Hüseyîn Arslan 1963 Yılında Diyarbakır'da doğdu, tik ve orta öğre- nimini aynı yerde tamamladı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Doğu Dilleri ve Ebebiyat-ları Bölümünden mezun oldu. Aynı Üniversitenin iktisat Fakültesinde Yüksek lisans yaptı. 1985-87 yılları arasında Ircıca bünyesinde "îslâmî Tabiî ve Riyazi El Yazmaları Katalogu" hazırlama çalışmalarında araştırmacı olarak görev aldı. 1987'den beri Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığında çalışmaktadır. Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı yayınları arasında çıkan "Azerbaycan Hanlıkları ile Osmanlı Devleti Münasebetlerine Dair Arşiv Belgeleri", "Bosna-Hersek ile İlgili Arşiv Belgeleri" ve "Musul-Kerkük ile İlgili Arşiv Belgelen" isimli eserleri hazırlayanlar arasında yer aldı. [1]

Giriş

İnsanlık tarihi, insan ve onun oluşturduğu cemiyetlerin yeryüzünde inşa ettiği medeniyetlerden bahsederken sadece görünen ve alenen iz bırakan yönlerinden değil ferdin ve toplulukların davranışlarında kendini bulan sosyal ve ekonomik, ahlakî ve vicdanî, psikolojik verfizikî, manevî ve ulvî değerlerinden de söz eder. Çünkü insan ve oluşturduğu cemiyet tek boyutluluktan öte çok boyutlu varlıklardır. Savaşçı olması yanında barışsever bir dünya ve ticaret ortamı teminine çabalayan, ölümcül olmasına rağmen hayatta kalma mücadelesi veren, tezatlar arası uyum sağlama gayreti içinde bulunan bir varlıktır.

Üretim-tüketim, gelir-harcama, gelir dağılımı, emek-ücret, ti-caret-kâr, faiz, rant ve benzeri iktisadî konular mikro ve makro düzeyde hep tartışılagelmiştir. Tarihi süreç içerisinde diğer meselelere olduğu gibi iktisadi problemlere de farklı çözümler ve öneriler getirilmiştir. Çağımızda bu sorunlar sosyal ve ekonomik yönlü olmaları bakımından sosyal siyaset bilimim de meşgul etmektedir. Geniş anlamıyla sosyal siyaset toplumsal her olayla ilgilenir. Geçmiş Öneri ve çözümleri dikkate alır ve bunlardan yeni çözümler ve öneriler çıkarmaya çabalar.

Bu bakımdan uzantısı olduğumuz islâm medeniyetinin başlangıcı olan Asr-ı Saadet1 de sosyo-ekonomik konulara ne tür çözümler getirildiği her yönüyle insanlık ve insanımız için bitmez tükenmez bir merak konusu olmuştur. Bu durumda bazı araştırıcıların bu meselelere eğilme ihtiyacı doğmuştur, işte bu noktada biz üzerimize düşeni ifa etmek maksadıyla aynı zamanda şahsî merakımızı da izale etmek fırsatım kullanmak arzusuyla bu saadet ve ulvîlikler asrına nüfuz etmeye çalıştık. O yüce peygamberin, güzide ashabının ve raşid halifelerinin soluduğu atmosferi günümüz insanına koklatmaya gayret gösterdik.

İnsarn ilgilendiren bunca konu içerisinde sosyo-ekonomik yönü olan ve toplumun büyük bir kesimini belki bütününü ilgilendiren aynı zamanda aktüel olan bir meseleyi ele almayı uygun bularak titiz bir çalışma neticesinde "Asr-ı Saadet'de Tüketicinin Korunması" başlıklı mevzuyu size takdim etme imkanına kavuştuk. Burada, I. Bölümde Tüketim ve Boyutlarını, II, Bölümde ise Tüketiciyi Koruma ile İlgili Düzenlemeler ve Prensipleri işledik. Bunları içeren başta İslâm'ın temel ve değişmez kaynağı olan Kur'an-ı Kerim ve Asr-ı Saadet'e ışık tutan tefsirler, hadis kaynakları, fıkıh kaynakları, islam Tarihi ile ilgili eserler ile günümüz iktisadını mevzu alan çalışmalar ve çağdaş islâm iktisadı külliyatını imkanlar ölçüsünde elden geçirmeye gayret gösterdik. [2]

Birinci Bölüm

TÜKETİM VE BOYUTLARI

Bu bölümde, tüketiciyi doğrudan ilgilendiren tüketim, aşırı tüketim, tüketimi yasak maddeler ve temel ihtiyaçlara Asr-ı Saadet çerçevesinde bir açıklama getirmeye gayret edilecektir.

Burada da görüleceği gibi tüketim anlayışında ve üretim amacında; ihtiyaçları, insanlar arası sosyal adaletin gerçekleşmesini ve ahlaklı bir ekonomik yapıyı dikkate alan islâm dininin bu yönleriyle diğer dinlerden ve sistemlerden ayrıldığı görülecektir. [3]

A) Tüketim

i. Bir malı kullanan kişide hasıl edeceği tatmin duygusunda ifadesini bulan tüketim fiili.

ii. Tüketiciye mal ve hizmet şeklinde gelen sahip olduğu reel tatmin araçlarıdır. Bunlar bir şahsın veya toplumun mülkiyetinde bulunan malların tüketim ve yatırım mallan olarak dağılımını ve envanterini açıklamak noktasında değer taşır.

iii. Para olarak tüketilecek mal ve hizmetlere yapılan harcamalardır.

Yine türlü ihtiyaçlarımızı doğrudan karşılayacak mallara yaptığımız harcamalara açık olarak tüketim diyoruz. Doğrudan deyişimizden maksat direkt elde edilen tatmin duygusunu belirtmektir.

Tüketimi; yatırım amacıyla ham madde ve yarı mamul maddelerden mamul madde üretilerek elde edilen mallar ve nihaî tüketim için yani ihtiyaçlarımızı gidermek için kullanılan tüketim malları olarak sımflandırabiliriz. Ekmek, su, sebze, mey/e ve giyecekler bu kabilden mallardır. Genelde de tüketim mallarını; dayanıklı tüketim malları, dayanıksız tüketim malları ve hizmetler olarak üç kategoride değerlendirmek mümkündür. Yatırım malları; bizzat kullanımla doğrudan tatmin getirecek yerde gelir sağlayıcı fonksiyonları ile fayda sağlayan mallardır. [4]

Tüketim'e Osmanlıca'da istihlak karşılığı verilmiştir. F. Sabri Ülgener de kelimeyi bu manada kullanır (Bkz. ı no.lu dipnot), istihlak kelimesi Arapça olup günümüz Islâmî Arap iktisat literatüründe de kullanılmaktadır. Tüketime istihlak, tüketiciye müstehlik karşılığı verilmiştir. Tüketim kavramının kapitalist iktisat zihniyetinin bir ürünü olduğunu gözardı etmemekle birlikte biz burada Islamî anlamda ticari faaliyetinde, şahsî ve ailevi düzeyde, firma ya da genel iktisat çerçevesinde alış-verişte, harcamalarda, gelir ve servet edinme yollarında müslümanca iktisadî faaliyetin boyutlarını tesbite gayret gösterdik. Dikkat edilirse seku-lar iktisatta bu tür faaliyetler tamamen ya da kısmen tüketim kavramıyla ifade edilmektedir. Oysa tüketim kavram ve kelime olarak zihinde, ilk etapta imha etme, saldırı, kıyasıya bir çaba ile bir nesneye son verme anlamlarını çağrıştırmaktadır. Bu tür davranışlar ise yeryüzü, gökyüzü ve içindekiler yanında bütün evrene ve Cenab-ı Hakka karşı sorumluluk ve saygı hisleri beslemesi gereken müslüman iktisadî adam için olmaması lazım gelen davranışlardır. Ayrıca kainat ve içindekilerin insana istifade etmesi amacıyla emanet olarak bırakıldığı dikkate alınırsa fesat ve bozgunculuk anlamına gelecek bir tüketim modeli bu yaklaşıma göre mümkün görülmemektedir. Nitekim bu çalışmayı yaparken dikkatimizi çeken bir husus vardı, Çağdaş Islâmî iktisat çalışmaları hariç tutulacak olursa Kur'ân-ı Kerim ayetlerinde tefsirlerde, hadis kaynaklarında, fıkıh ve tarih kitaplarında Arapça olan istihlak, müstehlik kelimeleri tüketim ve tüketici anlamında kullanılmamaktadır. Bunlar yerine bayi (satan), müşteri satın (alan), câlib (mal getiren, ithalatçı), bey, şıra (satın almak) neceş (fiyat kızıştırma), vs. kavramlar ve sözcükler geçmektedir.

Yine de, biz, islâm'ı çağın idrakine söylemek arzusu ile gerekli yerlerde gerekli reddiyeyi vazederek tüketim ve tüketici kavramını sekular anlamından uzak, sadece insanımızın meselelerine Islâmî yaklaşımı izah sadedinde kullanmak gereğini duyduk.

Ancak bu çalışmada görüleceği gibi aslolan yeme, içme, giyinme, ulaşım, eğitim, konut edinme, mal ve hizmetleri temin etme ve sair hususlarda müslümanca yaklaşımı, Kuranı ve nebevi Özü yakalama gayretidir. Bunda da arzulanana ulaşılmıştır, sanırım. Zaten çağımızda Islâmî tüketim modeli, tüketici davranışı, tüketicinin korunması, bilinçlendirilmesi gibi ifadeler hep bu anlayışın mahsulü olarak işlenmektedir.

islâm'ın tüketim konusundaki görüşlerini beş ilkede özetlemek mümkündür. Bunlar; doğruluk, temizlik, itidal, bağış ve erdemliliktir. Doğruluktan maksat; tüketimle ilgili davranışında kişinin veya toplumun islâm'ın helal kazanç saydığı doğru kazanç yollarıyla gelir temini ve yine helal ve serbest saydığı maddeleri tüketmesidir. Tüketimi yasak maddeleri tüketmekten kaçınmasıdır. Allah'a, insana, topluma ve kendi nefsine karşı dürüst davranmasıdır. "O halde seninle beraber tevbe edenlerle birlikte emrolunduğun gibi dosdoğruol! Ve aşın gitmeyin. Çünkü O, sizin yaptıklarınızı çok iyi görendir." (11; 112) Temizlik ilkesi ise; bu konudaki anlayışa uyulmasını, temiz şeylerin tüketilmesini, çirkin ve necis sayılan şeylerin tüketiminden sakınılmasım, kullanılacak maddelerin temiz tutulmasını, insan sağlığına zararlı maddelerin tüketim, kullanım ve üretiminin yapılmamasını emredici olduğu gibi temiz işlerle uğraşmayı da kapsamaktadır. "Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan gıdaların güzel ve temiz olanlarından yiyin, şeytanın peşine düşmeyin, zira şeytan sizin açık bir düşmanınızda." (2; 168)

Üçüncü ilke olan itidal ise; kişiyi israftan sakındırırken aynı zamanda pintilikten, varlıklı iken kullanmayıp kullandırmama ve malı amacı dışında kalacak şekilde elde tutmaya karşı uyarıcı bir ilkedir. Yeme, içme, giyinme veya hizmetler şeklinde kullanma serbest bırakılırken israf ve aşırılık menedilmiş "Ey âdem oğulları! Her mescide gidişinizde zinetli elbiselerinizi giyin; ye-yin, için, fakat israf etmeyin; çünkü Allah israf edenleri sevmez." (7; 31)

"De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı (yarattığı) süsü ve güzel nzıklan kim haram kıldı? De ki onlar, dünya hayatında (inanmayanlarla birlikte) inananlarındır. Kıyamet gününde ise yalnız müminlerindir. îşte, bilen bir topluluk için âyetleri böyle açıklıyoruz." (7, 32) Helal, temiz ve güzel şeylerin kullanımı önerilmiş, bunun yanında haddi aşmama noktasında ikazda bulunulmuştur. "Ey iman edenler! Allah'ın size helâl kıldığı iyi ve temiz şeyleri (siz kendi kendinize) haram kılmayın ve sınırı aşmayın. Allah sınırı aşanları sevmez." (5, 87)

"Allah'ın size helâl ve temiz olarak verdiği rızıklardan yeyin ve kendisine iman etmiş bulunduğunuz Allah'tan korkun." (5, 88)

Nimetlerin sfrnacma uygun olarak kullanılıp onlardaki faydaya ulaşılmasının gereği belirtilmiştir. "O, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendinden (bir nimet olarak) size boyun eğdirmiş-tir. Elbette bunda düşünen topluluklar için birtakım ibretler vardır." (45,13) Bağış ilkesinde ise; Yaratıcının bağışı olan nimetlerin ihtiyaçtan fazla olan miktarını ihtiyaç sahiplerine bağışlama ve onların yararlanmalarına imkan tanıma anlamı yatmaktadır. "...Ve sana neyi infak edeceklerini sorarlar. De ki "ihtiyaçtan artakalanı" Böylece Allah size ayetlerini açıklar, umulur ki düşünürsünüz." (2, 219) Buna infak ilkesi de denebilir. Bağış ilkesinin temelinde yatan espiri şudur: İslâm ekonomi anlayışında, gerçekte bütün tabiat ve kainat ilâhî bir bağıştır, mülk sahibi sadece Allah'dır. Bu mülk insanoğlunun emrine amade kılınmıştır. "(Resulüm!) De ki: Mülkün gerçek sahibi olan Allahım! Sen mülkü dilediğine verirsin ve mülkü dilediğinden geri alırsın. Dilediğini yüceltir, dilediğini de alçaltırsın. Her türlü iyilik senin elindedir. Gerçekten sen her şeye kadirsin." (3, 26)

Son ve beşinci ilke olan erdemlilik ise; tüketim maddelerinin usulüne uygun tüketilmesi,tüketilecek mal ve hizmetler ile birlikte buna emek verenlerin emeğine saygı duyulması, bunlara karşı bozguncu tavır içine girilmemesi önceki ilkelere uyulması nimete karşı şükran borcunun ifa edilmesi, kendisine ikramda ve yardımda bulunanlara karşı kadirşinas olunması ve nihayette kişinin Allah'a karşı şükürden ve Onu anmadan geri kalmaması anlamlarını taşır. Ayrıca kendi erdem ve onurunu koruyarak kişinin bu vasfını izale edici davranışlardan kaçınması gereğini içerir.[5]

B) Aşırı Tüketim / Lüks Ve İsraf

İslâm dinin öngördüğü hayat biçiminde aşırı tüketime yer verilmez. "Çardaklı ve çardaksız (üzüm) bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurmaları, ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytin ve narları yaratan O'dur. Herbiri meyve verdiği zaman meyvesinden yeyin. Devşirilip toplandığı gün de hakkını (zekât ve sadakasını) verin, fakat israf etmeyin. Çünkü Allah, israf edenleri sevmez." (6,141)

"Ey Adem oğulları! Her mescide gidişinizde ziynetli elbiselerinizi giyin; yeyin için. Fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez." (7, 31)

"Bir de akrabaya, yoksula, yolcuya hakkını ver. Gereksiz yere de saçıp savurma."

"Zira böylesine saçıp savuranlar, şeytanların dostlarıdırlar. Şeytan ise, Rabbine karşı çok nankördür." (17; 26-27) Bu ayetlerde yemek-içmek, güzel şeyleri kullanmak, akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa, ihtiyaç sahibine hakkım vermekten yana hükümlerle birlikte israf ederek saçıp savurmaya yani tebzir'e karşı bir tavır vardır.

Gazali'nin israfa getirdiği tamm şöyledir; israf, malı sefahate, kötü görülen şeylere sarfetmektir. Bazan da mubah olan şeylere aşırı derecede harcamaktır. Aşırılık ise duruma göre değişkenlik gösterir. Allah'ın helal kıldığını haram, haram kıldığını helal kılmak, az da olsa malı yasaklanmış olan şeylere harcamak, malı tamamen ziyan etmek israf sayıldığı gibi meşru bir alanda aşırı derecede harcamada bulunmak da israf sayılmıştır. İyi ve yararlı şeylere fayda getirici işlere ve nesnelere harcamada bulunmak israfın kapsamına girmez.

