SURETU RAHMAN[1]

 

5- "Güneş ve ay bir hesaba göre hareket eder."   ,

Ayette geçen "bi husbanin" den kasıt ikisi de bir hesap veya Ölçüye göre akıp gidiyorlar demektir.

6- "Bitkiler ve ağaçlar (Allah'a) secde ederler."

Ayette geçen "en-necm" kelimesi şu manadadır: Yerden bitip yayılan ve kök boğumu olmayan bitkidir. "Eş-Şecer" ise kökü veya boğumu, olan ve üzerinde durandır.

Secde etmeleri ise söyledi: Bitki ve ağaçta olan sanatın ese­ri olarak onları çıkartana boyun eğmeleridir ki istenilen yer­de ve zamanda çıkışlarıdır. Bir rivayete göre imkan dahilin­de bitki ve ağaçların taze meyvelerinin toplanması, çoğal­ması ve Allah'ın bunları sadece buna müsahhar kılması ken­dilerinden istifade edilmesinden dolayıdır. İşte bunların vazi­felerini yerine getirmeleri birer secdedir. Bir rivayete göre bit­ki ve ağaçların secdesi demek: Güneşin döndüğü yere veya yö­ne doğru onlar da gölgelerinin güneşin dönmesiyle beaber bu yöne doğru dönmesidir. Hatianın dediği gibi:

"Su yollarının nebatatlara doğru uzar suyun vadiye ak­masıyla bitkiler o kadar yeşillenir ki renkleri siyaha çalar. Vadinin bitkilerinin çiçekleri güneşe meyleder."[2]

7- "Göğü, Allah yükseltti ve mizanı o koydu."

Ayette geçen "El-Mizan"dan kast: denge, düzen ve Öl­çüdür."

8- "Sakın tartıda haksızlık etmeyin."

Ayetteki mizan'dan kasıt: İnsanların tarup ölçtüğü tera­zidir.

9-  "Tartıyı doğru yapın, terazide eksiklik yapma­yın."

Burada mizan'dan kasıt kıyamet gününde ameller,için olan mizandır. îşte bunlar üç mizandır tek bir mizan oldu­ğunu zannetmeyin her biri ayrı manalar için kullanılmıştır. Bütün bu te'viller yalanlayanı veya kusur bulmak isteyeni ister istemez şunlan söylemeye itiyor: Ölçü tartı aletiyle se­manın manaları arasındaki bağlantının manası da nedir? Semada mizan ne gezer? Herşey ancak kendi benzeri ve mik­tar ve Ölçüsüyle kaim olur veya onlara ulaşma imkanı olur der.

Adi (ölçü) diye te'vil ettiğimiz el-Mizan kelimesi lafzen gökle benzerlik içindedir. Çünkü gökler ve yerler belirli bir ölçü ve mizan ile kaimdirler.[3]

Bunları tekzib eden şahıslar kendi görüşlerine göre mi­zanın küçüklük ve büyüklüğünü düşünerek böyle bir varsa­yımı veya nazariyeyi ortaya atmışlardır. Eğer mizana ne öl­çüde ve ne miktarda ihtiyaç olduğunu düşünselerdi küçük gördükleri şeyi kendileri büyük görecekler ve nefislerde zülüm olmakla beraber eğer mizan olmasaydı teamüllerde; adaletten ölçüden ne kadar uzak kaldıklarını veya kalındı­ğını da bileceklerdi. Şu ayeti celilenin ne anlam ifade etti­ğini görüp te düşünmüyor musun?

"Allah, kitabı ve mizanı hak olarak indirendir."

(Şura: 42/17)

Eğer kitap Adi (ölçü)'m muhafaza edilmesi emrini içe­riyorsa mizan da adi (ölçü)'m açığa vurulmasını zahire çık­masını belirleyen konumundadır. Burada ameli bir akli il­mi bir alete mukayesesini yap.

Mizanın halini veya durumunu verdiği faydaları düşün­meksizin sadece belirli bir hacimden ibaret olduğunu düşü­nenler, kendi şahsmda bir kalemi bir parça kamıştan ibaret olduğunu sananlar veya düşünenler gibidir Allah (c.c.) ka­lemi son derece önemsemiştir ki ayette şöyle buyuruyor:

"Nuna ve kaleme andolsun."               (Kalem: 68/1)

Bir başka ayette:

"Rabbin kalemle yazı yazmayı öğretendir."

