VAKIA SURESİ[1]

 

1- "Kıyamet koptuğu zaman."

Ayette geçen el-Vakiatu: Kıyamet demektir. Bir rivaye­te göre sayhadır.

2-  "Onun oluşunu yalanlayacak hiçbir kimse yok­tur."

Kazibetun'dan kasıt tekziptir. Buna benzer misal de ğa-şiye suresi 11. ayette vardır: "Lağiyeten" lağv "boş söz gü­rültü ses" manasındadır.

4- "Yer şiddetle sarsıldığı zaman."

Bir kez sallandığında veya sarsıldığında üzerindeki tüm binalar yıkılır yerle bir olur.

5- "Dağlar parçalandığı zaman."

Bir rivayete göre busset gürültü ve ses ile yıkılmaktır. Bir rivaeyte göre busset: Ufak ince parçalara bölünüp parçalan-masıdır. El-Besbesetu ise: Kavut denen şeydir veya irmik tat-lısıdır. Bazı hırsızlar şöyle demiş: Ekmekle uğraşıp ses çı­karmayın ve bir yerde fazla durmayın.[2]

7- "Ve sizler de üç sınıf olduğunuz zaman..."

Çeşitli veya muhtelif sınıflar demektir. îbni Abbas (r.a.) bu sınıflan melaiket (fatır) suresinde zalim, mu'tedil ve önde olanlar diye sınıflandırmıştır.'Nu'man b. Beşir'in ri­vayet ettiğine göre Rasulullah (s.a.v.) bu ayetten okumaya başlayarak onuncu ayete kadar okuyup sınıflandırmanın isimlerini belirtmiştir. [3]

1- Sağcılar ne mutludurlar.

2- Solcular ne bahtsızdırlar onlar ve,

3- Önde olanlar, onlar Öncüdürler. (8-10 ayetler.)

10- "Önde olanlar, onlar öncüdürler."

Bunlar ihsana tabi olup doğru yolda yürüyen muhacir ve ensarlardan olan sahabilerdir.

Ayetteki "sabikun"un tekrar edilmesi şunun içindir: Zi­ra sabikunun takdiri şöyledir: "Es-Sabikune ilattaeti, humus sabikune üa'r-rahmeti" ilk önce itaat edenler, rahmete na­il olanların öncüleridir. İlk cümle mubtedadır ikincisi ise ha­berdir, ve XI. Ayette geçen:

"İşte onlar, en çok yaklaştıranlar."

cümlesi de mubteda ve haberin sıfatıdır.

13- "Çoğu önceki ümmetlerden."

Ayette geçen "sulletun" cemaat, ümmet anlamındadır.

14- "Birazı da sonrakilerdendir."

Çünkü Rasulullah'a (s.a.v.) iman edenlerin sayısı, ken­disinden önceki nebilere iman edenlere oranla daha fazladır ve diğer nebilerinki ise azdır.[4]

15- "Cevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedirler."

Ayette geçen (mevduneh) gümüş, cevher vb. şeylerle işlenmesidir.[5]

17- "Çevrelerinde, ölümsüzlüğe ulaşmış gençler dola­şırlar."

Ayette geçen (muhalledun) bir rivayete göre ellerinde bi­lezik olan kimselerdir.

Tacu'I-Meani'de şöyle denilmiş: O kimseler (varlıklar) cismani olmayan ruhani varlıklardır.

Bir rivayete göre (vaka fi haledi) sözü nefsime ve ruhu­ma vaki oldu demektir.

26- "Duydukları söz; yalnız "Selam, selam"dır."

Selamen kelimesinin nasp olması, kilen kelimesine be­del olmasındandır. Buna göre mana şöyledir. Selamdan başka birşey işitmezler: "La yesmeune illa selamu" şu tak­dir üzerine "kil" kelimesiyle selamenin naşı olması da ca­izdir. Ancak şöyle denilmesi gerekir. (Yusall mukellahu selamen."

28- "Dikensiz kirazlar."