Tebzir'e gelince; Abdullah b. Abbas "malı gerekli yerden başka yere harcamaktır." der. imam Malik'e göre "malı hak olan yani doğru olan bir harcamadan alıp hak olmayan bir harcamaya kaydırmaktır. Bu da bir çeşit israftır, haramdır, "israf ve tebzir terimlerini aynı anlama alanların yanında israfi; mubah olan bir sahada aşırı harcamada bulunmak, Tebzir'i de; yasak şeylere harcamada bulunmak şeklinde anlayanlar da vardır.[6]

Bir şeyin israf sayılmasında toplumun kanaati da değer taşır. Onlar, harcadıkları zaman, ne israf ederler, ne de kısarlar; (harcamaları) bu ikisi arasında orta bir yol olur." (25, 67) Bu ayetin tefsirinde Taberi, "Onlar halkın israf etti, diyeceği tarzda harcamada bulunmazlar." der.[7]

îsrafı, harcamanın iki yanından birine, öbür yanına da cimriliği koyanlar ifrat ve tefrite işaret etmişlerdir. Kur'ân bu hususta; kıyamet günü cimrilerin cimrilik ettikleri şeylerle birlikte hesaba çekileceğim, doğal olarak insanların istifade etmesi gerekirken ihtiyaç sahiplerinden sakınılan mal ve mülkün asıl sahibinin Allah olduğunu belirtir. Aynı zamanda saçıp savurarak ortada üzgün ve yerilmiş bir halde kalmanın da pek hoş olmadığını, en akıllıca davranışın orta yolu tutmak olduğunu yani iktisadî davranmanın gerektiğini vurgular: "Allah'ın kereminden kendilerine verdiklerini (infakta) cimrilik gösterenler, sanmasınlar ki o, kendileri için hayırlıdır; tersine bu onlar için pek fenadır. Cimrilik ettikleri şey de kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah, bütün yaptıklarınızdan haberdardır." (3,180)

"Eli sıkı olma; büsbütün eli açık da olma. Sonra kınanır (kaybettiklerinin) hasretini çeker kalırsın." (17, 29)

"Ve onlar ki, harcadıklarında ne israf ne de cimrilik ederler; ikisi arasında orta bir yol tutarlar." (25, 67)

"îşte böylece sizin insanlar üzerinde şahitler olmanız, Resulün de sizin üzerinizde bir şahit olması için sizi orta (dengeli) bir millet kıldık..." (2,143)[8]

islâm tüketim modelinde beş davranış biçimi yasaklanmıştır. Bunlar; hasislik(cimrilik),Israf, tebzir, tereflnimet içinde azmak, sefahate düşkünlük) ve malı zayi etme gibi davranış biçimleridir. Bunları tek tek açıklayalım.

a.) Hasislik(cimrilik): Bu nevi cimrilik vücûdu, aklı ve ruhu zayıflatır. İnsanı işinden gücünden ve çeşitli etkinliklerden alıko-yar. Zayıf ve çelimsiz kalan ferd ve cemiyete karşı düşmanlarını iştahlandmr. Resûlullahın kendisinden Allaha sığındığı pintilik bu nevi cimriliğe girer.

b.) İsraf, sözlükte sınırı aşmak, doğru yol ve itidalden sapmak anlamlarına gelmektedir. Terim olarak yukarıda da geçtiği gibi Allaha itaat amacı güdülmeksizin yapılan harcamadan ibarettir.

Fıkhı tanımı ise, değersiz amaçlar uğruna bolca harcamada bulunmak yahut helal olanı yemede veya nafaka olarak kullanmada sınırı aşmaktır. Bir başka ifade ile serbestlik sınırını aşıp sakıncalı alana girmektir.

c.) Tebzir; israfta çok ileri gitmektir. Haram olan, isyan ve şehevî nesne ve yollara bol bol harcamaktır.

d.) Teref (nimet içinde azmak, sefahate düşkünlük) ise, Teb-zirde ileri gitmektir. Yani zevk ve sefa alemine bütünüyle dalıp malı bu yolda harcamaktır. Öyleki bu davranışı artık alışkanlık ve huy halini alır. Bir toplumda sefahatin yaygınlık kazanması ile birlikte yokoluş süreci de onlar için işlemeye başlar. İslâm sefahati yasaklar:

"Biz bîr kenti yok etmek istediğimizde sefihlerine emrederiz. Orada bozgunculuk yaparlar. Böylece üzerlerine söz (ceza) gerçekleşir. Orasını tamamen yerle bir ederiz."(îsrâ: 16)

e.) Malı yok etmeye gelince: Yukarıda sayılan dört şık bu kapsama girer. Ayrıca Müslim ve Buharî'nin rivayet ettiği bir hadiste ve yukarıda geçen ayetlerde malı zayi etmekten sakınmak yolunda uyarıda bulunulur.[9]

İslâm dini, gelir-servet oranı ne olursa olsun meşru yollarla kazanılmış büyük birikim sahiplerine bile seryetleriyle orantılı lüks, israf, gösteriş ve sefahate dönük bir tüketim modelini reddeder. Tüketim harcamaları gelirin bir fonksiyonu olarak görülmez ve tüketim alanı ahlâkî ve meta-ekonomik ilkelerle kayıtlanır. Bu anlamda varlıklı kesimlerin alışılagelmiş ev tiplerinden farklı, gösterişe yönelik ihtiyacın Ötesinde lüks binalar yapmalarını Önlemeyi icra makamına yükler. İbn Haldun, II. Halife Hz. Ömer'in (r.a.) böyle lüks ve gösterişe dönük binaların yapılmasının engellenmesi yolunda emir verdiğine değinir.[10]

C) Tüketimi Yasak Maddeler

Temiz maddelerin tüketimi serbest bırakılırken ölü eti ve yağı, kan, domuz eti, içki ve bütün sarhoşluk verici maddelerin yeni-hp içilmesi, Allah'ın adı anılmadan başkası adına, putlara, azizlere adanarak kesilen hayvanların etlerinin yenilerek tüketilmesi yasaklanmıştır. Alıştırılmış av hayvanlarının yakalayıp bir kısmını yedikleri avların tüketimi menedilmiştir. Yine kara ve deniz avcılığı serbest bırakılmış, denizden ölü olarak çıkarılan hayvanların tüketiminde veya ekonomik faaliyyette kullanılmasında bir sakınca görülmemiştir. Ayrıca kumara ve şans oyunlarına harcamada bulunarak servet tüketimi de yasaklanmıştır: "Leş, kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına boğazlanan, boğulmuş, (taş, ağaç vb. ile) vurulup Öldürülmüş, yukarıdan yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanıp ölmüş (hayvanlar ile) canavarların yediği hayvanlar (ölmeden yetişip kestikleriniz müstesna) dikili taşlar (putlar) üzerine boğazlanmış hayvanlar ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılındı. Bunlar yoldan çıkmaktır. Bugün kafirler, sizin dininizden (onu yok etmekten) ümit kesmişlerdir. Artık onlardan korkmayın, benden korkun. Bugün size dininizi ikmâl ettim, üzerinize nimetimi tamamladım. Ve sizin için din olarak İslâm'ı beğendim. Kim gönlünden günaha yönelmiş olmamak üzere açlık halinde dara düşerse (haram etlerden yiyebilir). Çünkü Allah çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir." (5, 3), "Kendileri için nelerin helal kılındığını sana soruyorlar; de ki: "Bütün iyi ve temiz şeyler size helal kılınmıştır." Allah'ın size öğrettiğinden öğretip avcı hale getirdiğiniz hayvanların sizin için yakaladıklarından da yeyin ve üzerine Allah'ın adını anın (besmele çekin). Allah'tan korkun. Allah'ın hesabı pek çabuktur." (5,4) "Bugün size temiz ve iyi şeyler helâl kılınmıştır. Kendilerine kitap verilen (yahudi, hıristiyan vb.nin) yiyeceği size helaldir, sizin yiyeceğiniz de onlara helâldir. Mümin kadınlardan iffetli olanlar ve daha önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da namuslu olmak, zina etmemek ve gizli dost tutmamak üzere mehirlerini vermeniz şartıyla size helâldir. Kim inanmayı reddederse onun ameli boşa gitmiştir. O, ahirette de ziyana uğrayanlardandır." (5, 5) "Ey iman edenler! Şarap kumar, dikili taşlar (putlar) fal ve şans okları birer şeytan işi pisliktir; bunlardan uzak durun ki kurtuluşa eresiniz." (5, 90) "Şeytan içkide ve kumarda ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister.

Artık (bunlardan) vazgeçtiniz değil mi?" (5, 91) "Ey iman edenler, Allah sizi ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği bir avlanma ile (hac mevsiminde ihramlı iken avlanmayı yasak ederek) dener ki gizlide (kimsenin görmediği yerde, gerçekten) kendisinden kimin korktuğu ortaya çıksın. Kim bundan sonra sınırı aşarsa onun için acı bir azap vardır." (5, 94)

"Hem size, hem de yolculara fayda olmak üzere (faydalanmanız için) deniz avı yapmak ve onu yemek size helal kılındı. îhramlı olduğunuz müddetçe kara avı size haram kılındı. Huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun." (5, 96)[11] Bütün dişli yırtıcı hayvanların, pençeli kuşların yenmesi ve ehlî merkep etinin kullanılması menedilmiştir.[12] Giyecek olarak erkeklere ipekli elbiseler ve altın takı kullanımına cevaz verilmemiştir.[13]

Bunlardan kimi insan vücuduna ve ruhuna zarar verirken, kimi de doğrudan ruhu arı tutmakla ilgilidir. Yaratıcı dışındakiler adına kesilen bir kurban, yaratığı; Yaratana eş koşan bir ruhsal bozukluk ve tezada sürükler. Zorunlu durumlarda kişinin başka yiyecek maddesi bulamaması, yiyecek ve içecek maddelerinden uzak olması halinde bu yasaklanmış maddelerden açlığını bastıracak kadar veya hayatta kalmasına, hastalanmamasına ve güçsüz düşmemesine yetecek kadar yemesine izin verilmiştir. [14] Bunlar dışında başta değinildiği gibi besin maddelerinin yeteri kadar temiz olması gerekir. Bundan dolayı yasak maddelerin dışında kalan her şey her zaman içecek ve yiyecek olarak kullanılamaz. Bunların temiz ve sağlığa yararlı olması şarttır.[15]

D) Temel İhtiyaçlar

Gelir dağılımına önemli bir katkıda bulunan bir unsur da ihtiyaçtır, ihtiyaç, talepten farklıdır. Bir dereceye kadar bireyin bağımsız muhakeme ve tercihine dayanmaktadır. Çünkü talep satın alma istek ve gücüyle desteklenen mal ve hizmetlere duyulan arzudur. Efektif ihtiyaç da bir bakıma bu anlamdadır. Ne var ki burada satın alma gücü olabileceği gibi olmayabilir de. Bir bakıma efektif ihtiyaç insanın temel ihtiyaçlarına izafe edilmektedir, islâm ekonomi anlayışına göre insanın temel ihtiyaçlarının topluma maliyetine bakılmaksızın karşılanması gerekmektedir. Bu konuda Kur'ânî ayetler topluma ve bireye; yakına, yoksula, yolda kalmışa ve ihtiyaç içinde olana sosyal dayanışmanın gereğini yerine getirerek sosyal dengeyi muhafaza etmeyi emredici mahiyettedir. "O halde sen, akrabaya, yoksula, yolda kalmışa hakkını ver. Allah'ın rızâsını isteyenler için bu en iyisidir. îşte onlar kurtuluşa erenlerdir." (hakkım ver; sıla-i rahimde bulunma, zekât verme, iyilik etme gibi manalarda tefsir edilmektedir.) (30: 38) "Onların mallarında (ihtiyacını açarak) isteyen ve (iffetinden dolayı istemeyip de) yoksul olan için de bir hak vardır." (51:19) "...Ve sana neyi infak edeceklerini sorarlar. De ki "İhtiyaçtan arta kalanı." Böylece Allah, size ayetlerini açıklar umulur ki düşünürsünüz." (2: 219)[16]

islâm, ihtiyaçlar karşısında toplum bireylerini üç gruba ayırır: Normal olarak bir toplum; fikri, pratik güçleri ve yetenekleri sayesinde müreffeh bir hayat standardını tutturmuş bireylerin yanı sıra çalışma gücüne sahip olmakla birlikte temel ihtiyaçlarını giderme imkanı bulamayanlar ve bedeni zayıf veya aklî yönden özürlü olduğundan çalışamayan, üretim ve istihdam çerçevesinin dışında kalan bireyleri kapsar. Birinci gruptaki insanların gelirleri emeklerine dayanmaktayken üçüncü gruptaki fertlerin gelirleri ve ekonomik payları ihtiyaç esasına dayanmaktadır, ikinci gruptakiler ise emekleri ile elde ettikleri gelirlerine rağmen ihtiyaç içinde olduklarından söz konusu ihtiyaçlarının sağlanması gerekmektedir. Zarurî ihtiyaç demek; ihtiyacın hayati önem taşıması ve karşılanmaması halinde hayatın zorlaşacağı ihtiyaç demektir."[17] Bunlar, islâm fıkıh kaynaklarında zekat ve diğer vergi türlerinden muaf tutulmuş ve Asr-ı Saadetten beri gıda, mesken, mesken için gerekli ev eşyası, giyecek, gerektiğinde kullanılmak üzere silah, binek, ilim için kitap, mesleki araçlarla bunların dışında insanın geçimi için ihtiyaç duyulan her şey diye sayılmıştır.[18] Ömer b. Abdülaziz buna hizmetçiyi de ekler.[19]

insan ihtiyaçlarının sınırsız ve sonsuz olduğu ihtiyaç kavramının bitmez tükenmez arzu ve isteklerle ilintili olduğu ve bu arzulardan birinin karşılanması halinde kişide yeni arzuların uyandığı izaha gerek duymayan bir konudur. Ayrıca temel ihtiyaçların çevreye, ortama ve zamana göre değişkenlik gösterdiği de bellidir. Hz. Peygamber, döneminde farklı zamanlarda olsa gerek ki kişinin ve ailesinin sabah-akşam kendilerine yetecek kadar nafakaya sahip olmaları halinde zekat istememelerini emretmiştir. Rasulüllah (sav) şöyle buyurdu:

- Kim ki zengin olduğu halde isterse, çokça cehennem azabım hak etmiş demektir.

- Ey Allah'ın Rasülü, zenginliğin sınırı nedir? diye sordum. Şöyle cevap verdiler:

- Senin ailende sabah ve akşam yemeklerine yetecek kadar yiyecek bulunduğunu bilmendir.

Yine Ebu Ubeyd'in Kitâb ül-Emvâl'inde fakir ile zengin arasındaki sınırı belirleyen ve muhtelif miktarlar tesbit eden hadisler geçmektedir.

Ebu Ubeyd zenginlik sının ile ilgili hadislerdeki farklılık üzerine şöyle der: Görüyoruz ki, fakir ile zengin arasındaki sınırı belirleyen hadisler muhtelif miktarlar ihtiva etmektedir. Bazı hadislerde zenginlik ile fakirlik arasındaki sınır normal ihtiyaca yetecek kadar bir geçim imkanına sahip olmak iken bazılannda ise bu sınır elli dirhem gümüşe (veya buna denk bir mali imkana) sahip olmaktır. Bazı hadislerde de bir ukiyye (o gün için kırk dirhem gümüşe) sahip olmaktır. Diğer bazı hadislerde ise sabah ve akşam yemeği (ne yetecek kadar yiyecek) dir. Bu rivayetlerin her-biri bir grup alim tarafından savunulmuş ve delil olarak kabul edilmiştir.