(Alak: 96/4)

Yine semanın hususiyetlerinin belirlemesiyle beraber sema ile mizan arasında müşterek özellikler vardır. Gezegen­lerin dönmesi ve hareket etmesi astoronomi ve kozmoğ-rafya ile ilgili kitaplarda da olduğu gibi yerinde sabit duran ve hareket etmeyen gezegenlere nispeten, uzaklıklarına gö­re tanınıp bilinirler. Kendisine korston denilen mizan şudur: Büyük terazi, kantar veya kabban denilir bu, nispet üzerine mutedil bir şekilde ne eksik ne fazla düz ve eşit bir şekilde terazi milinin ortada düz durmasıyla tartılan bir tartıdır. Kantar'ın millerinden birinin ucu uzun ve askıya ve kiloluk kısmına uzaktadır diğer ucu ise kısa ve kiloluğa yalandır. Mi­lin uzun kısmına az bir ağırlık asıldığı zaman ve kısa olan tarafında büyük bir ağılık konulduğu zaman her iki taraf ta kesinlikle eşitlenmiş olur.

Ne zaman ki az ağırlığın nispeti, çok olan ağırlığın nis­peti veya oranına nispet olursa o zaman kısa olan milin ba­şının uzun olan milin başına kiloluktan olan uzaklık nispe­ti gibi olmuş olur.

11- "Orada meyvalar ve salkımli hurma ağaçları var­dır."

Ayette geçen (Nahl) hurmadır. (Zatu'l-Ekmam) da henüz tomurcukları açılmamış hurma salkımlarıdır. Bunun zikre­dilmesinin sebebi de kendisinden fayda görüldüğünden do­layıdır.

12- "Yapraklı taneler ve hoş kokulu bitkiler vardır." Ayette geçen (El-Habbu) yenilen şeyler anlamındadır.

(El-Asf) ise: Tanelerin san ve saman gibi olan ince yaprak­larıdır. Hasan*in dediğine göre normal koklanan reyhanın kendisidir. Zaten (reyhan) kelimesini (ref) yaptığın zaman kavlin kendisi zahir olur. Bu cümlenin tamamının ref gelme­si ibtİda üzerinedir. Haber ise mübtedaya takdim olmuştur. Basrilerin görüşüne göre haber (fiha) kelimesidir.

Kufilerin görüşüne göre (ref) hali zarf iledir. Buna göre cümle şöyledir: "Filardi kullu zalike" Yani yerde bütün bunlar mevcuttur.

16- "O halde, Rabbinizin nimetlerinden hangisini ya­lanlıyorsunuz?"

Ayetteki hitabın muhatabı insan ve cinlerdir. Bir rivaye­te göre araplarm adetinde olduğu gibi tesniye lafzıyla sade­ce insanlara hitab etmiştir. Rahman suresinde bu lafzın sık sık çeşitli yerlerde tekrar edilişi arapların adeti üzerinedir.

Ahiliyye'nin dediği gibi:

"Ey tevbe sen ne güzel bir gençtin yüksekte olanlar düş­tüğü zaman alçakta olanlar yukarı kalktı.

Ey tevbe, sen ne güzel bir genç, komşu ve arkadaştın.

Ey tevbe sen uzandığın zaman ne güzel bir gençtin.

Ey tevbe sen ne güzel bir gençtin, korkan himaye temi­ni için sana geldiğinde sen ne güzel himaye edendin.

Ömrüme kasem olsun ki sen Öyle birisisin ki, eğer bu ko­nuda cahil ve eksik görüşlü kınamazsa kayboluşuna ağlanın.

Ömürme kasem ederim ki, bülbüller seni kahramanlık­larla andığında senin kayboluşuna ağlarım.

Ey tevbe, her muhkem kamil işler zikredildiğinde in­sanların seni zemmetmesini engellerim.

Ey tevbe, dullar sana yöneldiğinde gösterdiğin müsa­maha her zikredildiğinde insanların seni zemmetmesini en­gellerim.

Ey tevbe Allah seni rahmetinden uzaklaştırmasın, zira sen ölümün illetine arız oldun ölüm ise acildir.

Ey tevbe Allah seni rahmetinden uzaklaştırmasın, bu böyledir ölümler acil veya tecillidir.

Ey tevbe Allah seni rahmetinden uzaklaştırmasın, üzeri­ne uzun karanlık geceler çöktü iri daneli yağmurlar peyder­pey yağdı."[4]

Kardeşinin mersiyesi için söyleyen bir başkası şöyle de­miş:

"Onun arkadaşları bana anlattı ki, Malik durup kafilede­ki arkadaşları ona nida etti.