Yumuşak, dikeni olmayan ve sert olmayan çekirdeksiz ki­razdır ki sanki özel olarak dikenlerden arındırılmış gibidir. Şemmah şöyle dedi:

"Eğer sen düz çıplak dikenlerden arındırılmış yumuşak bir yerde gecelersen sütü garantilemiş bir şekilde sabahlar­sın ve güzel tatlı zahmetsiz bir içim süt içersin."[6]

29- "Meyvaları tıklım tıklım dizili muz ağaçları."

Ayette geçen "Talhin mendud"tan kasıt birbirleri üzerin­de dizilmiş muz salkımları konulmuş ve bir arada toplanmış­tır demektir.

Ve şöyle dedi: "Memeleri imdat çağrısında bulunduğu za­man bulut tabakaları hemen üst üste yığılır yardıma ge­lir."[7]

30- "Yayılmış gölgeler."

Zaman ve mekanda yayılmış gölgelerdir. Çünkü o, fani olmayan sonu gelmeyen bir gölgedir. Lakin o öyle bir göl­gedir ki: Ne güneş onu yokedip kaldırabilir ne de sıcak te­sir edip altına girebilir ve ne de soğuk geçirip o gölgenin re­fahı ve zevkini ifsat edebilir. Allah (c.c.) bunu şu ayette be­lirttiği gibi:

"...ne yakıcı sıcak görülür orada, ne de dondurucu so­ğuk."                                                         (İnsan: 76/13)

34- "Ve yükseltilmiş döşekler üstündedirler." Araplar kadınlardan kinaye olarak firaş kelimesini kul­lanırlar. Ayette geçen "merfuatin" ise yükseltilmiş döşek ve­ya taht, yatak vb. şeylerdir.[8]

35-  "Gerçekten biz hurileri yepyeni bir yaratılışla

yarattık."

Maksat şudur: Biz onları henüz bakire genç kız şeklin­de yarattık demektir.

37- "Eşlerine düşkün ve yaşıttırlar."

Ayette geçen el-Arub: Güzel eşlerine karşı düşkün, feta-netli, anlayışlı, arapların fetaneti gibi tam eşlerinin murad-lan doğrultusundadır demektir.

"Etraben" ise çiçeklerle bezenip süslenmişlerdir ki güzel­likleri, cemaletleri ve görünüşleri daha tam ve ihtişamlı ol­sun. Ebu Zeyd Tai[9] şöyle dedi:

"Günlerimizin yarısı yarı zulümledir. Çünkü ben yaşam gölgesini zayıf, sıska hesap etmedim. Zamanı sarhoşluk başlangıcı olarak görmüyorum. En güzel olarak Allah'ı gö­rüyorum."

39-40- "Bir çoğu önceki ümmetlerdendir. Bir çoğu da sonrakilerdendir."

Öncekiler hakkında şu ayet inince:

"Birazı da sonrakilerdendir." (14. ayet).

Sahabiler oldukça fazla üzüldüler ve bunun üzerine 39 ve 40. ayetler nazil olur sahabiîer teskin olurlar. Rasulullah (s.a.v.) bu ayetleri şöyle tefsir etmiştir:

"Adem (a.s.) dan bize kadar gelenler bunlardan bir guruptur, bizden sonra kıyamete kadar devam edecek olan bunlardan bir guruptur." der.[10]

41- "Solcular; ne yazık o solculara!"

Araplar solu hep uğursuz addederken sürekli kötü ve çirkin olan şeyler, şanssızlık ve eksik mal veya servet ola­rak tabir ederler. Huzeli şöyle dedi:

"Ey Ebu Surm, Esma'dan sana anlattı. Öyleki onun bi­nit develeri bağımsız olduğu zaman aramızda cereyan etti.

