırladım. Bu da iki konuda toplanan diğerleri gibi karanlığın içinde beliren beyazlık ve alında beliren siyahlıktan beyazlık[172] gibi görünüp gitti.[173] Muvafakiyet Allah'tandır.[174]

[1] El-Fevaid. Ibni Kayyim el-Cevziyye s. 3;

[2] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/6-7.

[3] Buğyem'l-Vuat:2/277.

[4] Tabakatu'i-Mufessirin: 2/312.

[5] E1-A'lam:7/167.

[6] Mu'cemıTI-Müellifin: 12/157.

[7] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/7.

[8] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/8.

[9] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/8-9.

[10] Tabakatu'l-müfessirin: 3/312 bakılsın ve Buğyetu'1-vuat: 2/277. Kitab Mısır milli kütüphanesinde 2445 numarayla iki cilt olarak bulunmakta birinci cildi 150 ikinci cildi 103 yapraktır.

[11] Seğani'nin Mukaddimetu'l-Elbab 24. sayfasına bakınız ve Buğ-yetuM-Vuat: 2/277. Mu'cemu'l-Edibba: 7/145. Bu kitap Sultan Ahmet kütüphanesinde 2334 noda kayıtlı olarak bulunmaktadır.

[12] Hediyyetu'l-Arifin: 6/403; Mu'cemu'I-Edibba: 19/124.

[13] Hediyyetu'l-Arifin'in: 6/403 sahifesine bakınız ve mucamiil Müellifin: 12/182; İdahu'l-Meknun: 1/183,162,468.

[14] Bunun Mu'cemu'l-Miiellifin'de: 12/182'de anlattı, İdahu'l-Meknun: 1/83, 162, 468; Hediyyetu'l-Anfın: 6/403.

[15] Mu'cemu'l-Müellifin: 12/182'de zikredilmiştir ve iydahu'l-metninde: 2/58-144'dc zikredilmiştir.

[16] Mu'cemu'l-müellifin: 12/182'de ve Hediyyetu'l-Arifin: 6/403'de zikretmiştir. İdahu'l-Meknun: 1/83, 162, 468.

[17] Mu'cemu'l-Müellifin: 12/182. İdahu'l-Meknun: 2/58-144.

[18] Hediyyetu'l-Arifin: 6/403.

[19] Teşersetrebeti Kütüphanesi'nde 3883 numarada yazılı olarak bulunmakta, birkaç nüshası mevcut olup benim de yanımda o nüshalardan biri bulunmaktadır.

[20] Keşfu'z-Zunun: 1/393'e bakınız.

[21] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/9-11.

[22] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/11.

[23] EI-A'lam: 7/167 ve Mu'cemu'l-Müellifin: 12/157'ye bakılsın.

[24] Mu'cemu'l-Müellifin: 12/182'ye bakılsın.

[25] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/12.

[26] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/12.

[27] îbni Haldun'un mukaddimesine Tefsir ilmi kısmına bakılsın.

[28] Taberi Tefsiri: 1/90 ve Mukaddimatu fi usulü 't-tefsir İbni Teymiyye: s. 37.

[29] Et-Tefsirve'l-Müfessirun: 1/130'a bakılsın.

[30] (Taberi) meşhur tafsir sahibidir. Kendi konumunda yapılan tasnif edilen en güzel eserlerdendir.

[31] Tefsiri basılmamıştır.

[32] Tefsiri basılmamış ve Ed-Durru'1-Mensur'da Suyuti ondan çok nakil yapmıştır.

[33] Brokelman'm Tarihu'l-Edebu'l-Arabi: 2/198'e bakılsın. Eseri gördüm eser müteşabih ayetlerin lafızlarından tefsir yapmadan bahseder.

[34] İnbahu'r-Ruvat: 4/9-10'abakm.

[35] Inbahu'r-Ruvat: 3/10'a bakın.

[36] Tarihu'l-Edebu'i-Arabi: 2/159'a bakın. Bu konuda iki kitabı vardır. Bİiri "öaribu'l-Kur'an" diğeri ise "Meani'I-Kur'an"dır.

[37] İnbahu'r-Ruvat: 4/77.

[38] Înbahu'r-Ruvat: 4/107.

[39] İtni Haldun'un Mukaddimesine s. 367'ye bakınız.

[40] îbni Haldun'un Mukaddimesinde s. 368.