Bunlar ekonomik imkanlann gelişmesiyle değişmiş tesbitler olsa gerek. Bazı hadislerde bu sımr normal ihtiyaca yetecek kadar bir geçim imkanına sahip olmak şeklinde geçerken bazılarında da bu elli dirhem gümüş veya buna mukabil mali imkana sahip olmak olarak geçer. [20]Burada geçen dirhem denilen ölçü birimine gelince örfi ve şer'î olmak üzere islam iktisat tarihinde iki tür dirhem kullanılmıştır. Örfî dirhemin miktarı yerine göre değişirken şer'î dirhem ise sabit olup 2.8 gr.dır.[21] Bunları o günün şartlarında değerlendiren ilim çevreleri buna göre bir temel ihtiyaçlar listesi tesbit etmişlerdir. Bu hadislere getirdiği yorumda Ebu Ubeyd; bu miktarın kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin mesken, giyecek, hizmetçi gibi ihtiyaçlarına ilave olarak hesaplanması gerektiğine değinir. Ayrıca kişinin meskeni, hizmetçisi, gıda ve giyeceğiyle diğer yukarıda sayılan ihtiyaçları zaruri ve temel ihtiyaçlardan sayılmış, bunlara ve fazlasına sahip olup borçlu olanlara, borcu çıktıktan sonra sahip olduğu mal, nisab miktarına ulaşmıyorsa zekat verileceği belirtilmiştir. Bu konuda Ebu Ubeyd şu olayı aktarır:

Ömer bin Abdülaziz (amillerine, zekat toplayıcılarına, vergi memurlarına) "Borçluların borçlarını ödeyin" diye yazdı. Bunun üzerine kendisine şöyle yazıldı: "Bir kimsenin evi, hizmetçisi, atı ve malı olduğu halde kendisinin borçlu olduğunu tesbit ediyoruz. Ömer b. Abdülaziz cevap olarak şöyle yazdı: "Elbette ki, müslü-man kimsenin barınacağı bir evi, işlerinde kendisine yardım edecek bir hizmetçisi, üzerinde cihad edeceği bir atı ve evinde (geçimine yanyacak) malı olması gerekir. Evet böylesi kimsenin borcunu da ödeyin. Zira borçlu bir kimsedir. (Bu tarihi olay müslünıanların o dönemde ulaşmış oldukları sosyal refah düzeyini göstermesi bakımından da dikkate değerdir.)[22] Nisab miktarı ise kişinin ha-vaic-i asliyesi (temel ihtiyaçları) dışında yirmi miskal (bir miskal dört gramdır. Ateş. age.) altına veya mukabili mala sahip olmasıdır. [23]

İkinci Bölüm

TÜKETİCİNİN FİYAT YÜKSELMELERİNE KARŞI KORUNMASI

Burada "Tüketicinin Fiyat Yükselmelerine Karşı Korunması" başlığı altında islam'ın ilk döneminde uygulanan serbest fiyat politikası'nı, devletin piyasaya müdahalesi demek olan narh'ı, genel olarak enflasyonun tanımı, ve karşı tedbirleriyle birlikte genel olarak kâr oranı, Asr-ı Saadette kâr anlayışıyla satış çeşitlerini, kâr elde edilirken sakınılması gereken hile ve aldatma'yı inceleyeceğiz. Bu inceleme Asr-ı Saadet ile sınırlı olmakla birlikte gerekli olan yerlerde islâm ekonomi sistemi çerçevesinde bir değerlendirmeye gidilecektir. [24]

A) Serbest Fiyat Politikası

Piyasada fiyatların oluşmasında esas olan arz ve talep yasasıdır. Fiyat ise, bir malın veya bir hizmetin elde edilmesi için verilmesi gereken para miktarıdır. Ya da bir mal veya hizmet biriminin para ile mübadelesidir. Fiyat iktisadî faaliyeti harekete getiren bir unsur olup üretim faktörlerinin fiyata bağlı olarak değişe-bilirliği söylenebilir. Fiyat bir anlamda piyasayı harekete geçiren motor vazifesi görmektedir.[25]

Firmaların birbirine etki veya baskı yapamayacağı tam bir serbest rekabetin geçerli olacağı bir piyasada fiyatlar tüketici ve satıcının rıza ve kabulüne dayanan bir çerçevede oluşur. Kur'ân Ey iman edenler! aranızda karşılıklı rızâya dayanan ticaret olması hali müstesna, mallarınızı, bâtıl (haksız ve haram yollar) ile aranızda(alıp vererek) yemeyin.ÇVe aksini yapıp batıl yollarla mallarınızı tüketerek biribirinize düşüp) kendinizi (çeşitli bunalımlara sürükleyerek) öldürmeyin. Şüphesiz Allah, sizi esirgeyeçektir." (4: 29) derken böyle bir ekonomik özgürlük ortamının gerekliliğine işaret etmektedir. Bundan dolayı ticaret özgürlüğüne ve malların piyasada serbest olarak hareket etmesine hiç bir engel getirilmediği gibi serbest ticaretin ve serbestlik içinde gelişen iktisadî hayatın sağlıklı olarak devamı için mümkün olan tedbirlere başvurulmuştur. Bazı durumlarda Halife I. Ömer'in (r.a.) yaptığı gibi vergiler %50'ye varan oranda indirilmiş aynı zamanda serbest rekabet şartlarının geçerli olacağı bir pazar oluşturabilmek için aşın fiyat düşürme, stokçuluk ve sınırsız kâr gibi hususlar sürekli kontrol altında tutulmuştur. Hz. Peygamberin (s.a.v.) yaptığı gibi Halife I. Ömer (r.a.) de sık sık pazarda dolaşır» satıcıları uyarır ve aydınlatırdı. [26]

Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde, Medine'de serbest rekabetin oluşması ve ekonomik hayatın Medine'deki Yahudilerin kontrol ve baskısından kurtularak tüketicinin korunması anlamında avrı bir pazar yeri kurulmuş, bu yeni pazarın kontrol ve düzenlenmesi işini bizzat Hz. Peygamber üstlenmiştir. Serbest piyasa şartlarında oluşan fiyatlara müdahalesi istenildiğinde, satıcının ve nihayette tüketicinin zararını gördüğünden olsa gerek bundan kaçınarak oluşan yüksek fiyatların asıl sebeplerini imâ edip şikayette bulunan kişiye Allah'a dua etmeyi tavsiye ederek gereksiz yere fiyatlara müdahalede bulunmakla piyasa elema-ilarından biri olan satıcıya zulmetmekten kaçındığım belirtmişi".[27]

Yine II. Ömer diye bilmen Ömer b. Abdülaziz de serbest fiyatın ve serbest piyasanın oluşmasına engel olan memurlarının yaptıklarını duyunca Basra valisine yazdığı mektupta, "Memurlarının halkın meyvelerine değerinden aşağı bir fiyatla taînini değer biçtiklerini ve daha sonra değerlendirdikleri bu düşük âyat üzerinden- mallarını eksik kıymetle aldıklarını duydum..." üyerek fiyat farklarının mal sahiplerine iadesini emretmiştir. Bu konuda bir başka uygulaması da fiyat tahdidini kaldırmayı emredici mahiyette Ubulla'daki memurlarına yazdığı mektubudur.[28] Serbest fiyat politikası neticesinde üretici maliyet fiyatı yüksek olan malım piyasaya sürerek tüketimini sağlamakla kalmaz bunun yanında bu üreticinin ürününü piyasadan çekmek suretiyle suni arz yetersizliğine yol açmasına engel olunduğu gibi bir sonraki üretim döneminde piyasa şartlarım daha akıllıca değerlendirerek hesaplar yapması sağlanır. Böylece tüketici ile birlikte üretim faktörü de korunmuş olur. Serbest fiyatın oluşmadığım gören üreticiler ürünlerini piyasadan çekmekle sunî fiyat artışlarına yol açabilirler. Bu da tüketicinin aleyhine gelişen bir durumdur.

Serbest piyasada oluşan fiyata bir başka deyişle emsal fiyat denir. Buna adil kiymet de diyebiliriz. Bu, bir malın değerinin tesbitinde cinslerinin fiyatlarına müracaat edilerek fiyat tayini anla-mınadır. Emsal fiyat ortaklar arasındaki anlaşmazlıkların çözümünde, bir takım borçların ödenmesinde, mecburî satışlarda, bir malın paraya tahvilinde ve benzeri konularda başvurulan bir adıl fiyat türüdür. Zekâtın nakdî ödenmesinde ve ihtikar mallarının satışında buna başvurulur. Ayrıca gerektiğinde, zorunlu durumlarda temel ihtiyaçlardan olan yiyecek-içecek ve giyecekte bu fiyat uygulanır. Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde iki kişinin müşterek sahibi oldukları bir kölenin yarısının azad edilmesi üzerine diğer yarısının da azad edilmesi için emsal fiyata başvurulmuştur.[29]

B) Narh / Devletin Piyasaya Müdahalesi

Kıtlık dönemlerinde veya arzın yetersizliği halinde spekülasyonu önlemek ve tüketiciyi korumak amacı ile fiyatların düzenlenmesi hususunda devletten gelen şekliyle piyasaya müdahale türlerinden biri de tüketim maddelerine; mal ve hizmetlere narh koyma yani belli bir fiyat tesbit edilerek piyasanın bu tesbit edilen fiyat üzerine hareket etmesini sağlamaktır. Esas olan; aşırı fiyat tehlikesi, ihtikar (spekülasyon) ve tekel (monopol) eğilimi söz konusu olmadığı hallerde tüketicinin ihtiyaç duyduğu mal ve hizmetlerin dönüşümünde devlet müdahalesinden sakınmaktır. Ne var ki adı geçen piyasayı bozucu, tüketiciye külfetler yüklerken satıcıya fazladan bir rant bırakan ve haksız kazanç sağlayan bu tür ticarî faaliyetlerin olması halinde sosyal adaletin sağlanması, hakkın yerini bulması ve tüketicinin güvenceye kavuşturul-a ası için devlet gücünün ekonomik hayata müdahalesi ile halkın üzerine adalet kanatlarını germesi gerekebilir. Bu durumda narh söz konusu olabilir, spekülatif faaliyetler yasaklanabilir.

Hz. Peygamber (s.a.v.) dönemine ve islâmî ilk yüzyıla baktığımızda narh olayının tahakkuk etmediği görülür. Fiyatların yüksek düzeye çıktığı bir dönemde Hz. Peygamber (s.a.v.)'e fiyat tahdidi talebiyle gelenlere verilen cevaplar konusunda kaynaklarda bilgi verildiği gibi narh konusunda da bu bilgiye dayalı bazı farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Bu görüşler narh'a cevaz verenler ve vermeyenler olarak iki grupta toplanmaktadır. Öncelikle şunu belirtmekte yarar vardır: Bu iki grupta toplanan görüşlerin temel aldığı husus; toplumda sosyal adaletin korunması ve haksızlığa meydan verilmemesidir. Bir de "Ey iman edenler, mallarınızı sizden karşılıklı bir anlaşmadan (doğan) bir ticaretten başka batıl (haksız ve haram yollar) ile aranızda (alıp vererek) yemeyin tüketmeyin)..." (4: 29) ayetinin hükmüne aykırı düşmeme endişesidir.

Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde narh olayına rastlanmaz. Şu var ki bu konu gündeme getirilmiş ve yüksek fiyatlardan şikayet edenler tarafından uygulanması talep edilmiştir. Bu taleplere "Fiyatları tesbit eden Allah'tır,", tabii ve siyasi şartların değişmesi ve düzelmesi için "Allah'a dua ediniz." [30]ve ahlakını iyi bildiği esnafa zulmetmekten kaçınarak, savaş yılında gerçekleştirilen ithalatın güçlüğünü, maliyetlere o günkü zorlukların etkisini hesaplayarak bir fiyat tahdidi halinde tüketicinin aleyhine dönüşecek piyasanın korkunç halini ve neticede belki de siyasi krizlere yol açabilecek gücünü düşünerek olsa gerek "Ben Rabbime kimsenin benden zulüm, kan ve mal talebinde bulunmadığı bir hdde kavuşmak istiyorum." der. Bu konuda hadis kaynaklarında geçen rivayetler şöyledir:

"Enes'ten (aktarılan rivayette şöyle denir): Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde fiyatlar arttı. İnsanlar:

- Ey Allah'ın Resulü, pahalılık oldu, bizim için fiyat tahdidi yap, dedi. Hz. Peygamber (s.a.v.):

-Fiyatı ayarlayan, tutan, genişleten, rızkı veren Allahdır.

Ben Rabbime zulüm, kan ve mal hususunda kimsenin benden isteği olmadan kavuşmak îsterim,der. [31]Bir diğer rivayet ise şöyledir: "Ebu Hüreyre'den (aktarılan rivayette): Bir adam gelir ve:

- Ey Allah'ın elçisi, fiyat ayarlaması yap." der. Hz. Peygamber (s.a.v.):

- Bilakis, dua et, der. Sonra bir (başka) adam gelir ve:

- Ey Allah'ın elçisi fiyat ayarlaması yap, der. Hz. Peygamber:

- Bilakis, fiyatları düşürüp yükselten Allah'dır. Ben, kimsenin benden bir zulüm talebinde bulunmadığı bir halde Rabbime kavuşmayı istiyorum, der." [32]

Bu rivayetler çerçevesinde islam ekonomi ve hukuk disiplininde alimler arasında farklı yorumlar vukubulmuştur. Bu konudaki tartışmalar neticede ortak bir tavır diyebileceğimiz bir noktaya varmıştır. Bu da icra makamına; halkın malında zulümle ve haksız yere tasarrufta bulunma yetkisini tanımamak, amme zararına olan bir durum sözkonusu olunca onu izale etmekle görevli kılmak, adaletle muamele etmek ve meşru kazancı teşvik etmek bakımından yetki vermek biçiminde ifadesini bulur. İbn Kayyim, narh'ı; biri zulüm ve haram olan narh, diğeri adil ve caiz olan narh şeklinde ikiye ayırır ve "insanlara zulmetmek anlamına gelen insanların memnun olmadıkları değerle mallarım satışa zorlanmaları ve Allah'ın mubah kıldığı karşılıklı rızaya dayalı alış-veriş usulünden (yani serbest piyasa şartlarında oluşmuş fiyatla alışveriş yapmaktan) menetme anlamına gelen bir narh uygulaması haram olur. Ancak insanlar arasında adaleti gözetmek maksadıyla esnafi tesbit edilen fiyatla satışa zorlamak yani emsal fiyatla satışa icbar etmek ve onları emsal malın fiyatından fazla fiyat almaktan sakındırmak ise caiz olmaktan öte icra makamı için bir yükümlülüktür... Hz. Peygamber (s.a.v.)'in yukarıda geçen hadisini de buradaki ilk duruma göre yorumlar ve devamla; "Esnaf eğer ticaret malım bilinen meşru yollarla satar ve arz yetersizliğinden veya talep fazlalığından dolayı fiyatlar yükselirse bu durumda müdahaleye lüzum kalmaz. İnsanları emsal fiyatla satı-Şa zorlamak haksızlık olur." İkinci durumda yani esnafın malını kamu ihtiyacına rağmen fazla fiyatla satmaları halinde emsal kıymetle satışa zorlanmaları gerekir. Çünkü bu durumda narh koyma adaletin yerini bulmasına aracı olur. Yine ticaret eşyalarını bir takım kimselere satıp bir takım kimselere satmamazlık etmeleri durumunda da narh gerekli olur. Bu hususta alimler arasında ihtilaf olmadığını zikreder. Ayrıca bu halde narh tartışmasız zorunluluk kazanır. Bu da adaleti gerçekleştirmek ve zulmü engellemek maksadından ileri gelir.[33] Şevkânî de bu konudaki hadisi değerlendirirken; "Narh konması halinde zulüm olurdu, oysa devlet başkanının görevi kamu çıkarını ve amme menfaatim gözetmek olduğu"nu söyleyerek ticaretin gönül hoşluğuna bağlandığını belirtir. Cumhur-u ülema'nın adaleti gerektiren durumlarda narh uygulamasına cevaz verdiğini de belirtir.[34]

