NAHL SURESİ[1]

 

1- "Allah'ın emri gelmiştir."

Yani Allah'ın dini ve hükümleri geldi karar kıldı.

"Artık onu istemekte acele etmeyin."

Sakın onu alel acele yalanlamayınız. Bir rivayete göre Al­lah'ın vadettiği emri geldi sakın vuku bulması için acele et­meyiniz. Bir rivayete göre bundan murad Rasulullah'a (s.a.v.) gelen yardımdır.[2]

1- "Allah kendi emriyle melekleri indirir."

Er-Ruh Peygamberliği vahyetmedir?[3] Şu ayette oldu­ğu gibi:

"De ki: "Ruh, Allah'ın emrindedir."(Mii'min: 40/15) Bir rivayete göre er-Ruh bedenleri canlandıran maruf olan ruhtur.

5- "Onlarda sizin için ısıtıcı vardır."

Yani o hayvanlarda sizin için soğuklardan koruyucu yün ve ısı vardır.

6- "Onlarda bir güzellik vardır"

Yani hayvanları geceleyin su yöresindeki yataklarına götürürken.

"Sabahleyin salıverirken."

Yani o hayvanları sabahleyin salarken.

Huzeli şöyle demiş:

"Ey Umme Nevfel! Yanımdan ayrıl git ve sevinme, ot­lak veya mera havası elverişli olmayan, zararlı olan bir yerdir.

Kimin sürüsü oradan otlanıp tadarsa şişkinliğinden ölür. Ben söylediğim şeyi bilerek söylüyorum ve sözümün kefi­liyim."

EI-Merrar Fakasi de[4] şiirinde şerh kelimesini salmak manasında kullanmıştır:

"Yatağın kenarında ağırdır o ve onun malı, salıverildiğin-de taraftarlarına veya yardımcılarına hafif olur. Şayet öldü­ğünde ise hiçbir arkadaşı onun yerine acı çekmez, yok eğer yaşarsa devam edegelen adet üzere rahat olur."

7- "Bişıkki'l-enfusi."

Nefislerin cehd, gayret ve meşakkatiyle.

9- "Yolun doğrusu Allah'ındır."

Yani hakkın beyanı Allah'a aittir. Bir rivayete göre her­kesin varacağı yol Allah'adır. Kimsenin ondan kurtuluşu yoktur.                                                                :

Tufeyl el-Gunevi de bu manada kullanmıştır:

"Benim pişmanlıklarım birdir veya eşittir, ben onlara son verdim. Nasıl olur da içkiden tadarım yahut nasıl olur daiçerim. Onlara uğrayıp onları yapmak geçti mazide kal­dı aitık. Niyetlerin değişmesi tasarruf edilmesi erkeklerde maklub olur, döner."[5]

"Yolun eğrisi de vardır."

O yoldan, yani hak yoldan sapanlar da vardır.

"Allah dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi."

Eğer Allah dileseydi hepinizi muztar olarak zorla hida­yete erdirirdi.[6]

10- "Onda hayvanlarınızı otlatacak bitkiler vardır." Hayvanlarınızı onda otlatıyorsunuz.[7]

12- "Yıldızlar da Allah'ın emri ile hareket eder."

Müekked olan[8] hal üzere (musahharat) nasbedilmiştir. Ayette olduğu gibi:

"O tasdik edici bir hak olmasına rağmen."

(Bakara: 2/91)

(Ve sahhara lekum) için İkinci mef'ul değildir. Çünkü musahhar olunan amade olmaz. Ancak başka bir fiil daha takdir edilebilir. Burada bu kavide takdir edildiği gibi şöy­le takdir edilebilir:

"Ceale'n-nucume musahharatin: Yıldızlan musahhar kılmıştır." Burada kavilde takdir ettiği gibi.

13- "Yeryüzünde sizin için yarattığı şeylerde." Yeryüzünde size amade kıldığı şeyler.

14- "Gemilerin denizde yara yara gittiklerini görüyor­sun."

Gemilerin denizi yararak akıp gitmeleridir. Rüzgarın yarıp gittiği gibi gemiler de yarıp gider. El-Maheru rüzgar esintisidir. El-Mahr su akıntı yönünün tersine, bir şeyle su­yu yarmaktır. Bir rivayete görede mevahir büyük gemiler­dir.