[41] Şeyh Abdul Ğaniy el-Dekr'in tahkik ettiği şuzuru'z-zehebin şerhine bakılsın (el-mukaddime). s. 12.

[42] Burakelman'ın Tarihu'l-Edebu'l-Arabi'ye 4/17-18'e bakılsın.

[43] Er-Rumani en-Nahvi s. 93'e bakılsın. Nucumu'z-Zahire vefeyat senet: 384. Keşfu'z-zun'un sahibi şöyle demiş: "Abdulmelik b. Ali el-Mii-ezzin Herevi (Hicri 489'da vefat etmiş) Özetlemiş fakat bu özetlemeden haber alamadık.

[44] Tabakatu'İ-Müfessirin: 2/313 tefsirinde Ahzab suresinin sonuna kadar gelmiştir. Veliyyuddin Carullah kütüphanesinde el yazması olarak İstanbul Beyazıt camiinde 99 noda kayıtlıdır. Hataen bu eser Ra-ğıb İsbehani'ye nİsbet edilmiştir.

[45] Tabakatu'l-Müfessirin: 2/314 Davtdi'nin.

[46] TabakatuM-Müfessir.n: 2/169.

[47] Böylece en a',ik şekilde bütün kıraatler (okunuş şekilleri) Kurtubi tefsirinde açıkl?.nmaktadır.

[48] Bahru'l-nıunit: 1/9 bakın.

[49] Fttava İbni Teymiyye: 2/194; Er-£efsir ve müfessirun: 1/241.

[50] Et-Tefsir ve Müfessirun: 1/225.

[51] Bahru'l-Ulum: 1/8.

[52] Bahru'I-Ulum: 1/1.

[53] Keşfu'z-zunun: 1/234.

[54] 4 cilt olarak basılmıştır.

[55] Irak'ta üç cüz olarak basılmıştır. Denilmektedir ki Kurtubi tefsirinin çoğunu İbni Atiye'nin tefsirinden almıştır.

[56] Et-Tefsir ve'1-Mufessirun (Zehebi'nin kitabı): 2/354.

[57] El-İtkam fi ulumu'l-Kur'an: 1/185.

[58] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/12-24.

[59] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/24.

[60] Davudi'nin Tabakatu'l-Müfessirin: 1/363.

[61] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/24-25.

[62] Öğrendim ki kitap şu anda Mısır'da da basılmaktadır.

[63] Meleku't-Tevil: 1/20.

[64] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/25.

[65] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/25.

[66] Nesefi tefsiri, Beydavi tefsiri gibidir. İkiside Zemahşeri'nin Keşşafından faydalanmış Nesefi Hanefi, Beydavi ise Şafii görüşlerim benimsemiştir.

[67] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/26.

[68] EI-Beyanve't-tebyin: 1/133.

[69] Vefayatu '1-Ayan: 2/157.

[70] Mecazu'l-Kur'an Dr. Fuat Sezgin'in tahkikine bakılsın. Sezgin güzel bir çaba harcamıştır.

[71] Yazmasına 203 hicride başlamış, haftada iki gün yazdırmış ffic-ri 2O5'de bitirmiştir. (Tarihu'l-Ulemai'l-Nahviyine) Tenuhi'nin kitabına s. 188'e bakılsın,

[72] Tarihu'i-Bağdat: 14/155.

[73] Tarihu'l-Ulemai'l-Nevhiyin s. 192. Davııdi'ninTebakatu'1-Mu-fessirin: 1/402.

[74] Kıfti'nin Tercümatehu fi inbahi'r-ruvat: 2/157.

[75] Arabm sözüdür. Ben akrebin eşek arısından daha kölü ısırdığını zannediyorum ki bu öyledir de ve böylede söylenilir. Böylece o anlatılır. Kesai bunu sorunca Sibeveyh bunu kabul etmemiştir. Muğni'1-Le-bibe:s. 121.

[76] Zebidi'nin Tabakutu'l-Nahvİyin ve'I-luğaviyyine s. 72.

[77] Bizim tahkikimiz olan el-Medhelu'I-ümi tefsiru kitabullah'a da bakılsın.

[78] El-Fihrist s. 88.

[79] El-Fihrist s. 88. Kitap eskiden beri Abdu'1-Aziz el-Meymıı-ni'nin tahkikiyle basılmıştır.