Narh'ı kabul etmeyenlerin bir başka delili de Halife I. Ömer'le (r.a.) Beltea oğlu Hatıb arasında geçen olaydır: "Ömer (r.a.), bir gün Musalla çarşısında Hatıb'a önünde iki çuval kuru üzüm satarken rastlar. Fiyatını sorar, iki müdd'ünü (bir ölçü birimidir) bir dirheme sattığını söyler. Ömer (r.a.):

-Taif ten kuru üzüm getiren bir kervanın gelmekte olduğunu duydum. Onlar senin fiyatına itibar ederler. îster fiyatını artır ister malını evine koy (sonra) istediğin fiyata sat, der ve ayrılır. Ömer dönerken bu yaptığının muhasebesini yapar ve HatıVm evine gider, ona:

-Demin sana söylediklerim birşey bildiğimden veya bu konuda bir hüküm olduğundan değildi. Sadece şehir halkının yararını istemiştim. Ama sen istediğin gibi sat," der. Burada Halife Ömer halkın yararını hesaphyarak kervanın zarar etmesi halinde bir daha Medine'ye uğramayacağını düşünerek böyle davranır. Bu aynı zamanda monopol oluşmasına karşı olan bir tavrın da ifadesidir. Kimileri bu olayı narh'a karşı kullanırken kimileri de narhın cevazına delil olarak serdederler. [35]

Narh olayında iki hakkın gözetilmesi gerekir:

i. Aşırı fiyat yükselmesini engellemekle insanların zarar görmesini önlemek.

ii. Piyasada haksız kazanç elde etmek isteyenlere ve tekelleşme eğiliminde olanlara karşı ferdin haklarını korumak. Ferdin ihtiyaç duyduğu malı ve hizmeti serbest pisaya şartlarında elde etmesini ve arzı ellerinde bulunduranların haksız iktisap eğilimlerine karşı korunmasını temin etmek. Bu, adaleti amaçlayan bir narh uygulamasıyla olur. Böylesi bir durumda aşırı fiyat isteyen firmalara ve esnafa emsal fiyat verilerek tüketici korunur. Bununla tüccarın tahakkümü bertaraf olunduğu gibi sosyal adalet ve sosyal maslahat korunmuş olur. Piyasaya hangi taraftan gelirse gelsin olabilecek tahakkümü savmak adalet ve maslahat olduğu gibi eğer bu sadece fiyat sınırlaması ile olacaksa işte o zaman bu fiyat tahdidi bizzat adaletin tahakkuku olur. Çünkü fikhî kural "Vacibin kendisiyle tamamlandığı şey de vacib olur." şeklindedir. Buna binaen tabiinden Said b. Müseyyeb, Rabia b. Abdurrahman ve Yahya b. Said el-Ansârî narh'a cevaz verenlerdendir. Yine bundan dolayı îmanı Malik de cevaz vermiştir. Narhı caiz görenlerden bazıları da devlete düşen; maliyetleri bilerek geçerli bir kâr ilave edip fiyatı tesbit etmektir, derler.[36]

Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde Medine'de narh olayı görülmemektedir. Çünkü o dönemde pek çok temel ihtiyaç maddelerini üreten bir sanayi yoktu. Ticaret dış pazarlara bağımlıydı. Yerli üretim ihtiyaa karşılamıyordu. Orada un öğüten, ekmek yapan ve satan esnaf yoktu. Tahıl olarak alır, kendileri öğütür ve evlerinde ekmek yaparlardı. Tahılı da dışardan getiren tüccardan alırlardı. Bu nedenle hadiste "Calib (ithalatçı) rızıklandırılmış ve muhtekir (karaborsacı) lanetlenmiştir." denilmektedir.[37] Aynı zamanda Medinede elbise imalatçıları da yoktu. Giyim maddeleri Şam, Yemen ve sair yerlerden gelirdi. İktisadî yapısı dışa bağımlı olan böylesi bir ortamda elbette narh koymak düşündürücü olurdu. Hz. Peygamberin niçin narh koymaktan kaçındığı araştırılırken o günkü iktisadî yapı herhalde dikkate alınması gereken faktörlerden biridir. Belki en önermişidir. Ayrıca narhın talep edildiği yılın savaş yılı olduğu hakkındaki bilgileri de değerlendirmeye tabi tutarsak; dışa bağımlı bir ekonomik yapıda, savaş yılında üstelik yeni filizlenen bir devlete tahmil edilmiş, üretim, müteşebbis, sermaye ve emek faktörlerinin önemli bir kısmı savaşa ayrılmış, esnafın ahlâkî davranışından şüphe duyulmayan, ticaretin karşılıklı rızâ ve kabule dayanmasını ileri süren bir Kur'ânî ortamda sosyal adaletin gözetilmesine özen gösterilen, toplum bireylerinin kardeşler ilan edildiği bir ortamda, her uygulamasını Allah'tan aldığı mesaja dayanarak yapan bir Peygamberin narh'tan kaçınması herhalde en uygun davranış olurdu.[38] Tüketicinin istismar edilmediği ve ihtikarın görülmediği bir pisayada fiyat tahdidine ihtiyaç kalmaması tabiidir. Zaten aslolan narha ihtiyaç duyulmama sı dır.

Narh'ı meşrulaştıran amme menfaati, zulümden kaçınma ve adaletin tesisidir. Bu meyandaHz. Peygamber (s.a.v.) döneminde uygulanan emsal fiyat olayı ve Kayle Ummu Benî Anmar hadisleri de gerektiği durumlarda narh konulabileceğini işaret etmektedir. Hadiste geçen Kayle şöyle der:

"Merve'de Hz. Peygamberin (s.a.v.) yanına gittim ve dedim:

-Ey Allah'ın Elçisi, ben bir kadımm, alır ve satarım. Bir şey almak istediğimde verebileceğimden aşağı bir fiyat söylerim. Sonra istediğim fiyata gelene kadar artırırım. Bir şey satmak istediğimde de verebileceğimden yüksek bir fiyat söylerim. Sonra satabileceğim fiyata gelene kadar indiririm. Hz. Peygamber (s.a.v.):

-Kayle, böyle yapma! Bir şey satm almak istediğinde verebileceğini söyle, versin veya vermesin, satmak istediğinde de isteyeceğin fiyatı iste versin veya vermesin." der.[39]

Yine Emevî halifesi II. Ömer (b. Abdülaziz) döneminde fiyat tahdidinden sakınıldığı görülmektedir.[40] Bu dönemde iktisadî durum oldukça başarılı ve gelişmiştir. O gün narhtan kaçınılmasının bir sebebi de iktisâdi kalkınmışlık olsa gerektir.

Ayrıca narh'a ihtiyaç duyulduğunda bunun "zarar-ı amm-ı defetmek için zarar-ı hass ihtiyar olunur." (Kamu zararını savmak için bireye dokunacak zarar tercih olunur.)[41] ve "Sedd-i zerâî/kötülüğe yol açan sebep-vasıtalarm önlenmesi" fikhî kuralı ile [42]"Müslümanların iyi bulduğu Allah katında iyidir. Müslümanların çirkin bulduğu da Allah katında çirkindir."[43] hadisi gereğince uygulanabilirliğinin de söz konusu olduğunu belirtmede fayda vardır.[44]

C) Enflasyon

A) Genel Olarak Enflasyon

Enflasyon latince "inflatio" kelimesinden alınmış olup şişkinlik, kabarma ve artış anlamına gelmektedir.[45] Klasik anlamda enflasyon, milli ekonominin ürettiği veya ithal ettiği mal ve hizmetlerin arz ve talebi arasındaki devamlı bir dengesizliği ifade eder. [46]Bir başka tarifle, fiyatlar genel seviyesindeki sürekli artışlardır. Enflasyonun sonuçlarını gözönünde tutarak yapılan bu tarif, enflasyon meselesinin parayla olan bağlantısını da açığa vurmaktadır. Zira fiyatlar mal ve hizmetlerin piyasa değerlerinin para ile ifadesidir. Fiyatların yükselmesi demek eskiye oranla daha fazla para Ödenmesinin gerekmesi demektir. Bu ise paranın satın alma gücünün düşmesinden başka bir şey değildir.[47] Yani tedavüldeki para hacminin çok genişlemesi ve şişmesidir denilse bile her para artışı enflasyonu ifade etmez. Mal ve hizmetlerle birlikte ve aynı oranda para miktarı artmış, emisyon hacmi genişle-mişse enflasyondan söz edilemez. Enflasyon olabilmesi için paranın karşılıksız ve ihtiyaçtan fazla olarak tedavüle sürülmüş olması gerekir. Bu açıklamalar ışığında bir tarif getirmek gerekirse şöyle denebilir; Enflasyon, para kıymetinin kaybolması suretiyle fiyatlar genel düzeyinde sürekli bir yükselme görülmesidir. Para miktarı arttığı zaman mal ve hizmetler aynı kalmak kaydıyla kişilerin elde tutmak istedikleri para miktarı artarsa fiyatlar genel düzeyi yükselmeyebilir. Yani tasarruf artarsa fiyatlar yükselmeyebilir. Buna karşılık, para miktarı değişmediği halde tedavül hızının artması fiyatları etkiler ve enflasyona yol açabilir.[48]

B) İslâm'da Antienflasyonist Düzenlemeler Ve Prensipler

Toplam taleple toplam arz arasındaki dengesizlik olarak tanımlanabilecek olan enflasyonun yol açtığı ekonomik problemler her devirde kendisini göstermiş olsa gerektir. Paranın satın alma gücünün düşmesi veya fiyatların yükselmesi olayının Hz. Peygamber (s.a.v.) hayatta iken vuku bulduğu daha Önce narh'ı incelerken aktarılan hadislerden anlaşılmaktadır.[49] II. Halife Hz. Ömer (r.a.) döneminde atlatılan ve kıtlık diye bilmen enflasyon olayının vukuu da ünlenen bir meseledir.[50]

Bu hadislerde karaborsacılık, aşırı para basma ve ticaret erbabının aralarında gizlice anlaşması gibi suni müdahaleler olmaksızın, arz ve talep dengesinin kurulması ile fiyatların oluşması amaçlandığından bu denge kuruluncaya kadar bazan fiyat yükselmelerinin görülebileceğine işaret edilmektedir.[51] Saf altın ve gümüşten basılan para birimleri olan dinar ve dirhemlerin maden değeri ile piyasadaki satın alma güçleri eşit olduğundan bu paralar diğerleri kadar enflasyondan etkilenmemişlerdir. Maden değeri ile para değeri arasındaki eşitliği sağlamada, korumada ve sürdürmede faiz yasağı önemli bir ekonomik tedbir ve ilke olmuştur. Çünkü altın veya gümüşün kendi cinsi ile mübadelesi eşit miktarda ve peşin olabilir. Aksi halde fazlalık veya vâdede faiz söz konusu olur:

Müslim'de aktarılan aşağıdaki hadislerde,

Ebu Said el-Hudrî, Rasulullah'm(s.a.v.) şöyle buyurduğunu rivayet etti:

"Altını altın ile satmayınız. Ancak misli ile satınız. Birini diğerine karşılık ne azaltınız ne da arttınnız. Gümüşü de gümüş karşılığında satmayınız. Ancak misli ile (aynımiktar, aynı değerde olanı ile) satınız. Bunlardan gaibte olanı (mevcut olmayanı) hazır olan (elde bulunan) mukabilinde satmayınız." Aynı râviden gelen rivayette "ancak elden ele satış yapınız." yani aynı anda alışveriş yapınız denilmektedir. Yine aynı râviden gelen bir diğer rivayette "Altım altınla, gümüşü gümüşle satın almayınız. Ancak aynı ölçüde, aynı emsalde ve aynı eşitlikte (olursa satınız)" buyru-lur. yine "Bir dinarı iki dinara, bir dirhemi iki dirheme satmayınız." buyurulur.

Bir başka rivayette altın, gümüş yanında buğday, arpa, hurma ve tuz sayılmakta ve bütün bunların aynı değer ve miktarda olmaları ve aynı anda satışın olması gerektiği belirtilir.

Ebu Minhal şöyle der: Bir ortağım bir miktar gümüşü tehirle mevsime kadar vadeli ya da hacca kadar (vadeli) sattı. Bana gelip haber verdi. Ben bu olmayacak bir şeydir. (Ortağım): Ben onu çarşıda sattım. Kimse de beni bundan menetmedi, dedi. Ben Berra' b. Azib'e geldim ve sordum. Bana dedi ki, Nebi(s.a.v.) Medine'ye geldiğinde biz bu satışı yapıyorduk. Buyurdu: elden, ele olanda bir sakınca yoktur. Ancak tehirli (vadeli) olanda riba (faiz) vardır" sen Zeyd b. Erkam'a git. O ticaret (bilgisi) bakımından benden iyidir. Ona gittim ve sordum. O da onun gibi söyledi.[52]

îslam dini "Ne zarar vermek ne zarar görmek vardır." prensibi çerçevesinde bütün piyasa faktörlerinden adaleti gözetmeyi (4: 35), dürüst davranmayı (11:14), ihanet etmemeyi (2: 9) ve batıl (haksız) yollarla kazanç elde etmemeyi ister: "Ey iman edenler! Aranızda karşılıklı rızâya dayanan ticaret olması hali müstesna, mallarınızı, batıl (haksız ve haram yollar) ile aranızda (alıp vererek) yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah, sizi esir-geyecektir." (4; 29) ve "Bizi aldatan bizden değildir/'prensibi ile adil ve dürüst işleyen, icab ve kabule dayanan, gönül hoşluğu ile Çalışan bir serbestiye dayalı bir sosyal piyasa ekonomisini amaçladığını ifade etmektedir.[53]

Ekonomik gelişmeyi engelleyen en önemli etkenlerden ikisi sermayenin kıt ve kredilerin pahalı olmasıdır. Sermayenin pahalı olmasıyla maliyetler yükselmekte, yüksek maliyetle üretilen ürünler dış pazarlarda alıcı bulamazken iç pazara yüksek fiyatlarla arz edilmektedir. Faiz ödemeleri işletmeler için en önemli maliyet kalemlerinden birisi haline gelmektedir. Hemen hemen bütün dallarda müteşebbisler bankalara ödedikleri yüksek faizleri ürettikleri mal ve hizmetlerin fiyatlarına yansıtmaktadır. Tabiatıyla bu mal ve hizmetler talep canlılığının devam ettiği türden olanlardır. Böylece alıcılar ödedikleri yüksek fiyatın içinde işletmenin faiz yükünü de paylaşmaktadırlar. Bu ise enflasyonun devamını sağlamak demektir.[54] Asr-ı Saadette vazedilen prensiplerle kısa vâdede karz (karz-ı hasen: Allah rızâsı için ödünç para verme) ve uzun vâdede Inân ve Mudaraba şirketleri [55](Kâr-zarar ortaklığına dayanan şirket türleridir.) yoluyla ucuz ve insaflı kredi teminine gidilmekte, bu yöntemlerle kredi ihtiyacı olan iş adamı; dürüst çalışır, ortaklarını gerçek mal varlığına hissedar yapar ve gerçek kârı anlaşma esaslarına göre paylaşmaya razı olursa kredi problemine çözüm yolu bulmak kolaylaşabilir. Faiz yasağı (2: 275) da bu sistem içinde pahalı kredi temini yolunu kapamaktadır. Zira islamiyette faizli muamele yapanlar Allah ve Peygamberine harp ilan etmiş sayılmaktadır. "Ey iman edenler! Allah'tan korkun. Eğer gerçekten inanıyorsanız faiz olarak artan miktarı almayın."

"Şayet (faiz hakkında söylenenleri) yapmazsanız. Allah ve Resulü tarafından ilan edilmiş bir harp ile karşı karşıya olduğunuzu iyi bilin. Eğer tevbe edip faizcilikten vazgeçerseniz sermayeniz sizindir. Böylece haksızlık etmezsiniz ve haksızlık da edilmezsiniz." (2: 278-279) Ayrıca zaruret hali olmadıkça carî para ile oynanmaması gerektiği Ahmed, Ebu Davud ve îbn Mace'nin rivayet ettiği hadislerde zikredilmektedir. Rasulüllah(s.a.v.) müslüman-lar arasında geçerli olan sikkenin (paranın değeri ile meşru) bir sebep olmaksızın oynanmasından nehyetti."