Arkadaşları bana anlattı ki, Malik, işkence edilmeden kı­lıcın çıkık ucuyla vuruldu.

Onun arkadaşları bana anlattı ki, Malik, seferde olan zamanlarda cimri değil çok cömerttir.

Onun arkadaşları bana anlattı ki, Malik, kılıç darbesiy­le kesilerek öldü."[5]

17- "O, iki doğunun ve iki batının rabbidir."

Ayette kastedilen iki doğudan kasıt kışın doğusu ve ya­zın doğuşudur. Bir rivayete göre fecrin doğuşu ve güneşin doğuşudur.

El-Mağribeyn ise: Güneşin batışı ve şafakm batışıdır.

15- "Cinleri de halis ateşten yarattı."

Ayette geçen (El-Maric) kelimesi tutuşmuş ateşin saf ve havaya doğru yükselen alevleridir ki bu alevler havaya yükseldiği zaman yeşil, sarı ve muhtelif renk ve şekildedir.

22- "İkisinden de inci ve mercan çıkar."

Ayette geçen (El-Mercan) büyük ve küçük cevherlerin birbirine karışmış halidir ki bu bilinen mercandır. (Merec-tuşşey'e) bir şeyi bir şeye karıştırdım demektir.

24- "Denizde uzun dağlar gibi yükselen gemiler de O'nundur."

Ayetteki (El-Munşeat) denizde salıverilmiş yelkenleri dağlar misali yüksek olandır.

29- "Göklerde ve yerde kim varsa ondan ister. O, her an yaratma halindedir."

Ayette geçen günlerden kasıt dünya ve ahiret günleridir. Dehr (zaman) iki kısımdır: Biri dünyadır diğeri de ahirettir.[6]

Allahu Teala'nın dünyadaki şe'ni (dilek ve yaratılışı) im­tihan etmek ve tecrübe etmektir.

Ahiretteki şe'ni ise ceza (hayır ve şer) ve hesaptır. (Her an her gün o, bir şe'n iledir) haberi ise:

"Kendisine yalvarıp çağırana icabet eder. Sıkıntıda olanların sıkıntısını giderir. Bir kavmin tevbesini ka­bul eder birilerini de mağfiret eder."[7] demektir. Ha­distir.

31- "Ey insan ve cin! Sizinde hasabımzı ele alaca­ğız."

Mukatil'in dediğine göre ayetteki mefhum tehdit mahi­yetinde şu manada bir şeydir. Zamanı gelince sizide ihmal etmeyip hesabınızı görmek için size yöneleceğim.

Cerir'in iki yerde de dediği gibi: Biri şöyle:

"Şu an Numeyr'e yöneldim. Bu, benim size azap olduğum andır."[8]

35- "Üzerinize ateşten alev ve duman gönderilir de birbirinizi kurtaramaz ve yardımlaşamazsımz."

Ayette geçen (şuvaz) dumanı olmayan saf alevlerdir.[9] (Nuhas) ise alevi olmayan saf san dumandır.

Bir rivayete göre dumanlı ateştir. Bir rivayete göre eri­miş maden duru katran veya külde orta kalan ateş kalıntıla­rıdır. Bu azaplardan hangi çeşit olursa olsun. Maksat azabın kat katjziyedelşemi sidir. Yani bir ondan, bir ondan veya iki­siyle beraber yapılan azaptır. Allah korusun.

37- "Gök yarilıpta, erimiş yağ gibi kıpkırmızı bir gül olduğu zaman."

Ayette geçen "verdeten keddihen"'den kasıt kıpkızıl olup parlayan demektir. Abd beni hashas şöyle dedi:

"Benzerlerimi salıveriyorlar. Yürüyorlar ve beni terke-diyorlar. Buda açıkça bana yapılan hakarettir.

"Eğer ben gül renginde olsaydım bana aşık olacaktı.

Velakin Rabbim böyle benim siyah olmamı diledi.[10]

Bir rivayete göre değişen muhtelif renklerdedir ve tıpkı gül halkasının çeşitli bu muhtelif renklerde olması gibidir-ki bu sonbaharda sarı olur kışın veya gülün canlılık halin­de kırmızı olur ve artık tüylenip durgunluk başladığında ise renkleri tamamen değişir.