Onun için sol (uğursuz) kuşunu ürküttüm. Eğer o senin meylettiğin hevan ise o senden uzaklaşır."[11]

Şöyle dediği gibi:

"Beni Allat'ı yardımlaştıkları zaman gördüm ki: Benim payımı kendilerinkine göre uğursuz sayıyorlar. Beni sağa ya­ni uğurlu olan yere indir ben atılan uğursuz rezil menzilin­de olmadım."[12]

43-44- "Kapkara dumandan bir gölge altmdalar ki ne serindir ne de hoştur." '

Ayette geçen el-Yehmum: Dumandır. Bir rivayete göre siyah ateştir. Eğer gölgenin faydası hararetin şiddetinden, yakmasından ve kavurmasından uzaklaştırıp rahatlatmak ise, dumandan olan göğe ise ne serinlik ne de hoşnutluk ve­rir.

55- "Susamış develerin suya saldırışı gibi içeceksiniz."

Ayette geçen el-Hiym, susamış devedir. El-Heyyam ise öyle bir hastalıktır ki ne kadar deve onunla beraber içer ama suya kanmaz içtikçe içesi gelir. Arabi'nin dediği gibi:

"Tuzlanmış ve karnı susuzluktan tıngırdayana kadar su­dan men edilen develerin vecdi, su birikinti yerlerine gitmek­tir. Oraya buraya gidip dönüp dolaşıyor onun etrafında da de­ve sürüleri vardır hastalanıyor ve su içiyorlar. Benden da­ha çok virde susamış ve teatuf etmiş zira ben ise süsleniyo­rum."[13]

58- "Söyleyin öyleyse, dökmekte olduğunuz meni ne­dir?"

Mena-ve emna eş anlamlı birer kelimedir. El-îmnau ise; akıtmaktır. Hacda olan Mina'ya da; orada kaynatıldığından Mina denilmiştir. Akıtılarak atıldığından dolayı çocuk olan suya (meniye) da meniyyen denilmiştir.

65- "Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık da şaşar kalırdınız."

Temimlilerin lügatına göre teneddemun (pişman olursu­nuz) demektir. Bir rivayete göre şaşırdınız demektir. Ebu Amr Zahid'in Sa'leb'ten zikrettiğine göre "ett-tefekkuh ile et-tefekkun" nafaka üzerine olan pişmanlıktır.[14]

71- "Söyleyin şimdi bana tutuşturmakta olduğunuz ateşi."

El-İrau çakmak taşı, defne ağacının benzeri şeylerin bir­birine çakılıp ateşin çikartılışıdır.                                .

73- "Biz onu bir ibret ve çölden gelip geçenlere bir fay­da yaptık."

Tezkire'den kasıt ibret yaptık ki yarın olacak olan büyük ateşten sakınmanız için size hatırlatsın. Metaen: Ateşin ışı­ğından, pişirmesinden ve yakmasından elde edilen menfa­atlerdir. Halil de bizim görüşümüzün üzerinedir. Ateşin daha başka cevheri madeni eritmek, şekillendirmek kireç, al­çı, sıva vb. şeylerin yapılışında kulanılır ve bunların hepsi­de kulların faydası içindir. En büyük hayırlar ve genel olan meta kısımları su, ateş, mer'a ve tuzdur.[15]

Su ve diğerleri yağmur almayan çöl ve benzeri yerlerde her ne kadar ihtiyaç sahiplerine birer meta da olsalar ateşin insanları Allah'ın azabını hatırlattığı ve günahlardan sa­kındırdığı gibi ne bir ibret nede bir hatırlatıcılıkları vardır.

Ekva kelimesi zıt anlamlı bir kelimedir ki[16] hem ihtiya­cı olan hem de olmayan manasına geldi. Bundan dolayı bu kelimenin tefsiri ihtiyaç ve maksada göre değişik, muhtelif tefsirleri açıklamaları vardır.