Yine "Altın ve gümüş (paranın değerinden) düşürülmesi yeryüzünde bozgunculuk (yapmaktan sayılır)" buyurur.[56] Bu nehiy gereksiz durumlarda hükümetlerin para basmalarını da kapsayabilir. Bir başka husus hile ve aldatmaya dayalı alış-verişlerin yasaklanmış bulunması [57]ve böylesi durumlarda aldatılan tarafa vazgeçme hakkının tanınmasıdır. Bu konuya kâr oram işlenirken değinilecektir.

Neticede, yukarıdan beri anlatılanlardan; islam'ın ilk asrında vaz' edilen ekonomik prensiplerle antienflasyonist ve adıl bir denge üzerine kurulu serbest rekabete dayalı, tüketicinin sömürülmesine müsaade etmeyen, üreticiyi/satıcıyı dahi adıl ve insaflı Ölçülerle değerlendirmeyi ihmal etmeyen bir ekonomik ortamın tesisine çalışır. [58]

D) İslâm'da Kâr Anlayışı

Iktisadilik arz eden meselelerin yalnız başına iktisadi yanı ile değerlendirilmesi yerine îslamiyetin tevhidi dünya görüşü içerisinde ele alınması gerekir. Aksi halde incelendiğinde yanlış neticelere ulaşılır. Şimdi burada kâr bahsi ele alınınca da aynı metod-la değerlendirmek isabetli olur. Temelde sosyal adaleti hedefleyen zulmü ortadan kaldırmayı amaçlayan îslâm dini kâr konusunda farklı bir anlayış getirmiştir. Bu anlayışa göre kâr; iktisadî faaliyetlerde harcanan emekle elde edilebilir. Buna bir tahdid konulmaz, gönül hoşnutluğuna dayanır. îmânı ve ahlâkî prensiplerle kontrol mekanizmasına kavuşmuştur. Yine bu anlayışa göre sermaye ve üretim araçları zamanla sözkonusu araçlarda birikmiş ve yoğunluk kazanmış emek olmaktan ileri gitmez. Bunlardan yıpranması ve eksilmesi söz konusu olanların o oranda ya da anlaşma şartları miktarınca gelir getirici fonksiyonları vardır. Üretim araçları kira (rant) getirici olabilirken sermaye mudaraba yani emek-sermaye ve müzaraa yani emek-toprak ortaklığıyla gelir getirici olabilir. Nakit ya da para yalnız basma gelir yani faiz elde edemez. Çünkü kârlı muameleler serbest bırakılırken faizli muameleler yasaklanmıştır. "Faiz yiyen kimseler (kabirlerinden) tıpkı şeytan çarpmış kimseler gibi çarpılmış olarak kalkarlar. Onların bu hali "alışveriş (ticaret) de faiz gibidir" demeler indendir. Oysa ki Allah, ticareti helâl, faizi haram kılmıştır. Bundan sonra kime Rabbinden bir öğüt gelir de faizden vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve işi Allah'a kalmıştır. /Allah dilerse onu affeder). Kim tekrar faize dönerse, işte onlar ateşliktir, orada devamlı kalırlar." (2; 275)

"Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığı (ezan okunduğu) zaman hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer siz gerçeği anlayan kimseler iseniz elbette bu sizin için daha hayırlıdır. Islamaz bitince yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfun-dan isteyin. Allah'ı çokça zikredin, umulur ki kurtuluşa erersiniz." (62; 9-10) Bu yasaklama da işte bu teorideki "emek karşılığı kâr" özelliğini taşımadığından ileri gelmektedir.

Islamiyetin kâr anlayışı; "Bilinsin ki insan için kendi çalışmasından (emeğinin karşılığından) başka bir şey yoktur. Ve çalışması da ileride görülecektir. Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir." (53: 39-4) ayetleri ile bir temele oturmuş ve esas ifadesini bulmuştur. Bunun yanında "Ey iman edenler mallarınızı sizden karşılıklı rızadan (anlaşmadan doğan) bir ticaretten başka (haksız nedenler ve) batıl (yollar)la yemeyin (tüketmeyin)..." (4: 29) ve daha başka Kur'ânî emirlerle serbest rekabet şartlarında arz-ta-lep dengesi muvacehesinde hareket ederek hile ve aldatmacayla muhatabın piyasa hakkındaki bilgisizliğinden veya aklî yönden hafifliğinden faydalanmaya yönelmeden dürüst ve adaletle muamele etmek şartıyla bir sınırlama olmaksızın hareket etme imkanı sağlanmıştır. Ayrıca kâra bir sınırlama getirilmemiş olması insanların hoşnut olmadıkları durumlardan dolayı ihtikâra, sunî zorlamalara ve müdahalelere gitmelerini engellemek maksadıyla ilgili olsa gerektir.

Hadis kaynaklarına eğildiğimizde Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde kâr konusunda şöyle bir vakayla karşılaşmaktayız:

"Hz. Peygamber, Hakim b. Hizâm'a bir dinar vererek bir kurbanlık hayvan alması için pazara gönderir. Hakim b. Hizam istediğini bir dinarla alır. Sonra iki dinara satar. (Pazara) döner ve bir dinarla bir kurbanlık alıp (hayvanla birlikte) bir dinar (kâr'ı) olduğu halde Hz. Peygambere gelir. Hz. Peygamber (parayı) sadaka olarak vererek ticaretinin mübarek (ve başarılı) olması için dua eder."[59] Bu yüzde yüze varan kârlı alışveriş, Hz. Peygamberin pratiğinde kâr'm bir tahdid altına alınmadığını ifade eder. [60]

E) Üretici Ve Satıcıyı İlgilendiren Satış Çeşitleri

İslam'da piyasada geçerli dört tür satış vardır. Bunları şöyle izah etmek mümkündür;

i. Müsaveme (Pazarlık) Usûlü: Burada malın alış fiyatı veya maliyeti açıklanmak sızın pazarlık yapılarak alışveriş yapılır. Alışverişten söz edilince genellikle bu tür alışveriş veya satış anlaşılır. Buna yalan ve hile ya da hata karışma ihtimali az olduğu için İslam hukukçularının çoğunun tercihi bundan yanadır. Malda bir ayıbın bulunması halinde satıcının bunu müşteriye söylemesi gerekir. Söylenmemesi durumunda müşteri malı geri getirdiğinde dilerse iade eder, dilerse ayıp için bir bedel geri alır.[61]

ii. Murabaha (Maliyete Kâr İlave Etme) Usulü: Murabaha kelimesi lügatte kâr ve kazanç anlamlarınadır. Hukuk dilinde ise bir kimsenin almış olduğu bir malı kendisine kaça mal olduğunu söyleyerek ondan fazlasına bir değerle başkasına satmasıdır. "Şu kadara aldım" yerine yaptığı harcama ve masrafları ekleyerek "Bana şu kadara mal oldu." denilmesi gerekir. Bu satış türü güvene dayanır, doğruluk esastır. Satıcının yalanı, sahtekarlığı kendi ikrarı ve delillerle veya yeminden kaçınması ile sabit olur ya da isbatlanabilir. Yalan veya sahtekarlık isbatlandıktan sonra müşteri alıp almama hususunda muhayyerlik hakkı elde eder. Böylesi durumların vuku bulmaması için satıcı malın durumunu, ayıbını alıcıya söylemek zorundadır.[62] Ayrıca bu davranış tarzım yani dürüst ticareti Kur'ân; "Ey iman edenler, Allah'a ve Resulüne ihanet etmeyin. Emanetlerinize de ihanet etmeyin..." (8: 27) buyurarak emreder.

iii. Tevliye (Maliyetine Satış) Usûlü: Buna başabaş satış da denir. Alış fiyatı üzerine hiçbir kâr ek-lemeksizin satış anlamınadır. Kârsız satış, malı elinden çıkarma, nakit para temin etme, demode olmuş veya mevsimi geçmiş mal olma gibi durumlarda ve alıcıya iyilikte bulunma, müşteri edinme ve benzeri düşüncelerle yapılır. Buna, Asr-ı Saadet'teki uygulamasıyla, Hz. Peygamber (s.a.v.)'in Mekke'den Medine'ye breti sırasında Ebu Bekir'den (r.a.) bir deve satın alması örnek geçirilebilir. Bu satış türü de güvenilir ve emin olmaya dayanır. Aldatma ve hile veya ayıplı mal satışı söz konusu olduğunda müfye muhayyerlik hakkı doğar.[63]

iv. Vadi'a (Zararına Satış) Usulü: Bir malı alışının (maliyetinin) altında bir fiyatla satmak anlamına gelir. Kişi malını kârlı satabileceği gibi hiç kârsız hatta :ra-rina da satabilir. Zararına satış; alıcıya yardımda bulunum bir malı paraya çevirme, stokları eritme, stok maliyetlerinden hr-tulma, malın elde kalıp daha büyük zararlara girme riskini İzleme, nakit ihtiyacım giderme, çalışma alanım değiştirme, rekabet piyasasında müşteri çekme amacıyla yapılabilir. Ancak sakızın sıkışık durumundan ve samimi ilişkilerinden ya da mahiri gerçek değerini bilmeyîşinden yararlanarak malı değerinin çok ım-da bir fiyatla satın almaktan sakınmak gerekir, zira bu gabin ve aldatmaya girer.[64]

F) Alışverişte Hile Ve Aldatma (Gabin Ve Tagrir)

İslâm dininde kâr'a esas itibariyle bir sınırlama getirmemiştir. Asr-ı Saadet'ten beri serbest rekabet piyasasında arz ve talebin kendiliğinden uzlaşması ilkesi benimsenmiştir. Kâr'ız tabii ve ahlâkî şartlara bağlı olarak ayarlanması öngörülmüştür. Bundan maksad, günlük hayatta serbest rekabet şartlarını koruzîk, devletin üretici ve tüketicileri istismarının ve katı kontrolü Linda tutma eğiliminin önünü almaktır.[65] Bütün bunlarla birlihe piyasada adalet ve ihsanla (iyi muameleyle) davranışlarını kontrol etmesini, Allah'ın insana iyi muamelede bulunduğu gibi küia-ra iyi muamelede bulunmayı önerir: "Muhakkak ki Allah, adati, iyiliği, akrabaya yardım etmeyi emreder, çirkin işleri, fenalık azgınlığı da yasaklar. O, düşünüp tutasınız diye size öğût veriyor." (16: 90) "Allah'ın sana verdiğinden (O'nun yolunda harcayarak) ahiret yurdunu gözet; ama dünyadan da nasibini unutma.

Allah'ın sana ihsan ettiği gibi, sen de (insanlara) iyilik et. Yeryüzünde bozgunculuğu arzulama. Şüphesiz ki Allah, bozguncuları sevmez/' (28: 77)[66] Yine "Ye ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle yapın. İnsanların eşyalarını eksik vermeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak dolaşmayın/' (11; 85) hükmü ile inananları disipline eder. Bunlara rağmen biri malını pazarın ve günün fiyatından fazlaya satmaya kalkışır ve gerçekleştirirse bu kişi gabin (hile, aldatma) yapmış olur. Bu kelime bir şeyde eksiltmeye gitmek anlamına da gelir. Bu anlamda tağrir kelimesi de kullanılır. Mal pazara girmeden yolda karşılanarak üretici, fiyat kızıştırmayla müşteri-tüketici ve pazarda köylü aldatıhrsa bu gabin görülmemiş bir derecede yani adet dışı bir derecede olursa aldatılana muhayyerlik hakkı doğar.[67] Gabin mutlak fesih sebebi olarak görülmemektedir. Beraberinde aldatma maksadı olmalıdır. Gabin'den dolayı fesih hakkının hemen doğacağım söyleyenler ise Hz. Peygamberin bir adama alışveriş yaparken "aldatmaca yok, de." hadisine dayanırlar.[68] el-Mavsılî; gözleri görmeyenin alışverişte bulunması caizdir. Çünkü insanlar Asr-ı Saadetten günümüze kadar ticarî akitlerini böyle yaptılar. Ayrıca sahabeden bir âmâ'da bunu yapardı. Buna şu hadis kanıttır. Hz. Ömer'den (r.a.) gelen rivayette Hz. Peygamber(s.a.v.) bu adama "alışveriş yaptığında, aldatmaca yok, bana üç gün içinde vazgeçme süresi ver, de" buyurdu, der. (el-Ihtiyar c. 2, s. 10)

Enes'ten (r.a.) gelen bir rivayette ise bu olay şöyle geçer: Alışverişinde zayıf olan bir adam vardı. Buna rağmen alışveriş yapıyordu. Sahipleri Nebi'ye(s.a.v.) geldi ve: "Ey Allah'ın Resulü bu adamı alışverişten menet." dediler. Resulullah (s.a.v.) adamı çağırdı ve alışveriş yapmaktan sakınmasını söyledi. Adam: Ey Allah'ın Resulü, ben alışveriş yapmadan duramam, dedi. Bunun üzerine; "Öyleyse alışveriş yaptığında şöyle şöyle yap ve aldatmaca yok, de" buyurdu.

Ebu İsa, İbn-i Ömer'den (r.a.) yapılan rivayetler bahsinde Enes'in hadisi hasen, sahih ve garib olup ilim ehlinden bazıları bununla amel etmektedir, der.[69]

Tüketicinin aldatılmamasım temin maksadıyla bu alanda kalite kontrol, standardizasyon, fiyat denetimi, üretimin sağlık şartlarına uygun olup olmadığı gibi pek çok ön tedbir de alınabilir. "Bizi aldatan bizden değildir." peygamberi prensibe göre kamu yararına zarar verici her türlü uygulamanın önüne sed çekilebilir. Ayrıca "Ne zarar vermek vardır ne zarar görmek." prensibine göne piyasa elemanlarının ve kontrol mekanizmasının dikkatli, adaletli, süratli ve dürüst olmaları gerekmektedir. [70]

Üçüncü Bölüm

TÜKETİCİ İLE İLGİLİ DÜZENLEMELER VE PRENSİPLER

Bu bölümde tüketicinin korunması yönünde Asr-ı Saadet'te yapılan düzenlemelerle vaz'edilen prensipleri incelemeye çalışacağız. Tüketiciyi koruma, iktisadî hayatı ve çarşı-pazan kontrol etme görevi, başında Muhtesib'in bulunduğu adına "Hisbe" denilen bir teşkilata tevdi edildiği için buradan başlayarak konuya gireceğiz. [71]

A- Hisbe Teşkilatının Doğuşu Ve Fonksiyonları

Sistematik yapısına îslamî ilk teşkilatlanma dönemi olan Halife I. Ömer (r.a.) (13-23 h./634-643m. yılları arasında halifelik yapmıştır.) zamanında kavuşan Hisbe teşkilatı hemen hemen bütün islam devletlerinde ya başlıbaşına bir müessese olarak ya da kaza makamının görevleri arasında yer alarak canlılığım sürdürmüştür. Halife I. Ömer'le sistematik yapısına kavuşan bu teşkilat Osmanlılara kadar gelmiş, Osmanlılarda îhtisab Ağalığı, Ihtisab Eminliği, îhtisab Nazırlığı gibi isimlerle anılarak nihayet h. 1271/1854'de lağvedilerek "Şehremaneti"ne tebdil edilmiştir.[72] Bu teşkilatın doğuşunu, nereden kaynaklandığını, fonksiyonlarını ve bunlardan tüketiciyi koruma ile ilgisi olanlarım ilk dönemdeki şekliyle incelemeye tabi tutacağız. [73]