15- "Sizi sarsmaması için."

Yani "îi eÜa temide bikum."[9] sizi çalkalamasın, salla­masın diye.

27- "Kendileri hakkında düşman kesildiğiniz." Müslümanlara muhalefet ediyordunuz. Onların muhale­feti yine kendileri içindir.

28- "Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk, diyerek tes­lim oldular."

Azap meleklerine boyun eğip teslim oldular.

47- "Ev ye'huzehum ala tahavvufin."

Yahut onları korku üzerinde alır. Yani kendilerinin kork­tukları, o kötü amelleridir. va da kaybolmasından kork­tukları dünya metaldir. Bir rivayete göre eksilterek alırlar. Yani fanilik onlara musallat edilir az zamanda çoğunu taru­mar eder. Mesela "Tehavveftu'ş-şey 'e: Bir şeyin etrafından, sağından, solundan alıp eksilttim." demektir. Ömer (r.a.) minberdeyken insanlara bunu sordu herkes suskun kaldı ceva^ veremedi. Huzeli'li bir şeyh kalkıp bu bizim lehçemi­ze göredir ve eksiltmek anlamındadır dedi. Ömer:

"Buna şahid var mıdır?" dedi.

Ebu Kubeyr'in şiiriyle şöyle denildi:

"Deve palanı devenin o sert hörgücünün sertliğini azalt­tı. Tıpkı yontma aletinin (keser vesaire) kara ağacın (kayın ağacı da denilir) kabuğunu sayarak ekşittiği gibi."

Bunun üzerine Ömer:

"Öyleyse arap şiiri olan divanınıza sahip çıkm zira onda ki­tabınızın tefsiri ve kelamınızın manaları[10] vardır." dedi.

Bundar b. Lurre de[11] şiir okudu:

"Malım beni eksiltti, sen yeni elde ettiğim ve güzide malımı götürdün, fakirlikle arkadaş oldum. Ben bir kuyu sa­hibi gibiydim, öyle ki dolu dolu olan suyunun çekilmesiy­le içindeki su dibine kadar çekilip kurudu.

Huzeli'lerin şiirinde de bu manada kullanılmıştır:

"Ona dedim ki: Kişi işinin emrinin maliki değildir. Ve ne aşiretinin aslına geri döner.

Aşiretin aslma üzüldüm, öyleki ondan; atılanlar ve kenar­da kıyıda kalanlar eksildi."[12]

Şu ayetteki lafzın "ev ye'huzehum ala tahavvuful" ma­nası bu ayettedir:

"Bizim, yeryüzüne gelip onu uçlarından eksilttiğimizi görmediler mi."                                           (Rad: 13/41)

Arazilerini etrafından alarak azaltıp duruyoruz.

48- "Gölgeleri dönüyor."

Yani gölgeleri meyledip dönüyor. Elfey'u zevalden son­raki gölgedir. Çünkü bir taraftan bir tarafa meylediyor. Bir arabi de şiirinde bu manada kullanmıştır:

"Bir beldeki biz orada yaşıyorduk ve tamamen boşaldı. Öyle ki onu katıkla birlikte kötü gözler gözetip koruyor. Gençliğimle saba ile orada dolaştım döndüm şimdi ise on­larla oun dalları arzu ettiği şekilde bana meylediyor."[13]

"Sağa sola."

Şemail cem yapılmıştır ki, yeminden murad olunan an­lam cins manası üzerine delalet etsin.

Veya çünkü gölge sağdan meyletmeye başladığı zaman tümden başlar ve sonra etraflarından azar azar eksilmeye baş­lar.

Şemail cem yapılması ezlal'ı (gölgeler) üzerine yapılmış­tır. Mana şudur; "Gölgenin başlangıcı, güneşin doğusuyla herşeyin arkasından başlar ve sonra sağdan ve soldan mey­lederek yükselip Ön tarafa batıya doğru kayar:

"Allah'ın emrine secde ederek."

Allah'ın emrine boyun eğer. Kimse onu amade kılındı­ğı şeyden ve tasarruf atından onu alıkoyamaz.

"Vehum dahirune."