75- "Hayır! Yıldızların yerine yemin ederim ki..." Ayette geçen mevakii'n-nucum'dan kasıt: Yıldızların

çıkış ve düşüşleridir. Bir rivayete göre kıyamet gününde da­ğılmalarıdır. Bir rivayete göre o yıldızlar Cebrail'in (a.s.) Ra-sulullah'in (s.a.v.) kalbine düşürüp nakış ettiği Kur'an'ın yıl­dızlarıdır. Bir rivayete göre o yıldızlar: Hayırlı ve iyi insan­ların kabirleridir. Şu kavi ise şöyledir:

76- "Bilirseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir." Ayetteki bu ifade kasem İle cevap arasında olan itirazi bir

cümledir ki: Mevsuf olan (kasem) kelimesiyle ve sıfatı olan (azim) arasında olan bir itirazi cümleyi içermektedir ki o da (Lev ta'lemun)'dur. İşte bu ikidir ve birbirinin arasında olan iki itirazdır.

81- "Şimdi siz, bu sözümü küçümsüyor sunuz?"

Ayette geçen (mudhinun) fesat sokma, fitne çıkarma manasında olan (munafikun) demektir.

Edhene ve dahene: Umursamayıp küçümseyip nifak et­mek manasındadır.

Ebu Kays b. Eslet Ensari'nin dediği gibi:

"Yolcunun silahı zaman için uyandırır kuvvetlidir ve zayıf ümitsiz değildir. Kuvvet ve akıl devamlı, zayıflık, aşırı hırs ve nifaktan daha hayırlıdır."[17]

82- "Allah'ın verdiği rızka karşı şükrü, onu yalanla­makla mı yapıyorsunuz?"

Yani sizin yaptığınız küfür ve tekzip verilen rızka karşı bir şükür mü sanıyorsunuz? Ki araplann buna benzer şu söz­leri bu kategoride yer alır:

"Bize yağmuru bulutlar veya yıldızlar yağdırdı.[18] Yine bazı arapların Rasulullah'ı (s.a.v.) yalanlamak ve inanma­mak kastıyla Ebu Süfyan vb. şahısların mallarından alma­ları da bu kategoriye girer.

83- "Hele can boğaza dayandığı zaman."

Ayette maksat can veya nefis zikredilmemiş te olsa (iza beleğeti'l-hulkum) ifadesi bunlara kinayeten söylenmiştir.

Hatem'in dediği gibi:

"Sekerat günü gelip göğsü daraldığı zaman vallahi kişi­ye malı fayda vermez. Vallahi bu ya apaçık bir engel olur ya da ata olur ya da hiçbir ürküntü ona engel olmaz.[19]

86- "Mademki ceza görmeyecekmişsiniz."

Ayette geçen (Medinin)den kasıt: Çoğunun benimsedi­ği ceza olduğunun görüşü değil aksine dinin buradaki konu­mu itaat ve ibadettir.

Buna göre mana şöyledir: Madem ki siz itaat etmeye malik değilsiniz ve itaat etmekten kaçıyorsanız, öyleyse zannettiğiniz gibi malik iseniz yiğitseniz, ruhlarınızı kabzet-memiz için bir çözüm bulun, aramıza bir engel koyun ve ruh­ları tekrar bedenlere geri dönderin bakalım.

Ayetin bu ifadesi doğrudur, sahihtir. Çünkü gerektiğin­de ruhun tekrar dönüşü bakımından herhangi bir acziyet manası yoktur. Kastettiğim şudur: Ceza ve dönüşün inkar edilişi.

89- "Ona rahatlık güzel rızik ve naim cenneti vardır."

Revh: rahatlıktır.[20]

Aişe'den (r.a.) nakledilen bir rivayette Rasulullah'ın (s.a.v.) kıraatında böyledir ve, İbni Abbas, Hasan, Katade, Dehhak, Eşheb[21], Nuhu'1-Kari[22], Budey[23], Şu'ayb b. Harb[24], Süleyman Teymi[25], Rabi b. Haysem[26], Ebu İmran el-Cuni[27], Ebu Cafer Muhammed b. Ali[28] ve El-Kayad'm kıraatîarma göre "Feruhun" kelimesinin ra'sı zammeyledir. Manası ölümsüz bir hayattır. İbni Abbas'a göre manası is­tirahat, Dehhak'a göre de rahmet manasındadır.[29]

 

⚠ Bu sayfada hata var mı? Bildirin!