102- ÇİN'DEKİ MOĞOLLAR.. 2

102- ÇİN'DEKİ MOĞOLLAR

Çin'deki Moğollara gelince: Hicri 679 yılında Kubilay, Çin'in güneyinde bulunan Song krallığını işgal etti. Ve egemenliğini ka­bul eden topraklarla burayı birleştirerek (hanın merkezi demek olan) Han Balıkşehrini kendisine başkent edindi. Günümüzde Pe­kin adıyla bilinen şehir işte burasıdır. Eski merkezleri olan Karaku-rum'a gelince, burası artık alelade bir vilayet merkezi oldu.

Çin'de bu suretle çok geniş bir Moğol imparatorluğu kuruldu. Ve Kubilay bu devletin başında hicri 693'e kadar kaldı. Bu devletin hükümdarları olan sülale, Yen Hanedanı olarak tanındılar.

Kubilay ölünce yerine torunu Olcaytu Timur geçti. Ve hicri 693-706 yılları arasında on üç yıl başta kaldı. Yerine ise kardeşi Darmabalan'm oğlu Köyük geçti. Ve 706-711 yılları arasında sade­ce beş yıl kadar işbaşında kaldıktan sonra idareyi dokuz yıl müd­detle kardeşi Bayantu yürüttü. (711-720) onun da yerine, oğlu Gayğan geçti. Sonra çok kısa dönemlerle bir grup hanlar, idarenin başına geldiler.

Bu cümleden olarak Yesun Timuroğlu Raci Boğa, ondan son­ra KÖyük'ün oğlu Kuşala, sonra kardeşi Ciyağato ondan sonra da Kuşala'nm oğlu Ringancal, han oldular. Bütün bu altı hanın top­lam yönetim sureleri on iki yılı geçmemiştir. (720-732) Fakat so­nunda Doğan Timur, devletin başına geçti. İktidarı hicri 771'e kadar sürdü. Bu dönemin hükümdarları bolluk ve refahla bilinmek­tedirler. İslam dini de bu imparatorluğun alam içinde yayıldı. Pe-kin'de inşa edilmiş bulunan camilerin çoğunun yapım tarihleri bu aşamaya rastlamaktadır. Keza, muhteşem sarayların inşa edildiği tarihler de yine aynı merhaleye aittir. İmparatorluğun düşmanları Doğan Timur'un döneminde ve hicri 770 yılında Pekin'i işgal etme imkanını buldular. Ve iki yıl zarfında Moğollar Çin'den çıkarıldılar.

Moğol beylikleri daha sonra Çin'in dışındaki bölgeler üzerinde varlıklarını devam ettirdiler. Bu sebepledir ki bu Moğol beylikleri­ne Devlet-i Maksura yani eski büyüklüğüne oranla parçalanmış, küçülmüş ve dar bir sınırla kısıtlı kalmış ülke adıyla tanınır oldu­lar. Bu Moğol devleti daha sonraları Kuzeye doğru açılmaya çalıştı ise de Çin hükümdarı Mink onları kovalayarak karşılarında üstünlük kazandı. Onlardan seksen bin kişiyi esir alarak egemenliğim onların üzerine yaymayı başardı. Çin'deki Moğollar hanlıklar adı altında varlıklarını bu hadiseden sonra da devam ettirdi iseler de aslında Çin'e bağlı birinci derecedeki valiler statüsünde idiler. On­ların tayinleri hep Pekin'den gelirdi. îşte bu dönemde Çin Moğol-larının idaresini on dört tane han üstlendi. Adlan ve dönemleri sı­rayla şöyledir:

1- Doğan Timuroğlu Biligtu: 771-780

2- Doğan Timuroğlu Osuhal: 780-790

3- Osuhaloğlu Ataka Süriktu: 790-794

4- Osuhaloğlu Elbek: 794-802

5- Elbekoğlu Güntimur :802-811

6- Elbekoğlu Olgantimur: 811- 816

7- OlganTimuroğlu Delbek: 816-817 (öldürüldü.)

8- Osuhaloğlu Hargu Tusukoğlu Adsay : 817-837

9- AdsayoğluTaysunğ: 837-843

10- Adsayoğlu Akbarcı: 843- 856

11- Taysunğoğlu Okaktu: 857-857

12- Taysunğoğlu Molun: 857- 867

13- Adsayoğlu Mandagul: 867-875 14-Dayan Han: 875-950

Dayan Han başta kaldığı bu uzun yönetim süresi içinde ve 888 yılında tüm Moğol kabilelerinin birliğini sağlamayı başardı. Yukarı­da adlan sayılan bu hanların yönetim merkezleri Karakurum ken­tiydi. Ne var ki Dayan Han'dan sonra kabileler tekrar birbirlerinden koptular. Öyle ki her kabilenin başında ayrı bir han bulunuyordu. Bu kabileleri her ne kadar bazı bağlar bir araya getiriyor idiyse de bu şekilde parçalanmış vaziyette idiler. Bu durum doksanyedi yıl kadar sürdü. Ve bu süre içerisinde beş han birbirini izledi. Ondan sonra artık Moğollar tamamen Çin'e bağlandılar. Ve hicri 1043 yı­lından itibaren de Çin devletinin vatandaşları sayıldılar.[1]