RUM SURESİ[1]

2 3- "Rumlar en yakın yerde yenilgiye uğradılar, «albuki onlar bu yenilgilerinden sonra bir kaç yıl için­de galip gelecekler."

Eno Şirvan döneminde Fars'lılar onları yendiler. Allahu Teala da, Rasulullah'a, Rumların bir kaç yıl içinde Fars'lı-lara galip geleceğini haber vermiştir. Nitekim Hudeybiye an­laşmasının olduğu yıl Rumlar, Fars'lılara galip geldiler. Ayette geçen "Fi ednal-ardi" den kasıt "el-cezire" denilen yerdir. Burası Rum'ların Fars'lılara en yakın olduğu bir bölgedir. Bir rivayete göre o yer "Ezraat ve Busra" dır.

4- "Eninde sonunda emir Allah'ındır. O gün mümin­ler de Allahin yardımıyla sevineceklerdir."

Yani o günden kasıt Allah'ın vadinin gerçekleşmesi ba­kımından Rum'ların Fars'lılara galip geleceği gündür. Ve­yahut ta Fars'hların zayıflığı demek araplarm kuvveti de­mektir. Çünkü o gün Fars'lılar kitap ehlinden değildi ve Rum'lar ise Hristiyan ve İncil ehlindendiler.

8- "Kendi kendilerine, Allah'ın gökleri, yeri ve ikisi­nin arasında bulunanları ancak hak olarak muayyen bir süre için yarattığını hiç düşünmediler mi?"

Ayette geçen "İlla bil hak" tan kasıt "İlla bil adi" dır. Bir rivayete göre "İlla Hl hak" tır. Yani hakkın ikame edilmesi için.

10- "Sonunda Allah'ın ayetlerini yalan sayarak ve onları alaya alarak kötülük yapanların akıbetleri pek fe­na oldu."

Ayette geçen "Akıbe" kelimesi Kane'nin haberi olduğun­dan nasbolmuştur. Kendi ismi üzerine takdim olmuştur. İs­mi de "Es-Sua" dır. (En Kezzebu ) üzerindeki lam harfiyse mukadderdir. Ayette geçen (Es, Sua)'mn anlamı; burada ateş demektir. Şu ayette bulunan "el-Husna"nın da cennet mana­sında olduğu gibi:

"Lillezine ahsenul husna."                (Yunus: 10/26)

15- "İman edip iyi işler yapanlara gelince. Onlar, cennete nimetlere mazhar olacaklardır."

Ayette geçen "Yuhberun" dan kasıt ikram edileceklerdir demektir. Bir rivayete göre onlar verilen nimetlerden dola­yı sev indirileceklerdir.[2]

17,18- "Haydi siz, akşama ulaştığınızda, sabaha ka­vuştuğunuzda, gündüzün sonunda ve öğle vaktine eriş­tiğinizde, Allah ki göklerde ve yerde ha m d ona mah­sustur. Teşbih edin."

Yani sayılan bu vakitlerde Allah'ı zikredin.[3] Ayette geçen "Subhan" kelimesi her ne kadar akim bir mastar cin-sindende olsa "yine Allah'ı teşbih etme" manasındadır.

24- "Yine onun delillerindendir ki size korku ve ümit yermek üzere şimşeği gösteriyor."

Korku şimşeklerin çakmasından, ümit ise yağmurun yağmasındandır. Bir rivayete göre seferi olan için korku ve mukim olan için ise ümit veya yağmuru bekleme arzusudur. Ayetteki ifade "Ve min ayatihi halkus-semavati) üzerine atf olduğundan dolayı "En yuriyekumul barke" şeklinde gelme­miştir. İsmin isim üzerine atfolabilmesi için rnatuf olan mastar manasında gelmiştir.

Bîr rivayete göre takdiri şöyledir; Ve yurikumul barke havfen ve tamaan min ayatihi. Bu şekilde cümle cümle üze­rine atfedilmiş oluyor.