Merrar b. Munkiz'in vasıflandırdığı gibi:

"Azı dişini yarmış bir yanı gitmiş. Bir tarafı dörderdir diş­leri düşmemiş. Onun kullarının rengi gül rengidir. Kılları açılmaması durumunda rengini gizler."[11]

İşte o günde samanın rengi o korkunç cehennem ateşinin alevlerinin göğe yükselmesiyle rengi değişir. Ateşin rengi mavimtrak renkle karışıp bir araya geldiği zaman mavimtrak ve kırmızımsı çeşitli renkler haline bürünür. Bu hal ateşin semaya olan yakınlık ve uzaklık durumana göre değişir. Ve tıpkı bulutların değişik renklerdeki görünüşü gibidir. Bulutların kendisi sarı ve kırmızı olmak üzere çeşitli özel­liklere sahip muhtelif renklerdedirler.

"Keddihan"dan kasıt ise o kadar saf ve berraktır ki zey­tin yağı misalidir. Veyahut yay gibi çeşitli renklerdedir ki duru saf katı eski ve yeni durumlarda yağm renkleri değişik­tir.

Bir rivayete göre yağın şişede dalgalandığı gibi o da dalgalımr akıp gider. Bir rivayete göre eski yağlar kırmızı renktedir. Semanın sürekli rengi kırmızıdır ancak arız olan mavilik havanın semanın Önüne geçmesiyle atan arizi bir du­rumdur. Bu aynı terin mavimtrak görülmesi gibidir, kıyamet gününde ise hava tutuşup alev gibi yükselir ve bu esnada semanında rengi bu şekilde görülür.[12]

39- "İşte o gün insanada cinne de günahı sorulmaz."

O gün onlardan danışma ve tanınmaları konuşanda bir-şey sorulmaz. Ancak gerekli olan azabın ilzamı ve azarla­mak konusunda sorulurlar.[13]

44- "Onlar, cehennemle kaynar su arasında dolaşır dururlar."

Ayette geçen "Hamimin an" artık kaynaması son haddine gelmiş olan kaynar sudur.[14] Bir rivayete göre (an) kelimesi şu an halı hazırda demektir. Bundan dolayıdır ki hal şu an diye isim­lendirilmiştir. Çünkü o şu anda mevcuttur vardır. Zira maziye ulaşılması ve idrak edilmesi imkansızdır ve müstakbelde ancak emel veya temenniyle sonra olandır veya olacak şeydir ve an­cak bu hale şu anda hazır olan mevcut olan demekten başka ça­re yoktur. Göz açıp kapamak kadar an'rn bir sabitliliği yoktur. Bizde de sabitsizlik üzerine sabitlilik nerede.

Bu arada Allahu Teala azabı zikr ederken bunun zımmın-da verdiği nimetlerinden dolayı insanlarda olan minneti de zikretmiştir. Çünkü bunlar birer uyan sakındırma ve bir işi açıkça bildirmek ve anlatmaktır.

Bir rivayete göre Hasan şöyle demiş: "Seni korkutup ta güvende, emniyette kalmanı sağlayan sana, seni sözde gü­vende bırakıp korkuya düşürenden daha merhametli ve da­ha çok nimetler ihsan edendir.

Bu mana da şöyledir:

"Sertleşti ki menetsinler. İhtiyatlı ve akıllı olan kimse­ler bazen merhamet ettiği kimselere karşı biraz sertleş-sin."[15]

46- "Rabbinin makamında durmaktan korkan kim­selere iki cennet vardır."

Ayette geçen "cennetan"dan kasıt dünyada da bu hal sende olduğu gibi cennette de bir cennet senin kasrında (saray) birisi de dışında olacaktır.[16] Bir rivayete göre bu ifa­de cins üzeredir ki bir cennet insanlar için biri de cinler için­dir.

50- "İkisinde de akıp giden iki kaynak vardır." Bu kaynaklardan birinin, ismi tesnim diğerinin ise sel-sebildir.

54- "Hepside örtüleri atlastan döşemelere yaslanır­lar..."

Ayetteki ibare bitan (astar) ile birinci yoldan elbisenin yü­zünün veya örtüsünün kıymetine şerefine delalet etmesi içindir.

Allahu Teala'nın vasıflandırdığı bu istebrak (atlas) cen­net ehlinin giysilerindendir. Her ne kadar cinsler aynı olsa da, halis ipek kumaşlarının ve diğer türdeki kumaşların sı­nıflarının aynı kökten olup değişik renk ve sınıflarda oldu­ğu gibi ipek te muhtelif sınıflara ayrılır.