Onda olan amadelikten ve tedbirin delillerinden dolayı Allah'a boyun eğerek dönüyorlar. Veya aynı şekilde bu durum eğer bir diriden, canlıdan seçilmiş olsaydı yine hor ve hakir bir şekilde boyun eğecekti.

50- "Onlar üstlerindeki Rablerinden korkarlar."

Rablerinin azap ve hükmünden korkmuyorlar. Bir riva­yete göre manası şudur: Allah'ın kudreti, kuvvet, güç ve her-sey bakımından düşünülenin en üstündedir. Mecaz üzerine şu ayette vardır:

"Kullarının üzerinde kahir olandır."      (En'am: 6/18)

52- "Din de O'na aittir."

Ona itaat vardır.

"Vasiben."

Devamlı[14] Bir rivayete göre halisane. El-vasb: Zor, güç bir amelin, işin, devamlılığıyla olan yorgunluktur, bii-taphktır.

56- "Bir de kendilerine rızik olarak verdiklerimizden, mahiyetini bilmedikleri şeylere pay arıyorlar."

Yani putları için ayırdıkları semere ve mallardır ki bun­lardan dolayı bunlar üzerine arazi ve develeri salıveriyorlar veya tasarufattan menediyorlar.

57- "Beğendikleri de kendilerinin oluyor." Halbuki onlar kendilerine erkek çocuk istiyorlar. 62- "Ve onlar terkolunacaklar."

Acele edilecekler.[15]Bir rivayete göre terkolunacaklar

"Lebib de şiirinde bu manada kullanmıştır:

"İhtiyaçları gideriyorum, şüphe ederek aceleyle terket-miyorum, yahut bir ihtiyaç hususunda onun kmayıcıları ta­rafından levm edilmesinde acele etmiyorum."[16]

66- "Karınlarından içiriyoruz."

Seka ve eska aynı manadadır. İçirmek manasındadır. Lebid de şiirinde bu manada kullanmıştır:

"Kavmim olan beni Mecd'e içirdi ve Numeyr ve kabile­lere ise Hilal'den içirtti."[17]

"Karınlarından."

Kesai'ye göre miizekker yapılmasının sebebi (ma) lafzı­na dönmesi içindir. Ferra'nın dediğine göre (enniam)'a dönmesi içindir. Enneam velen'am eşanlamlıdır. Çünkü en-neam cins isimdir. Müzekkerlik ise lafız üzerinedir.1128 Bilmiyormusun ki sende (enneam) kelimesini el-En'am ni­yeti üzerine müennes yapabilirsin ve hakeza el-En'am ke­limesinin müzekkeri de en-Neam niyeti üzerinde yapabilir­sin.

Meerric'in1129 dediğine göre kinayeler birbirine döndü­rülmüştür. Yani (nuskikum mimma fi batuni hilleben.) Onun karnında olan sütten içiriyoruz. Çünkü her hayvanda içilecek süt bulunmaz.

67- "Ondan içecekler ediniyorsunuz."

Ondan güzel içkiler, şaraplar ve gıdalar ediniyorsunuz.

"Ve güzel rızık."

Güzel meyveler, rızıklar. Hasan'ın dediğine göre es-Se-keru; içtiğin şeydir. Er-Rizku'I-Hasen: Yediğin şeydir.[18] Bunun tefsiri üç şekilde yapılır.

1- Sıkılarak semerelerden elde etmekle.

2- Bir rivayete göre es-seker görüşümüze göre sarhoş da etse sirkeleştirilmiş şıralarladır.

3- Haram edilmeden önce, şarap veya içkiyle yapılırdı.

68- "Rabbin bal arısına vahyetti."

Yani Rabbin bal arısına ilham etti. Yani bal yapmasını onun tabiatından kıldı ve balı ondan çıkarttı.

69- "Rabbinin sana kolaylaştırdığı yaylım yollarına gir."

Bal edinme yol ve vesileleri Allah tarafından kolaylaş­tırılmıştır. Bilmiyormusun ki bal arısı sabah erkenden nasıl çıkıp iş başı yapıyor ta akşam vaktinde dönüp geliyor. Her-bir arının iş taksimi emirleri tarafından taksim edilir, bal ya­pacak dişi arı, bal yapar, bazıları mumyasını yapar, bazıla­rı su döküp delikleri kapatır ve bal ile sıvar durur. Balını da ancak en yüksek yerlerde en muhafazalı yerde yapar ki gözlerden ırak ve geliş gidiş yerlerinden uzak kalsın da ra­hatsız etmesinler. Huzeli'nin dediği gibi:

"Güneş batı ufkunda saranp batmaya yüz tuttuğunda, bal arısının her akşam vaktinde yaptığı bal yapma vakti ya da anı gelirdi.