27- "İlkin mahlukunu yaratıp sonra bunu tekrarlayan odur ki bu, O' nun için pek kolaydır."

Yani yanınızda demek istiyor. Bir rivayete göre başlan­gıca göre tekrar diriltmek ve iade etmek daha kolaydır. Çünkü ilk yaratılışta halden hale, şekilden sekile geçirilerek çeşitli huy ve tabiatlarda yaratılır. Tekrar iadede ise bu iş "Kun" emriyle ol denilir ve olur. Bir rivayete göre ayette ge­çen "Ehven" den kasıt Heyyin (kolay)'dır.

"Göklerde ve yerde bulunan en yüce sıfatlar O'nun-dur."

Ayette geçen -Meselul ulya- dan kasıt yüce sıfatlardır. Fe-rezdak şöyle demiş:

"Üzerimize semayı yücelten kişi bize öyle bir ev bina et­ti ki, onun direkleri en büyük ve en uzundur.

Bu ev ki ilah onu bize bina etmiştir ve semanın meliki­nin bina ettiği şey nakledilmez."[4]

28- "Allah size, kendinizden bir temsil getirmektedir. Mülkiyetiniz altında bulunan köleler içinde, size verdiğimiz rızıklarda birbirinizden çekindiğiniz gibi kendile­rinden çekineceğiniz derecede sizinle eşit ortaklarınız var mı?"

Yani siz kölelerinizi ortak yapmıyorsunuz da, bile bile Al­lah'ın yaratıklarından birini ona nasıl ortak koşuyorsunuz böyle şey olur mu hiç?

"Ticarette, alış verişte köle olmayan hür ortaklarınız­dan korktuğunuz gibi kendinizden korkuyor musunuz." Ayette geçen "Tehafunehum"dan kasıt ticarette hür olan ortaklarından korkmalarıdır: Şu ayette de olduğu gibi:

"Kendi kendinizi ayıplamayın, birbirinizi kötü la­kaplarla çağırmayın."                          (Hucurat: 49/11)

32- "Ki onlardan dinlerini parçalayanlar ve kendile­ri de bölük bölük olanlar vardır."

Ayete geçen "Şiyaan" fırkalar manasmdadir.

38- "O halde sen akrabaya hakkını ver."

Bunlar iyilik, sadaka ve sılayı rahim gibi haklardır.

41- "İnsanların bizzat kendi işledikleri yüzünden ka­rada ve denizde fesat belirdi."

Karada ekin ve benzeri şeylerde kıtlık ve kuraklığın baş göstermesi, denizdeyse, su seviyelerinin düşmesi ve benze­ri durumların hasıl olmasıdır. Bir rivayete göre el-Ber-ru'dan kasıt bölgede olan şehirlerdir el-Bahr'dan kasıt ise med cezir olayıdır (yani su seviyesinin düşüp kalkması­dır.)

43- "O gün insanlar bölük bölük ayrılacaklardır."

Ayette geçen "Yesseddeun" fırkalara ayrılmalarıdır.

49- "Oysa insa'Jar daha önce üzerlerine yağmur yağ­dırılmasından iyice ümitlerini kesmişlerdi."

Birincisi inzal bakımından ikincisindeyse irsal (gönder­me", bakımındandır.

51- "Andolsunki bîr rüzgar göndersekte onu sararmış görseler ardından muhakkak nankörlüğe başlarlar."

Ayette geçen rüzgarlardan kasıt buluttur. Zira bulut'un sararması yağmur yağdırmayacağına alamettir. Bir rivaye­te göre gerçekten ekinin sarardığını görmüşler. Bu da zik­ri olmayan bir şeyden kinayeten söylenmiştir. Ancak surda olduğuna dair bir işaret vardır:

"Yeri nasıl tekrar canlandırıyor."

56- "Andolsun ki siz Allah'ın yazısında yeniden diril­me gününe kadar kaldınız."

Ayette geçen Kitabullah'tan[5] kasıt Allah'ın ilmidir. Bir rivayete göre kitabından beyan ettiğidir.[6]