A. Hisbe Teşkilatının Doğuşu

Hisbe kelimesi; hesap etmek, ölçmek ve takdir etmek anlamlarına geldiği gibi bu kelimeden türetilmiş olan îhtisab kelimesi de; inkar etmek/ reddetmek, çirkin bir işi hoş karşılamamak anlamlarına gelir. Ayrıca güzel tedbir almak ve gözetmek, saymak anlamları da vardır. Terim olarak islam fikhındaki anlamı ise: terk edilen iyi işleri emretmek, ortaya çıkan çirkin fiillerden sakındırmaktır.[74]

Hisbe teşkilatı kaynağını Kur'ân-ı Kerim'in "Sizden hayra çağıran, iyiliği emreden ve kötülükten nehyeden bir topluluk bulunsun." (3:104), "Siz insanlık için (meydana) çıkarılmış hayırlı bir ümmetsiniz; iyiliği emreder I marufu emreder, fenalıktan münkerden akkorsunuz ve Allah'a inanırsınız..." (3:110) ve "Onlar Allah'a ve âhiret gününe inanırlar; iyiliği emreder, kötülükten menederler, hayırlı işlere koşuşurlar. İşte bunlar sâlih insanlardandırlar." (3,114) "Mümin erkeklerle mümin kadınların da bir kısmı, bir kısmının velileridir, (dostları ve yardımcılarıdır). Onlar, iyiliği emreder, kötülükten akkorlar, namazı dosdoğru kılarlar. Zekatı verirler, Allah ve Resulüne itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir. Çünkü Allah Azizdir, hikmet sahibidir." (9, 71) "Israiloğullarından kafir olanlar, Davûd ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bunun sebebi söz dinlememeleri ve sınırı aşmalarıdır." "Onlar, işledikleri kötülükten, birbirini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Andolsun yaptıkları ne kötüdür!" (5; 78-79) gibi ayetleriyle "Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin buna gücü yetmezse diliyle, buna da gücü yetmezse kalbiyle (nefret etsin). Bu (sonuncusu) da imanın en zayıfıdır."[75] hadisinden almaktadır. Bu görevi islam'da ilk yapan da Hz. Peygamber olmuştur. O, pazarda yürürken buğday satan birisinin yanına gelir ve elini buğday yığınının içine daldırır, eline ıslaklık gelir. Durumu zahireciye sorar. Yağmurdan ıslandığı, cevabını alır. Bunun üzerine "insanların görebilmesi için alt kısmını üste niçin getirmediğini sorar ve; "Bizi aldatan bizden değildir." der.[76]

Yine Hz. Peygamberin Ömer b. Hattab'ı ve Semra binti Nuheykil el-Esediyye ismindeki bir kadını Medine çarşısını, Said b. Said el-As'ı Mekke çarşısını kontrol işinde görevlendirdiği[77] yani muhtesib tayin ettiği, Halife Ömer b. Hattab'ın Abdullah b. Utbe, Said b. Yezid, Semra bint-i Nuheykil'i ve Ümmü Şifa el-Ensariyye-yi Medine pazarına muhtesib olarak tayin ettiği bilinmektedir, isimleri geçen iki kadının yine kadınlarla ilgili işlerde görevlendirildiği muhtemeldir.[78] Bütün halife ve devlet idarecilerinin Hz. peygamberden başlayarak bu görevi üstlendiği söylenebilir. Bu yolda kendilerine uzak yerlerden gelen şikayetleri değerlendirmişlerdir. Halife II. Ömer b. Abdülaziz (99-101h/717-719m. yıllan arasında halifelik yapmıştır.), Mısır'daki görevlisinden; yük hayvanlarına taşıyabileceklerinden fazla yük yüklenildiğini haber aldığını, bunun engellenmesini isterken yine yıkılmaya yüz tutmuş bir duvarın yıkılması halinde tavuklarının zarar göreceğinden bunun önlenmesini isteyen bir kadının şikayetini de gidermesini ister ve bu bölgeye halka duyurulmak üzere bir tamim gönderir.[79] Bu teşkilatın Bizanslılardan alındığına dair iddialar tutarsız olduğu gibi insanların iyi olan işlerde birleşmesi de akla ve mantığa aykırı bir durum olmasa gerektir. Ayrıca Ihtisab Müessesesi kaynağını yukarıda açıklandığı üzere Kur'ân'm yönlendirici emirlerinden almaktadır.[80]

B. Hisbe Teşkilatının Fonksiyonları

"Marufu emretmek, münkerden sakındırmak" emri her müs-lümanı bağlayıcı bir emirse de Muhtesib için bu bir görevdir.

Muhtesib'in otoriter, adil, görüş sahibi, sabırlı, dirençli, dayanıklı, dinde sağlam olması, açık münkerleri (kötülükleri) bilmesi gerekir. Hisbe, kazaî hükümlerle mezalim ahkamı arasında vasıta olup kâdı'nın sahasına müdahale edemediği gibi görevi dışmdaki işlere de karışamaz. Onun prensibi "emr-i bi'1-ma'ruf ve nehy an'il nıünker" yani iyi olan işleri emretmek ve kötü olan işlerden alıkoymaktır. Bu anlamda korunması gereken üç hukuk söz kon-su olur. 1) Allah'ın hukuku: Halkın ibadetlerine bağlılığını temin etmektir. 2) insanların hukuku (Amme Hukuku): Ahş-verişte uyulması gereken prensipler gibi. 3) Allah'ın ve insanların müşterek hukuku: yani amme hukuku ve sosyal faaliyetler gibi.[81]

Bu açıklamalar ışığında muhtesib'in kadı ve mezalim hakiminden[82] farklı ve ayrı olan görevleri; ölçü ve tartı eksikliğini, hile, aldatma, vakti gelmiş vâdesi dolmuş borcu Ödememeyi,[83] kusurlu, sahte mal satmayı, kötü ve kalitesiz üretim yapmayı, paranın değeriyle oynamayı, kimyevî usullerle bozuk ve düşük kaliteli mal üretmeyi ve satmayı, fiyatlarla oynamayı, ihtikâr yapmayı, sağlığa zararlı gıda üretmeyi ve satmayı engellemek,[84] alışveriş merkezleri olan çarşı ve pazarları, şehirler arası yolların giriş ve çıkışlarını, kervanların dinlenme ve hareket yerlerini dolaşarak kontrol etmek ve münker fiillere müdahale etmek, geceleri sokakları kontrol etmek, halkın evlerinin mahremiyetini sağlamak, çevreyi gözetmek yollara çöp ve artıkların atılmasını ve inşaat yapılmasını, yapılan inşaatların diğer fertlere ve ammeye zarar vermesini engellemek, hayvanlara, gemilere ve diğer vasıtalara aşırı yükleme yapmaya engel olmak, kötü hava şartlarında yola çıkmayı önlemek, sihirbazlık, hokkabazlık, büyücülük yapanları cezalandırmak, dışarıda ve bilhassa hamamlarda avret yerlerini açanları menetmek, çarşı, yol ve sokak temizliğini sağlamak, cenaze işlerine bakmak ve halkın diğer sosyal faaliyetlerini kontrol etmek, yasak ticarî anlaşmalara mani olmak, halkı yasalar ve yükümlülükleri hakkında aydınlatmak, okulları ziyaret ederek öğretmenlerin Öğrencileri dövmelerini önlemek, sahte meslek sahiplerim menetmek, fakir yolcuları barındırmak gibi pek çok görevleri vardır.[85]

Muhtesip görevini yaparken şu aşamaları izler: Tarif etme, öğüt ve nasihat verme, Allah korkusunu hatırlatma, bütün bunlardan sonra aşırı gitmeden sözle incitme, bizzat yanlışı düzeltme, eziyet vermekle tehdid etme, o da olmazsa azarlama, dövme ve tazir cezası verme ve nihayette silah ve yardımcılarını kullanma gibi...[86]

B- Tüketiciyi Koruma Prensipleri

Bu bahiste, yukarıda anlatılanlardan da anlaşılacağı gibi, Hisbe teşkilatının fonksiyonları arasında sayılan tüketiciyi koruma prensipleri ele alınacaktır. Bunlar; Kalite kontrolün Tanımı, Önemi ve Islamî Kaynaklarda bu alandaki veriler, Fiyat kızıştırma (neceş) yasağı, Ölçü ve Tartı Denetimi, Pazar Dışında Malı Karşılama, Şehirlinin köylü adına satışı (simsarlık), Karaborsacılık yasağı, Tekelcilik ve Mal biriktirme yasağı olarak tesbit edildi. [87]

A. Kalite Kontrolü

1. Kalite Kontrolün Tanımı:

Kalite kavramı için; günümüzde, üretim-tüketim zinciri içinde "bir ürünün tatmin etmeyi amaç edindiği tüketici ihtiyaçlarına uygunluk derecesi" veya kalite uzmanı J. M. Juran'm kısa ve Özlü olarak ifade ettiği gibi "kullanıma uygunluk" biçimindeki bir tanıma rastlayabiliriz.[88] Bir ürünün kalitesini yalnızca onun özellikleri değil aynı zamanda tüketicilerin ihtiyaçları da belirlemektedir. Buna göre kalite izafî bir anlam taşımaktadır. Yani aynı özelliklere sahip bir ürün iki ayrı tüketici gözünde farklı kalite değerlerine sahip olabilir. Bunun nedeni ihtiyaçların çeşitli kültürel, maddi-manevi ve toplumsal özelliklerden dolayı insandan insana farklılık göstermesidir. [89]

2. Kalite Kontrolü İle İlgili Islâmî Veriler:

Asr-ı Saadet'te Hz. Peygamber (s.a.v.) ve halifeler piyasayı kontrol altında tutmuş, haksız gelir elde etme yollarını kapamaya çalışmıştır. Bu çerçevede Hz. Peygamber piysada imtiyazlı bir sınıfın doğmasını önlemek için pazar tüccarının sabit yerler edinmesini yasaklamış, bu yasağa uymayarak pazarda çadır kuran bir satıcının çadırını yıktıracak kadar sert tedbirlere başvurmuştur.[90] Yukarıda da aktarıldığı gibi ıslak buğdayı altta saklayan satıcıyı bu fiilinden menetmiş ve bu ayıbı insanların göreceği şekilde niye üste getirmediğini sormuş akabinde "Bizi aldatan bizden değildir." demiştir.[91] Yine "Kim afete uğramış (çürük ve bozuk) meyve satarsa kardeşinin malından bir (karşılık) şey almasın. (Çürük ve bozuk olanları ayırdıktan sonra satsın. Yoksa) neye karşılık herhangi biriniz müslüman kardeşinin malım alacak?"[92] diyerek çürük mal satmayı, kaliteli malı kalitesiz malla karıştırmayı yasaklamıştır. Yine bu konuda "kişinin malında bir kusur varsa söylemeden satması ona helal olmaz." denir.[93] Bu yasağa yiyecek-giyecek, ev eşyası, ile hizmetler de girer. Sanat eserleri, kimyevî muamelelerle üretilen kalitesiz nesneler, piyasaya sahte para sürme ve hileli her türlü mal ve hizmetler bu yasağın kapsamına girer.[94]

Muhtesibin bu tür muamelelere engel olması, bu nevi üretim yapanları ve satanları cezalandırmasıyla birlikte kaliteli bir üretim için yönlendirmesi gerekir.[95] Zaten şu ayet-i kerime de kaliteli üretimi ve iyi iş yapmayı yönlendirmiyor mu?.. "Göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır. (O bunları) kötülükte bulunanları yapmakta oldukları dolayısıyla cezalandırmak ve güzel (iyi) davranışta bulunanları da daha güzeliyle ödüllendirmek için (yaratmıştır)." (53: 31)

Bütün bunlardan kalite ile fiyat arasındaki müsbet ilişkinin boyutu anlaşılmaktadır. Bu nedenle kalite kontrolü ile dolaylı olarak fiyat kontrolünün sağlanmasıyla tüketici de korunmuş olur. [96]

B. Fiyat Kızıştırma

Satılmayan, kalitesiz, çürük veya kaliteli ve sağlam bir malı aşırı bir fiyatla piyasaya sürmek için sahte ve gerçekte talep olmayıp talep elastikiyetini etkileyen sunî fiyat yükseltmesi demek olan fiyat kızıştırma yasaklanırken[97] bu yolla haksız kazanç elde etmek ve insanları aldatmak menedilmiştir. Piyasa elemanlarının dürüst, adil davranmasının ve yalandan, dalavereden, sahte davranışlardan uzak kalmasının teminine çalışılmış, bu dönemde Hz. Peygamber (s.a.v.) "Fiyat kızıştırmayınız." [98]"Bazınız kardeşinizin satın aldığını satın almaya çalışmasın."[99] diyerek talebin sunî olarak artışının yani spekülasyonların önünü almayı amaçlamıştır. Fiyat kızıştırmak; talebi artırmak için yersiz olarak malı övmek veya kişinin satın almamasına rağmen başkalarının satın alarak zarara girmesini ve satıcının haksız kâr elde etmesini sağlamak amacıyla alıcı değilken alıcı görünmek, fiyatı fazlalaştır-mak veya bir malı değerinden fazlaya satmaktır. Bu anlamda sunî talep artışı oluşturmak, gerçekte bir malda olmayan nitelik ve özellikleri varmış gibi göstererek tüketimini sağlamak amacı ile yapılan pek çok faaliyet tüketicinin aleyhine olduğu gibi genel ekonomiye ve insan karakterinin sağlıklı gelişmesine menfî yönde katkısı bulunan bir gayrettir. Bununla ilgili îslam iktisat tarihinde şöyle bir Örnek geçmektedir: Emevî halifesi II. Ömer (b. Abdülaziz), Ubeyd b. Müslim'i bir malı satmaya gönderir. Satıp döner ve Ömer'e:

-Üzerlerine fiyat (kızıştırıp) fazlalaştırmasaydım zarar etmiştim." der. Ömer:

—"Fiyatı (kızıştırarak) fazlalaştırıyordun ve almak istemiyordun, öyle mi?" Ubeyd:

-"Evet" der. Ömer:

-"Buna neceş (fiyat kızıştırma) denir. Helal olmaz. Bu satışın geçersiz olduğunu ilan etmek üzere bir çağına gönder." der. Bu tür satışlarda tüketiciye alış-verişte muhayyerlik hakkı doğar.[100]

Bu nevi ticarî muameleleri önlemek ve bu muamelenin aldatma (ğişş) olduğunu hem alıcıya hem satıcıya iletmek muhtesibin vazifesidir. [101]

C. Ölçü Ve Tartı Denetimi

Tüketiciyi korumaya yönelik düzenlemelerden biri de ölçü ve tartı denetimi ile ilgilidir. "Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı (gönderdik). Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin için ondan başka tanrı yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksi/z yapmayın. Zira ben sizi bolluk (ve refah) içinde görüyorum. Ve ben gerçekten sizin için kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum. Ve ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle yapın. İnsanlara eşyalarını eksik vermeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak dolaşmayın. Eğer mü'min iseniz Allah'ın (helâlinden) bıraktığı (kâr) sizin için daha hayırlıdır. (Bununla beraber ben sâdece bir nasihatcıyım, yoksa) ben sizin üzerinize bir bekçi değilim." (11; 84-86) "Ey iman edenler! Mallarınızı, sizden karşılıklı rızâya dayanan ticâret olması hali müstesna, bâtıl (haksız ve haram yollar) ile aranızda yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah sizi esirgeyecektir." (4: 29) ve eksik ölçüp tartanları, alırken eksiksiz alan ama satarken ek-siltenleri tehdit eden, diriliş gününü hatırlatan ve insanları ölçüde adaletli davranmaya çağıran bir çok ayet, muhtesibi bu konuda tüketici menfaatlerim korumaya sevkederken insanları Ölçü ve tartıda titiz davranmaya çağırır, "insanlardan alırken ölçüp tarttıklarında tam, onlara vermek için ölçüp tarttıklarında ise noksan yapan hilekârlara yazıklar olsun! Onlar düşünmezlerini ki, kendileri büyük bir günde hesap vermek için diriltileceklerdir. Öyle bir gün ki, insanlar o günde âlemlerin Rabbinin huzurunda divân duracaklar. (83:1-6) (Bu ayetler Hz. Peygamberin Medineye hicretinde Medine'de bu tür kötü esnafın varlığından dolayı inmiştir. Akabinden dürüst ölçüp tartan insanlar oluverirler.)Hz. Peygamber de bu konuda "Yiyeceklerinizi tartınız sizin için bereketli olur."[102] buyurur. Bu hükümler insanları aynı zamanda iktisat politikalarında yöntem geliştirmeye de yöneltir. Bu anlamda Hz. Peygamber piyasada bulunan birbirinden farklı ölçek ve tartılar arasında yeknesaklığın sağlanması için bir standard belirlemeyi de gerçekleştirmiş ve "Tartı Mekke ehlinin tartışıdır. Ölçek ise Medine ehlinin ölçeğidir."[103] buyurmuştur. Bu anlamda Halife I. Ömer ölçü ve tartıları düzenler ve eksiltme yapılmasını, ölçü ve tartı araçlarıyla oynanmasını önler.[104] Yine emrindeki idarecilere ve muhtesiblere; doğru sözlü olmayı, yalan ve ihanetten uzak durmayı, Ölçü ve tartıda eksiltmeye giren hususlarda, alışverişlerde ve sanat eserlerinde aldatma gibi durumlardan sakındırmayı emrederdi.[105]