Bal arısı emirinin yaptığı bal ile yüksek bir bina gibi olur kakülü ise semada olur.

Onlar yediklerini yüksek dağların tepesinde çatlak, sarp, yalçın kısmında yazın çeşitli kısımlarda bal yaparlar."[19]

Ve yine şöyle demiş:

"Yapılan o beyaz ballar ki, anların kralı, yüksek dağla­rın tepesinde el ulaşılmayan ince, inişli çıkışlı hassas yerler­de yapar.

Kralları, balı ta yükseklere çıkarak bal yapmaya elveriş­li rahat, emin bir yerde karar kılıp yapar.[20]

"Onun karnından çıkar."

Arının karnından çıkanı şarap (içecek) diye isimlendir­miş. Çünkü ondan gelen çıkan şeyle içilecek, bal şerbeti el­de edilir.

Bu olayı ayıplayıp kusur bulana Cahiz şöyle diyor: Zira arılar ağızlarıyla balın üzerini kapatıp gizlerler ve ayrıca ba­lı kendi çehre ve şekillerine göre yaparlar. Böyle olduğu hal­de nasıl diyebilirler arı balı karnından çıkartıyor ve bal da karnında saklıdır diyorlar? Oysaki durum böyle değildir denildiği gibi, Bu kelam bal sahbi olan ve bu işle meşgul olan: Tıhame, Huzeyl ve Kenane bölgesinin etrafında olan insanlara hitap etmiştir. Oysa araplar bu durumda, sorulan her duyumu, her soruyu ve her kelimesinin nereden geldi­ğini daha iyi bilirler. Araplardan hiçbirini duydunuz mu ki, bu beyana itirazda bulunmuş veya bu yönden bir ayıp, bir eksiklik bulmuş?

"Onda insanlar için şifa vardır."[21]

Onda insanlar için şifa vardır. Çünkü bütün macunlar bal­la olur.

Rasulullah (s.a.v.) şöyle buyuruyor:

"Kimde eskiden kalma bir hastalık varsa» helal bir dirhem alıp onunla bal satın alsın ve balı yağmur suyuy­la beraber içsin, onda şifa vardır."[22]

Huzeli şöyle demiş:

"O beyaz bal ki, derisi onu birden emiyor içiyor ve ağaç vadisine süratle iner ve onun vadisinde ses gürültü çıkaran bulutların olduğu yerdedir. Öyle ki vadinin etraflarına her yanma ve tabanına iner.

Baş birnutfeye, daneye dönene kadar beriye Öteye gezi­nir, kanat çırpar. Onu karıştırır. Onun karışımı ve karışım­dan vusJat yapıp biriktirmesinde şifa vardır.[23]

71- "Bol rızık verilenler rizıklarım ellerinin altın­dakilere vermiyorlar."

Kendilerine fazla rızık verilenlerde, nzıklannı elleri al­tında bulunanlara vermiyorlar ki (hal böyleyken köle ve hizmetçilerini mallarına ortak etmeyenler, nasıl olur da, kudretim altında bulunan mülküme yarattıklarımı bana or­tak ediyorlar?!)[24] diyor Allahu Teala:

77- "Kıyametin kopması ise göz açıp kapama gibidir."

Yani kıyamet saati, emrettiğimiz zaman bir göz açıp ka­pamakla iş bitmiş olur. Bir rivayete göre bununla, fani ol­ma veya yeniden diriliş nafhası murad edilmiştir.

92- "Enkasen,"

Çözüp bozan şeyler yani (enkaden.)

"Aranızda fesat aracı edinerek."

Aranızda gurur ve hile edinerek. Bu şekilde sanki kalbin içi dışına veya kavlin zahirine uymuyor gibi.

"Bir toplum diğer toplumdan daha çok olduğu için."