[80] Hayat hikayesi için Yakuti'nin Mu'cem'i: 6/496 ve Suyuti'nin Tabakatu'l-Mufessirin: s. 80. Davudi'ninTabakatu'l-Mufessirin: 2/131 ve Vefayatu'1-Ayan: 3/425.

[81] Umulur ki müellif Nakkaş'ın el-işaret kitabından nakil yapmıştır.

[82] Suyati'nin Tabakatu'l-Mufessirin: s. 35; Buğyetu'î-Vuat: 1/519; Davudi'ninTabakat'ı: 1/140.

[83] Davudİ'nin Tabakat-ı Müfessirin'i: 1/66; İnbahu'r-ruvat: 1/119; Subki'nin Tabakatu'ş-Şafii: 4/58.

[84] Tefsiri büyüktür fakat basilmamıştır. Medine İslam Üniversitesinde fotokopi yapılmış bir nüshası vardır.

[85] Davudi'nin Tabakatu'l-Müfessirin: 1/428; Subki'nin Tabakam'ş-Şafii: 5/267 ve Lisanu'I-Mizan: 4/260.

[86] Kurtubi tefsirine bakınız. En güzel şekilde izah edilmiştir.

[87] Zirikli'nin el-A'lam: 3/287 ve'1-Cevahiru'I-Müdiye: 1/296 ve Ta-rihu'l-Bağdat: 11/62.

[88] EI-A'lam: 4/79 ve Tarihu'l-Bağdat: 9/443 ve el-Cevahiru'l-Mudiye: 1/74.

[89] Yetimetu'd-dehr: 4/345; Et-Temsü ve muhadere Sealebİ'nin s. 348.

[90] İsmi Ahmet b. Halit'tir. İnbehu'r-Ruvat: 1/76.

[91] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/27-32.

[92] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/32-33.

[93] El-Eğani: 6/56'ya bak. El-Um'da: 1/56 ve Şi'rul Huzeliyyin fi'1-esreyn el-cahili ve'1-İslami s. 147'ye bakılsın.

[94] El-İtkan fi Ulumi'l-Kur'an: 1/63.

[95] Suyuti'ninİtkan'ı: 1/63.

[96] Suyuti'ıün İtkan'ı: 1/63. 34

[97] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/33-34.

[98] Mukadimetul-Ebbab el-Zahiri ve'1-lubabu'l-Fahir s. 34.

[99] Tehzibu'l-Lügat: 9/451.

[100] Divanu Rube s. 122.

[101] Tehzibu'l-Lügat: 10/39.

[102] Divanu'1-Eccac s. 110 ve Mukaddimetu'1-Ebab: s. 34.

[103] Et-Tehzib: 10/46.

[104] Mukadimetul Ebbab: s. 34 Lisanu'1-Arab zehera maddesine bak.

[105] Es-Sıhah: 1/147.

[106] Es-Sıhah:2/89..

[107] Divanu İbni Mukbil: s. 301.

[108] Mukaddimetu'1-Abab: 36.

[109] Es-Sıhah: 1/1J5.

[110] Mukaddimeiü'I-Abab: 36. ve Et-Tac: şesebe.

[111] El-Mücmel: 1-98.

[112] Divanu'l-Huzeliyyin: 2/111

[113] Divan Zirrumme: 2/1173. Mukaddimetu'1-Abab: 38.

[114] Es-Sahibi: 226. Ahmet Sakar tahkikti.

[115] Lisan: 4/171; Mukaddimetu'1-Abab: 39, Et-Tac: 2/349.

[116] Îslahu'l-Mantık: 63.

[117] Divanu'l-Huzeliyin: 1/31. Mukaddimeni'1-Abab: 40.

[118] Divanu'l-Huzeliyin: 1/79.

[119] Allah-u Teala'nın şu kavlinin tefsiri: (Bel millete Ibrahime hanifen). 1/173.

[120] Beyitlerle beraber kıssanın aslına, tbni Hişam sireüne ve Rav-du'1-Unf'un şerhine bak: 2/49.

[121] Sire'de böyledir. Umulur ki vezindan dolayı doğrusu (Beni) 'dir.

[122] Ravdu'1-Unf: 2/100.

[123] Bakara 15. ayetine bak: 1/113.

[124] İkinci ciltte Zuhruf 39. ayete bak.

[125] Divanu'l-Hunsa'ya bak. sh. 84.

[126] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/35-40.

[127] Ayetin Tesiri: 2/83.