D. Malı Pazar Dışında Karşılama

Burada hem üreticiyi hem tüketiciyi korumayı gerektiren, neticede genel ekonomik dengeyi muhafazayı amaçlayan, pazar dışında üreticinin karşılanıp ticarî mallarının satın alınması işlemini yasaklayan prensip karşımıza çıkmaktadır. İslam'ın ilk döneminde piyasayı düzenleyen, üretici ve tüketiciye uyulması gerekli normları ve prensipleri Öğreten Hz. Peygamber bu mevzuda da üzerine düşeni yapar. Sağlıklı ve tam rekabet şartlarında işleyen, adalet üzere olan bir piyasa ortamı temin etmek için ithalatçı ve üreticiyi piyasa hakkında bilgi edinmeden ürününü yolda satması halinde zarara girebileceği hususunda uyardığı gibi aynı zamanda bu uyarıyı piyasada tekel oluşturmak ya da piyasa fiyatı hakkında henüz bilgi edinmemiş üreticinin veya ithalatçının elinden malını ucuz bir fiyatla alarak tüketicinin aleyhine fazla bir fiyatla piyasaya arz etmeyi düşünen büyük tüccarı da uyarır: "ithalatçıları (piyasa dışında) karşılamayın. Kim karşılayıp bir şey (satın alırsa bu durumda) mal sahibi pazara geldiğinde hıyar (vazgeçme hakkın)a sahiptir."[106] "(Ticaret emtiasını pazara girmeden Önce) Yolda karşılamayınız."[107] buyururlar.

Üretici veya ithalatçının eşyasını pazara getirirken, henüz piyasa fiyatı hakkında bilgi edinmemişken bu eşyanın satın alınması ile vukubulacak bir gabin/aldatma'da hıyar (vazgeçme) hakkının kendisi için var olduğu konusunda bütün islam fıkıh alimleri görüş birliğindedirler. Ne var ki bir aldatma sözkonusu değilse bu durumda Şafii yine vazgeçme hakkının varlığını ileri sürerken diğerleri buna katılmazlar ve aldatılma olmadığı durumlarda bu alışverişin geçerli olduğunu söylerler. Bu amaçla yolda durmaya ve piyasa elemanlarından biri olmayanların da böyle bir yapmasına muhtesib'in mani olması gerekir.[108]

E. Şehirlinin Köylü Adına Satışı (Simsarlık)

Piyasada üretici ve tüketicinin doğrudan karşılaşmasın teinin ederek aracı güçlerin tasfiyesini tasarlayan ilk devir islâmî ekonomi uygulama ve prensiplerinden hem üretici hem tüketiciden yana olan bir başka prensip de; şehirde piyasayı bilen, yılan ve müşteriyi tanıyan kişilerin haksız kazanç temin edici davracış-larına engel olarak rantiye sınıfı oluşmasına meydan vermemek ve bu vesile ile ekonomik hayata fazladan bir yük bindirmenek anlamına gelen ilkesidir. Hz. Peygamber (s.a.v.),"Şehirli, köylü (üretici) adına satmasın. Bırakın Allah insanları birbirindr. n-zıklandırsın."[109] derken, Halife I. Ömer (v.a.y'Onlara (üretme) pazarı gösteriniz ve onlara (fiyatlar konusunda) bilgi veriniz. [110]diyerek nereye kadar üreticiye yardımcı olunması gerektrjıi izah eder. Bununla simsarlık, tüketiciye zararlı olması duruyumuyla menedilir. Üreticinin malını mukim olan komisyoncuya kendisine satması için verip simsarın da üreticinin fiyaian bilmemesinden yararlanarak (önceki konuda olduğu gibi) aldığım satarken fazla fiyatla satmasına cevaz verilmezken ileticinin vekili olarak ve onun bilgisi dahilinde, onun yararlarda bir fiyatla malını piyasaya sürmesinde ise bir sakınca görül.[111] Üretici ile tüketiciyi buluştururken fiyat kızıştırma veya bir xafi. aldatma gibi bir durum sözkonusu olmaksızın belli bir yüzde ücret mukabilinde simsarlık yapılmasında Ibn Sirîn, Ata. İbrahim ve el-Hasan gibilerinin bir beis görmediği rivayet edil:: 3u durumda aracı olan kişi belki bir hayırlı iş yapmıştır. Ibn Abbas, mal sahibinin "Bana malımı şu kadar verecek şekilde sat, üstü senin olsun" diyerek satmasını da uygun bulur.[112]

F. Karaborsacılık Yasağı

Karaborsacılık ya da ihtikâr, karaborsacının; insanların ihtiyaç duyduğu ticarî eşyayı saklayarak fiyatlar yükselince satması ve bundan kâr elde etmesi olayıdır. Bunu yaparken kendi çıkarını düşünerek halkın zararına yol. açar. Bu işlemde ticarî eşyayı saklayıp sunî arz darlığı oluşturanlar talep artışıyla fiyatlar yükselince bu sakladıklarını el altından daha yüksek fiyata ya da piyasada oluşan yüksek fiyata satarak tüketicinin elindeki alım gücünü haksız yere ele geçirirler. Bu da tüketici kesimine zarar vermek ve zulmetmek anlamına geldiği gibi ahlâkî olarak yerilen bir davranış biçimidir. Bundan dolayı Hz. Peygamber değişik hadislerde ihtikârla uğraşanı; hata işleyen, günahkar, sapkın, Allah'ın himayesinden uzak, melun gibi sıfatlarla nitelerken birinde de muhtekiri cüzzam hastalığına tutulma ve iflasla tehdit eder.[113]

Toplumun genel refahı her şeyden önce geldiği ve herşeyden üstün tutulduğundan devletin zorunlu olarak karaborsa faaliyetlerine müdahale etmesi gerekir. Hz. Peygamber (s.a.v.)"Ne zarar görmek ne zarar vermek vardır." diyerek amme menfaatma ters düşen bütün ticarî faaliyetleri yasaklamış, daha sonra gelen idareciler de onu izlemiştir. Bu mevzuda ilk dönemde Halife Hz. Ali b. Ebi Talib (r.a.), valisi Malik b. Eşter'e adalet gereği olarak fiyatların tahdidine gidilmesini, karaborsacılığı yasaklamasını, piyasanın adilâne Ölçüler üzere ve hoşgörü ile çalışmasını teinin etmesini emretmiştir. Ayrıca Kur'ân'da zulüm yasaklandığından buna giren her türlü işlem de devletin veya muhtesibin müdahalesini gerekli kılmıştır. İhtikar cerimesi tüketiciye zulmetmek anlamına geldiğinden halkın ihtiyaç duyduğu malları muhtekirin idari makamın önerdiği emsal fiyatla veya piyasa fiyatıyla satmaya yanaşmaması halinde idarecinin bu malları ihtiyaç anında zor kullanarak piyasaya sürmesi gerekir. Bu idari yetki, karaborsacının insanların ihtiyaç duyduğu şeyleri aşırı bir fiyatla satarak zulüm işlemesinden ileri gelmektedir. Bu durumda takdirî bir değer (emsal fiyat) tesbit edilebilir. Bu ise narh'ın cevazı anlamına gelmektedir.[114]

Bolluk zamanında ihtikârın olmasında bir sakınca yoktur. Çünkü ihtikârın yasak olmasının sebebi tüketiciye zarar vermesidir. Tüketicinin zararı söz konusu olmayınca yasaklanmasına da ihtiyaç kalmaz.[115]

G. Tekelcilik

Monopol (tekel) tek satıcı anlamını ifade eder. Tek satıcıfıkri piyasa hakimiyetim çağrıştırır. Tekelci arzı elinde tutar ve talebe bağlı kalır. Mal miktarını istediği seviyede tutabilir. Ne var ki fiyatların belirlenmesinde talebe göre davranmakla bağımlıdır, Monopol piyasası tek bir firmanın veya anlaşmış firmaların (kartellerin, tröstlerin) hakim olduğu bir piyasadır. Monopolcü iki güçten birine yani arz'a sahiptir. Firmalar kendi aralarında anlaşarak fiyatları ve üretim miktarlarını belirler. Her çeşit malın monopole konu olması mümkün değildir. Monopolün ürettiği malın dayanıklı, talep elastikiyeti zayıf ve ikame imkanı olmayan mal olması gerekir.

islam, insanlara azamî sosyal faydayı sağlamayı amaçladığından bu amaca ulaşmaya engel olan her ekonomik faaliyet islamî olmaktan uzak kalır. Monopol fikri açıklamalardan da anlaşıldığı gibi "sömürü" sorunu ile sıkı sıkıya bağlıdır. Yoksulların durumunu düzeltmeye özen gösteren; "(Şüphesiz muttaki olanlar) mallarında, ihtiyacını açan ve yoksul durumda bulunan için bir hak olduğunu kabul ederlerdi/' (51, 19) "(Namaz kılanlar-mallarında isteyene ve isteyemediği için mahrum kalmışa belli bir hak tanıyanlardır.)" (70, 24-25) Bu konuda zekat, sadaka, ınfak, kefaret gibi malî yükümlülükler ve sosyal yaptırımlar yükleyen, sosyal dayanışmayı kristalize eden bir inanç sisteminin monopolcü anlayışı sedd-i zeraî (kötülüğü önleme) ve "Ne zarar görmek ne zarar vermek vardır." prensipleriyle hoş karşılamayacağı, yine doktrinin devlete tanıdığı müdahale yetkisinin burada kullanılabileceği açıktır. Ayrıca Kur'ân'a göre mülkün yegane sahibi Allah olmakla birlikte yasal olarak malı elinde bulunduran ve kullanımında yetkili olan kişi bu malı topluma zararlı mahiyette kullandığında veya toplumun bu mala ihtiyacı olduğunda devlete bu ferdî hürriyeti kısıtlama ve müdahale yetkisi doğar.[116] Zira yukarıda geçen "Mallarınızın! aranızda batıl yollarla yemeyiniz" mealindeki ayet-i kerime ile birlikte "Hepiniz çobansınız ve hepiniz sorumluluğunuz altında bulunanlardan sorgulanacaksınız hadisi yanında "Bizi aldatan bizden değildir" hükmü tüketicinin zararına ve mağduriyetine yol açan tekelci anlayışı men'ini gerektirmektedir.[117]

H. Mal Biriktirme Yasağı (Îddihar Yasağı):

Para veya bazı mallar bir tasarruf aracı olmakla birlikte gelecek dönemler hakkında tahminlerde bulunmaya yarayan bir araçtır. Tasarruf, gelirin tüketilmeyen bölümüdür. Tüketime ayrılan bölümü dışında, artakalanı insanlar tasarruf ederler, işte kişilerin tasarruflarını hiç bir amaç gütmeksizin kullanmadan para halinde hareketsiz tutmalarına iddihar denir.[118]

Piyasadan paranın çekilmesi iktisadî ve ticarî hayatı felce uğratır. Ekonomik kayıplar yanında enflasyonist baskılara, faiz olmayan ortamda ekonomik direnci zayıflayan yatırımcının tefecinin ağına düşmesine, bunun da maliyetlere etkisi ile fiyatların yükselmesine, pahalılığın oluşmasına ve maliyet enflasyonuna sebep olur. Aynı zamanda gerçekte mülkiyetin Allah'a ait olması, dolayısı ile toplumun olan ihtiyaç fazlası mal veya paranın faydadan halî ve hiç bir ekonomik ve sosyal fayda güdülmeksizin saklanması kamu hukukuna ve amme menfaatma zarar verici bir harekettir. Buna binaen Kur'ân, o dönemin para ve değer birimi olan altın ve gümüşü biriktirenleri şiddetli azapla tehdit ederek Allah yolunda yani kamu yararına olarak Allah'ın yine bizzat gösterdiği yönlere infak edilmesini emreder. "Ey iman edenler! (Biliniz ki), hahamlardan ve rahiplerden bir çoğu insanların mallarını haksız yollarla yerler ve insanları Allah yolundan engellerler. Altın ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlara hemen acıklı bir azabı müjdele!" (9: 34)

"(Paralar) cehennem ateşinde kızdırılıp bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacağı gün (iddiharı edenlere denilir ki) işte bu kendiniz için biriktirdiğiniz servettir. Artık yığmakta olduğunuz şeylerin (azabını) tadın." (9: 35) (Yahudi hahamları ile hıristiyan rahipleri mukaddes kitaplarındaki ayetleri dünya menfaati (aldıkları rüşvet) karşılığında ya değiştiriyorlar veya hükmünü menfaatleri doğrultusunda yorumluyorlardı. Özellikle Hz. Muhammed'in (s.a.v) peygamberliği ile ilgili ayetleri tahrif ettiler, işte yukarıdaki ayette onların bu çirkin işlerine işaret edilmektedir. Ayrıca altın ve gümüşü veya nakit parayı ya da malı biriktirip de zekâtım vermeyenlerin, ekonomik işlevi dışında tutanların âhirette şiddetli azap ve ceza göreceklerim de haber vermektedir.) Bu ayet kenzden (iddihar) menedip infakı emrederken daha pek çok ayet ihtiyaç fazlasını infak etmeyi mal ve evlat çokluğu ile övünmemeyi, mal yığmamayı, hayırda yarışmayı emreder ve aksine davrananları şiddetle tehdit eder. "Yüz çevirip geri dönen, (servet) toplayıp yığan kimseyi ateş kendine çağırır." (70; 17-18)

"Servet biriktirip onu saymayı âdet edinenlere yazıklar olsun."