Yani bir ümmet diğer bir ümmetten daha kuvvetli ve daha şiddetlidir. Çünkü onlar anlaşmayı önce yapıyorlardı, sonra da onlardan daha kuvvetli ve daha çok olan bir ümme­ti buldukları zaman ahidlerini bozup onlarla ahidleşirlerdi.

103- "Kendisine nisbet ettikleri kişinin dili ya­bancıdır."

Yani peygambere öğretiyor zannında bulundukları kim­senin dili yabancıdır. Yani ona meylediyorlar, gidiyorlar ve onu dinliyorlar.

Çünkü araplar Rasulullah'ı (s.a.v.) haberleri olma mari­fetiyle ilgili olarak, kitap okuyan bazı yabancılardan aldığıy­la itham etmişlerdi.[25]

112- "Allah da onlara korku ve açlık elbisesini tat­tırdı." .

Allah o şehir halkına, yaptıkları işler yüzünden açlık ve korku elbisesini giydirdi. Yani açlık ve korkuyu hissettiler. Bu kelam tam araplann mezhep ve lisanı üzerine gelmiştir. Şemmah'ın yay'ın sıfatı hakkında dediği gibi:

"Ona baktı ona yeterince yumuşak bir yön verdi ve on­da oku garkedip sonra atma ciheti de vardır."[26]

Yani ona bakıp gördü ve burada bakışı zevk olarak nite­lendirmiş. Bir rivayete göre (zaice) 'nin manası. Atmaklaonu denedi, tecrübe etti demektir. Hakeza ayette de (izaka)'nin manası deneme ve imtihan manasmdadır. Çünkü (ibtila ve tecrübe) bir birine yakın manalardadırlar. İbni Mulcbil bu­nun üzerine ziyade birşey koyarak tedavül manasındadır demiş:

"Onlar nimete ulaşmak için yürümek için sallanıp hare­kete geçiyorlar öyle ki kuşluk vaktinde uzun hurma ağaçla­rının salkımlarını salladılar. Yahut, Rudiniy'in, tüccarların elinde tedavül edip salladığı gibi onun metanetini yumuşat-tılar."[27]

Bundan da anlaşılıyor ki bu lafız çoğu kere şiddetlerde kullanılıyor. Çünkü bunun sahibi olaydan öyle zevk ali-yorki tıpkı yemeğin tadına bakanın tadmı, zevkini aldığı gi­bidir.[28] Hatta tadına bakan kişi yiyip sürekli içinden daha çok fazİa tadını zevkini alır. Bundan olsa gerek Allahu Te-ala ayette şöyle diyor:

"Tad bakalım çünkü sen kendince üstündün, şerefliy­din."                                                   (Duhan; 44/49)

Er-Raciz şöyle demiş:

"Elinle gizlediği şeyi al ve tad ve ben seni ikaz etmiştim. Ey ali Mustalık."[29]

Bazı mülhitler İbnil Arabi'ye bundan sorarlar ve derler ki araplar şöyle diyor: "Zuklu '1-libase?" Libası aldım tadı­na vardım. İbnul Arabi de Bunun üzerine o da o mülhide şöy­le cevap verir;

"Eğer yanında nema yoksa (Sen arapçadan ne anlarsın) bu şey arapça olmaz."

Bu cevap kusur bulup ayıplamak isteyeni ikna için kafidir. Arap mezhebi üzerine yaptığı tashihler zaten hüc­cet ve beyan mahiyetindedir.

120- "Şüphesiz İbrahim bir ümmet idi."

Yani İbrahim, insanların tabi olduğu bir imamdı.[30]

"İtaat edici."

Devamlı ibadet üzerineydi.

"Hanifen."

Namazlarında Kabe'ye yönelmiş teslim olmuş müs-lümandı.

Zurrume de şiirinde hanifen kelimesini bu anlamda kul­lanmıştır:

"Bukalemun, güneş için ona gölge yapıyor. Öyle ki kütüğün üzerine meylediyor ancak o büyütmüyor.

Akşama doğru gölge döndüğü zaman onun da meylet­tiğini görürsün ve kuşluk vaktindeyse dikilir."[31]

Bukalemun sürekli güneşe yönelir. Akşam güneş yönelip gittiğinde kıbleye dönüyordu.[32]

 

⚠ Bu sayfada hata var mı? Bildirin!