[128] Mecazu'l-Kur'an: 46

[129] Mecazu'l-Kur'an: 2/189

[130] Vedhu’I-Burhan:2/331

[131] Divani'l-A'şa: s. 9.

[132] Durru'l-Mensur; 3/622

[133] Durru'l-Mensur: 3/623

[134] En-Nihaye tbni Esir'in 2/98 şeyhin ve Ahmed bin Hanbel'in tahriç ettiği hadiste ise Suyuti'nin Fethu'l-Kebir'ine 3/262 bakın.

[135] Ahzab süresi 10 ve Vedhu'I-burhan: 2/180 bakın (Elimizdeki eser)

[136] Kurtubi Tefsir 14/145'e bak. 44

Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/41-44.

[137] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/44-45.

[138] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/45-46.

[139] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/46.

[140] İbni Cevzi'nin El-Meseffabi ekaffi Ehli Resuhi minel iimi'n-nasıh vel-mensuh s. 11-12.

[141] Razi'nin tefsiri: 3/227-230 bak.

[142] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/46-52.

[143] İtkan fi ulumi'1-Kur an: 2/30.

[144] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/52-54.

[145] Vefayatu'I-Ayan: 1/94-95; El-Fihrists: 4; el-Muntezim: 6/99.

[146] El-Fihrist: 4.

[147] Vefayatu'1-Ayan: 1/94.

[148] Nihayetu'1-îcaz fi Dirayetu'I-İcaz s. 383.

[149] Şeyh: Kadı Abdu'I-Cebbar'dır.

[150] Nihayetu'1-İcaz sh. 384.

[151] İbni Dimyat'in Zeylu't-tarihi Bağdad'ına bak. 19/81. 60

[152] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/54-62.

[153] Zehebi'nin Siyeri A'lamu Nubela: 5/465'e bak. .62

[154] Bu onların şu sözünden dolayıdır. "İnsan kendi seçtiği fiillerinin yaratıcısıdır. Allah'u Teala ise şöyle buyurur:"Allah'tan başka yaratıcı mı vardır." (Fatır: 35/3)

[155] Molla Aliyu'l-Kari'nin Şerh Fıkhı'l-Ekber'i: 45-46.

[156] Tefsiru'r-Razi: 2/58.

[157] Yani, sapıtma, son bulma, tab ve benzeri şeylerin nisbeti.

[158] Kitabu'l-Hayavan Ii'1-Cahiz: 4/206.

[159] Şerh Cevheretu't-Tevhid: 68

[160] İbni Nedim'in fihristine bak. Bu gibi şeyler geniş olarak kitabında çokça zikredilmiştir.

[161] Ebu Muzaffer Isferayi'nin Et-Tebsıru Fi'd-din: 64'e bak.

[162] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/62-67.

[163] EI-Minhac, Halimi'nin: 1/88. Beyhaki'nin Esmau ve's-Sıfat. sh. 23

[164] Şeyh Muhanrned Emin Şankiti'nin, Menhec ve Dirasat İi aya-til esmai ve's-Sıfat. sh. 9'a bak.

[165] Onu, dua kitabı, Esmaullah babında tahric etmiş ve senedinde zayıflık vardır. İbni Ivıacc: 2/1270.

[166] Yasin suresinin 33. ayetinin tefsirine bak.

[167] Zümer suresinin 56. ayetinin tefsirine bak.

Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/67-68.

[168] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/69-70.

[169] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/70-71.

[170] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/71-72.

[171] Yani aklın hareket etmesi. Hadiste şöyle geçer: "onun yanından bir cenaze geçtiğinde öyle bir hareket ediyordu ki. Yani süratle hareket ediyordu." Lisanu'1-Arap mahade. 7/31.

[172] El-Ğurretu: Beyazlıktır. Ed-Duhm: Deve ve atlardan siyah olanıdır.

[173] Ezheri şöyle dedi: El-Kurhatu: Alındaki beyazlıktır. Kurame-tu: Siyahla kırmızı arasında renktir. At, deve ve diğer hayvanlarda olur. Lisan: Kemete.

[174] Muhammed Ebu’l-Hasan En-Nisaburi, Vedehu’l Burhan, Tevhid Yayınları: 1/73.

Giriş - İslami Bilgiler - Vedeulburhan - 1. Sayfa

Hata Bildir

Hata Bildir / Öneri Gönder