54- "*..iki cennetin de devşirilen meyvası yakındır..." O kadar meyveler yakın mesafededir ki uzanıp uyuyan da oturan da ayakta olan da alabilir.[17]

56- "Oralarda gözlerini yalnız eşlerine çevirmiş dil­berler vardır ki bunlardan önce onlara ne insan ne de cin dokunmuştur."

Yani insan cinsinden olanlarla ne insanlar, cin cinsinden olanlarla ne de cinler cima etmiştir.

62- "Bu iksinden başka iki cennet daha vardır." Ayette geçen "Duniha" dan kasıt bu iki cennete ha yakın iki cennet vardır demektir.

Burada Rabbinin imakamından korkup ma'siyete teves­sül edip sonra Allah'ın korkusundan onu terkeden kimsele­re Allahu Teala dört cennet vermiştirki cennetler arasında gezip dolaşırken mutluluğu ve surum kat kat artsın diye.

64- "Bu cennetler koyu yeşildirler." İkisi de suya kanmıştır ikisi de siyahtır.[18] Kisra'mn Numan'ı katletmesini Mesud'a diyenin dedi­ği gibi:

"Haz ve şanslarla teyid edilen mülklerden sonra bir gün eğer zaman sana gülmüş ve lehine dönmüşse daha önce bir mahlukattan gaddarca zulmen almıştı. Raddah çok şeyler içerdi."[19]

Parlaklık ve yeşillikten dolayı ikisinin de renkleri siya­ha çalıyor. Tıpkı Zurrume'nin kardeşinin de vasıflandırdı­ğı gibi:

"Kedi otu koruyup rüzgar kırıntılarını attığı zaman eğri büğrü kumluk yerlerde, kökleri koyu yeşilin siyaha çalar ren­ginden sonra bembeyaz olur. Filizler tekrar tohumlardan ge­ri döner çıkar artık yerini tutup yükselir."[20]

Ve yine şöyle demiş:

"Koyu yeşildir beyaz bir nuru vardır. Belirlenmiş bulut­lardan yağmur yağmış olmuş. Artık yeterli derecede aldı kuvvetlenip tomurcuklandı."[21]

Ve yine şöyle demiş:

"Otlar tomurcuklandı her yeri siyahlıklarla kapladı ko­yu yeşilliğinden sert yerlerden sulan emip çekiyorlar."[22]

66- "İkisinde de durmadan fışkıran iki kaynak var­dır."

Ayette geçen "Neddahetan" fışkıran iki pınar veya kaynak demektir. Nedh fışkıran anlamında olup olmayan olduğundan daha önce zikredilen iki kaynaktan apayrı bir kaynaktırlar.

70- "İçlerinde güzel huylu güzel yüzlü kadınlar vardır."

Ayette geçen "Hayraten hisanun"dan kasıt güzel ahlaklı ve güzel yüzlü demektir. Hayranın kelimesinin aslı hayyiratun idi. Daha sonra tahrif olduğundan hayranın olmuştur.

Ayette geçen "Refref' kelimesi güzel döşeme ve yastık­larla döşenmiş son derece mükemmel oturaklardır ki parıl­dar vaziyettedir. "El-Abkariyy" ise harikulade halı, hasır el­bise vb. şeylerle süslenmesidir.

Bir rivayete göre yeşilin siyahla vasıflandırılın ası, tıpkı Şammah'ın, gece karanlığım yeşille vasıflandırdığı gibidir.

"Zerud'tan giden biri gitti Medine yapımı geceden yeşil bir cilbab çekişti. Uzeyb suyuna ulaştığı zaman onun yüz­leri yorgunluktan bitkinlikten ötürü içine süzülmüştü."[23]

Bir rivayete göre Abker şehrine mensup edilmiştir. Ab-ker'deki elbiseler en nefis, zarif ve ihtişamlı elbiseler oldu­ğundan daha iyi anlaşılması ve yakın olması açısından bun­lara nispet ediliyor.

Tarefe şiirinde "El-Abkariyy" alacalı çizgili son derece kıymetli kumaş olarak ifade etmiştir.

"Alacalı çizgili kıymetli ve son derece güzel renklidir. Tıpkı kesilen hayvandan akan kan rengindedir.[24]

Rekm: Bir tür nakışlı kumaştır.[25]

 

⚠ Bu sayfada hata var mı? Bildirin!