"O, malının kendisini ebedi kılacağını mı zanneder?" (104,2-3) , "(Mal ve evlat) Çokluğuyla övünmek sizi o derece oyaladı ki nihayet kabirleri ziyaret ettiniz." (102,1-2)

"Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, eğlence, bir süs, aranızda bir Övünme ve daha çok mal ve evlat sahibi olma isteğinden ibarettir. Tıpkı yağmurun bitirdiği ve ziraatçilerin de hoşuna giden bir bitki gibi önce yeşerir sonra kurur da sen onun sapsarı olduğunu görürsün, sonra da çer çöp olur. Âhirette ise çetin bir azap vardır. Yine orada Allah'ın mağfireti ve rızası vardır. Dünya hayatı aldatıcı bir geçinmeden başka birşey değildir." (5; 7, 20)

işte bu Kur'ânî emirler para stokçuluğunu arttırabilecek ferdî istifçiliğe karşı uyarıda bulunurken Hz. Peygamberin ashabından Ebu Zer (r.a.), kişinin kendisinin ve ailesinin ihtiyaçlarından artakalan mal ve parayı kenz (gömü) saymış ve bunu elde tutup ihtiyaç sahiplerine dağıtmamayı haram görmüştür.[119]

Yaşadığı toplumda bu görüşünü yaymaya çalışmıştır.[120] Yine as-habtan Hz.Ömer'in oğlu Abdullah (r.a); bir malın iddihar edilmiş sayılması için zekatının ödenmemiş olması gerektiğini belirtir.[121] Bunlara bağlı olarak aynî bir malın kenz sayılabümesi için nisâb miktarına ulaşmış olmasını ve servetten zekatın ödenmemiş olmasını şart koşar [122]Sonra Asr-ı Saadet toplumunda Abdurrah-man b. Avf ve Osman b. AfFan (r.a.) gibi servet sahiplerinin varlığı da yatırıma yönelik ve şer'î vergileri verilmiş, sosyal fonksiyonlarını ifa eden bir servete dokunulmadığını ifade eder.[123]

Ayrıca şu da denilebilir; servetin ve malın muhafazası tedavülde olmasıyla ve atıl tutulmayarak üretken hale getirilmesiyle mümkündür. İlahî yasak böyle olmayan servetler için geçerliliğini korur. îddiharın olmaması halinde enflasyonla mücadele ve ekonomik krizlerin önlenmesinde başarı gösterilebilir ve toplumlar refah içinde yaşayabilir.[124]

Sonuç

Asr-ı Saadet'te, tüketimde; doğruluk, temizlik, itidal, bağış ve er4emlilik ilkeleri göz önünde tutulmuştur. Tüketimde de meta-ekonomik ve ahlâkî prensipler etkindir. Aşırı tüketim; lüks ve israf yasaklanmış, gösteriş tüketimi menedilmiş, ortalama hayat standardının fevkinde ve cemiyette anormal görülen aşırı harcamalarla gösterişe yönelik harcamalar yasaklanmıştır. Bunun yamnda varlık esnasında da kişinin kendisini ve çevresini nimetlerden uzak tutması hoş karşılanmamıştır. Aşın tüketimin ahlâkî ve sosyal müeyyidelerle sınırlandırılması enflasyona ve fiyat yükselmelerine karşı bir ön tedbir olarak değerlendirilebilir.

Kumar oynamak, sarhoşluk verici maddeleri (müskirat) kullanmak yasaklanmış, domuz eti, yağı ve yan ürünlerinin kullanılması menedilmiştir. Temel ihtiyaçların temini, sosyal adaletin sağlanması ve sosyal dengenin kurulması anlamında değerlendirilmiştir. Temel ihtiyaçları karşılayacak seviyedeki gelir vergilerden ve malî yükümlülüklerden azade kılınmış ve sosyal dayanışmanın boy göstereceği zemin olarak değerlendirilmiştir. Kişinin ve bakmakla yükümlü bulunduğu fertlerin gıda, giyecek, barınak, ulaşım aracı, eğitim ve diğer zaruri masrafları temel ihtiyaçlar bağlamında ele alınmıştır. Üretim anlayışı, sömürü amaçlı olmayıp insan mutluluğunu ve refahım hedef almıştır. Tüketimi arttırma gayesi ile üretim ön görülmediği gibi fazla üretim kapasitesinin sosyal, manevî ve kültürel gelişmeye yöneltilmesi amaçlanmıştır, însan ihtiyaçlarının karşılanması ve sosyal adaletin tahakkuku hedeflenmiştir.

Piyasada serbest fiyat siyaseti öngörülürken ahlâkî olmayan davranışların, haksız kazanç temin etme amaçlı gayretlerin görülmesi ve bunların Önüne geçilememesi halinde fiyat yükselmelerini frenlemek, tüketiciyi korumak veya bazı durumlarda üreticiyi himaye etmek maksadıyla zulme ve haksızlığa meydan verilmeyecek şekilde fiyat sınırlamasına, narha başvurulabilir. Ne var ki Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde bu tür bir uygulamayla karşılaşılmamıştır. Enflasyona karşı maliyetleri yükselten faiz uygulaması yerine mudaraba ve iktisadî dayanışma-yardım-laşma içerikli karz-ı hasen yöntemi önerilmiştir. Kâr için bir sınır tesbit edilmemekle birlikte serbest piyasada oluşan fiyat üzerinden satış yapılması öngörülmüş, hile ve aldatmaya firsat verilmemiş, hileli ve aldatmalı satışlarda tüketiciye muhayyerlik hakkı tanınmıştır. Kâr ve kazanan harcanan emeğe ve sosyal talebe göre oluşacağı yönünde îslamî görüş belirtilmiştir.

îslam tarihinde tüketiciyi korumak ve piyasa düzenini sağlamakla görevli Hisbe Teşkilatı Hz. Peygamber (s.a.v.)'in uygulamasıyla başlayarak Halife I. Ömer (r.a.) zamanında sistemli bir bünyeye kavuşmuş ve kaynağını Kur'ân ayetlerinden almıştır. Tüketiciyi korumaya yönelik düzenlemeler ve prensipler Asr-ı Saadet'te örnek uygulamalarıyla işlenmiştir. Bunlardan "Bizi aldatan bizden değildir.*' hadisinin tüketiciyi koruma konusunda Peygamberi bir temel prensip olduğu açıktır.

Düzenli bir sosyal piyasa ekonomisinin işleyebilmesi ve haksızlığın ortadan kaldırılmasıyla birlikte anti-enflasyonist neticeleri itibarıyla karaborsacılık yasaklanmıştır. Ayrıca sosyal faydaya ters düşmesinden, ekonomik bir davranış olmamasından ve bazı durumlarda fiyat yükselmelerine yol açmakla ekonomik rahatsızlıklara imkan vermesinden dolayı vergileri verilmemiş malın, altın ve gümüşün yani geçerli paranın biriktirilmesine karşı tavır koymuştur. [125]

Bibliyografya

Abdalbakî, M. Fuad. el-Mu'cam el-mufahras lî alfaz el-Kur'ân el-Karîm. İstanbul 1982. el-Maktaba el-îslamiyye.

Atar, Fahreddin, İslam'da Adliye Teşkilatı, Ank. Trz. DİB. yay.

Ateş, Süleyman Prof., Yeni İslâm İlmihali, İstanbul, 1989. Çelik Yay.

Berki, Ali Himmet, Açıklamalı Mecelle, İstanbul 1979. Hikmet Yayınlan.

Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahât-ı Fıkhıyye Kamusu, İstanbul 1985. Bilmen Basım ve Yayınevi.

Buharı, M.b. İsmail.(256/869), Sahih, İstanbul 1981. Çağrı Yayınları.

el-Cassas, Abu Bakr Ahmad b. Ali (370/980) Ahkâm el-Ku^'ân. Lübnan. 1985. Dâr İhya el-tıras el-arabî.

Dârimî, Abu Muhammad b. Abdirrahman (255/868) Sunan. İstanbul 1981. Çağrı Yay.

Debbağoğlu, Ahmed, İslam İktisadına Giriş, İstanbul 1979. Dergah Yayınları.

Döndüren, Dr. Hamdi. İslam Hukukuna Göre Alım-Satımda Kâr Had-leri, Balıkesir. 1984. İslam Hukuku Külliyatı Yayınları.

Döndüren Dr. Hamdi. İslam'da Para-Kredi, Faiz ve Enflasyon İlişkileri, (Para, Faiz ve İslam'dan, İslamî İlimler Araştırma Vakfı Yayınları, İstanbul 1987.)

Ebu Davûd. Sunan. İst, 1981. Çağrı Yayınları.

Ebu Ubeyd, Kasım b. Selâm. Kitab ul-Emval (çev.) İstanbul 1981. Düşünce Yay.

el-Farrâ, Kâzî Abu Ya'la M. b. Husayn (458/1065) el-Ahkâm el-Sultanıy-ya. Beyrut, 1983. Dâr el-kutub el-ilmıyya.

el-Gazzalî (505/1111) İhya el-ulûm el-dîn. İstanbul 1986. Temel Neşr.

Halil, İmadüddin. Ömer b. Abdülaziz Dönemi ve İslam İnkılabı (Çev.) İstanbul 1984. Bir Yayıncılık

el-Husarî, Ahmed Mavsu'a el-sıyase el-iktisadıyye ve'n-nuzûm el-ma-hyye fî'l-nkh el-islâmî. Beyrut. 1984. Dâr el-kutub el-arabiy-

İbn Abdilhakem. Sîre, Ömer b. Abdilazîz. Ayasofya Ktp. 3239.

İbn Haldun, Mukaddime, Mekke, 1978.Dâr el-Bâz.

İbn Hanbel, Ahmed, Musned., İstanbul 1981. Çağn Yayınlan.

İbn Hazm, Ebu Alî b. Ahmed (456/1063). el-Muhallâ. Kahira. Trz. Mak-taba Dâr el-tirâs. Tahkik: Ahmad Muhammad Şakir.

îbn Kayyım el-Cevziyye (751/1350). el-Turûk el-hukmıyya fî siyasa el-şar'ıyye. Beyrut. Trz. Dâr el-kutub el-ilmiyye.

İbn Kudame, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed el-Makdîsî (620/1223). el-Muğnı, Riyad. Trz. Mektaba el-nyaz el-Hadi-se.

İbn Mâce, Sünen, İstanbul 1981. Çağrı Yayınlan.

İbn Teymiyye, Macmu'u Fetavâ, Riyad. 1383 h. Metâbi' el-nyâd.

îbn Teymiyye, el-Hisbe fVl-îslâm, Mısır. 1319 h. Matba'a el-Muayyed.

İmam Malik, Muvatta, İstanbul 1981, Çağrı Yay.

KaFacı, M. Ravvas. Mavsu'a nkh Alî b. Ebî Tâlîb. Şam, 1983. Dâr el-fikr.

Kallek, Cengiz, Hz. Peygamber Döneminde Devlet ve Piyasa. 1992. İstanbul Bilim ve Sanat Vakfı Yayını.

Karaman, Doç. Dr. Hayreddin. İslam'ın Işığında Günün Meseleleri, İstanbul 1982. Marifet Yayınlan.

Khan, M. Akram, Issues in Islamic Economics, Lahor. 1983. îslamic Publications.

Kazıcı, Ziya, Osmanlılarda Ihtisab Müessesesi, İstanbul 1987. Kültür Basın Yayın Birliği.

Koçak, Muhsin, Hz. Ömer ve Fıkhı (Doktora Tezi), DEÜ. İzmir, 1987.

Mannan, Prof. M.A., İslam Ekonomisi Teori ve Pratik, İstanbul Trz. Fikir Yay.

Mannan, Prof. M.A., İslam ve Çağdaş Ekonomik Konular. İstanbul 1984. ay ay.

el-Mâverdî, Ebu Hasan Ali b. Muhammad b. Habîb el-Basrî (450/1058). el-Ahkâm el-Sultanıyye, Lübnan. 1985. Dâr el-Kutub el-îl-nıiyya.

el-Mavsılî, Abdullah b. Mahmûd (683/1284). el-İhtiyâr lî ta'lîl el-Muhtâr. İstanbul 1980. Çağrı Yayınlan.

el-Meydanî, Abdulganî el-Dımaşkî el-Harafî, el-Lubâb ft şarh el-Kitâb, Beyrut. 1979. Dâr el-Hadîs.

el-Mısrî, Prof. Refik Yunus, Usûlu'l-îktisâd el-lslâmî., Dâr ü'1-Kalam. Dımaşk. Dâr u'ş-Şârmyya, Bayrut. 1989.

Muslîm, Abu el-Husayn b. el-Haccac (261/874). Sahih, İstanbul 1981. Çağn yay.

Nesaî, Sünen, İstanbul 1981 Çağn Yay.

el-Nebhan, Prof. M. Faruk, el-ltticah el-lslâmî el-iktisâdî el-cimâ% Beyrut. 1985. Muassese el-Risâle.

Orman, Doç. Dr. Sabri, Modern iktisat Literatüründe Para, Kredi ve Faiz (Para, Faiz ve İslam, İslamî İlimler Araştırma Vakfı Yayını.) İstanbul Trz.

Özgüven, Prof. Ali, İktisat Bilimine Giriş, İstanbul 1983. Filiz Kit.

Pakahn, M. Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü., istanbul 1983. MEB.

Rana, İ. Mahmud, Hz. Ömer Döneminde Ekonomik Yapı, (çev.) İstanbul 1985. Akabe Yayınlan.

el-Razî, Fahraddîn (606/1209), el-Tafsîr el-Kebîr, Beyrut. 1934-1962. Dâr ihya el-tirâs el-arabî.

Sadr, M. Bakr, İslam Ekonomi Doktrini, (çev.) İstanbul 1979. Hicret Yayınlan.

el-Semîh, M. b. Alî, el-Mulkıyya el-arz fı'ş-şarVa el-islamıyye, Riyad. 1983. Yazann kendi yayını.

el-Serahsî, Abu Bakr M. b. Ahmad (490/1096), Usûl, İstanbul 1984. Dâr Kahraman.

el-Semhudî, Vefa el-Vefa bi ahbar dar el-Mustafa, Mısır, 1327 h. Matbaa el-edeb ve'1-müeyyed.

San, Mevlüt, el-Mavarîd, Arapça-Türkçe Lügat. İstanbul Bahar Yay.

Şafak, Prof. Dr. Ali. İslam Hukukuna Göre Alışverişte Vade Farkı ve Kâr Haddi. İstanbul 1989. İlmi Neşriyat İç ve Dış Tic. A.Ş.

Şafak Ali, İslam İktisadında Enflasyon ve Getirilen Önleyici Tedbirler, Diyanet Dergisi. Ankara. 1979.

Şafi'î, Muhammad b. İdris. (204/819), Ahkâm el-Kur'ân, Beyrut. 1980. Dâr el-Kutub el-ilmiyya.

Şafi'î, Muhammad b. İdris Tartîb, Musned el-Şafıt. Beyrut. 1951. ayay.

el-Şatıbî. el-î'tisâm. Mısır. Trz. el-Maktebe el-ticariyye el-kubrâ.

Şevkânî, Neyi el-evtâr, Kahire. 1971. Şerike matbaa Mustafa el-bâbî.

Şeşen, Ramazan, Salahaddin Eyyubt ve Devlet, İstanbul 1988. Çağ Yayınlan.

el-Şirbâsî, Ahmâd. Mu'cam el-iktisadî el-islâmî 1981. Dâr el-cayl.

Şelebî, Ahmed. Mavsu'a el-tarîh el-islâmî ve'1-hazara el-Islâmıyye, Kahire. 1984. Maktaba el-nahza el-Mısrıyya.

Şelebî Ahmed, Mavsu'a el-nuzûm va'l-hazara el-îslamıyya, el-iktisâd fî'1-fıkra el-İslâmî. Kahire. 1983. ayay.

Tan, Serdar. Peşkircioğlu, Nurettin, Kalitesizliğin Maliyeti, MPM Yay. Ank. 1989.

el-Tirmîzî, M. b. Isâ (279/892). Sunan, İstanbul 1981. Çağrı Yayınları.

Ülgener, F. Sabri, Darlık Buhranları ve İslâm İktisat Siyaseti, İstanbul 1984. Der Yayınevi.

Ülgener, F. Sabri. Milli Gelir, İstihdam ve İktisadî Kalkınma. İstanbul 1976. ayay.

Wensinck, A.J.-Mensing, J.P., el-Mu'cam el-mufahras lî-alfaz el-hadîs el-nabavıyya. İstanbul 1986. Çağrı Yayınları.

Yalçmtaş, Nevzat, Tuna, Orhan, Sosyal Siyaset, İstanbul 1992. Filiz Ki-tabevi.

Yalçıntaş, Prof. Dr. Nevzat. Ekonomik Yorum. 01.01.1992 Türkiye Gazetesi. (Makale)

Yeniçeri, Celal, İslam İktisadının Esasları, İstanbul 1980. Şamil Yayınevi

Zaim, Prof. Dr. Sabahaddin. İktisadî Faaliyetlerde İslâmî Davranış Tarzı, İstanbul 1978. İTED.

Zaim, Prof. Dr. Sabahaddin. Modern İktisad ve İslam, İstanbul 1969. MTTB Basın Yayın Müdürlüğü Neşriyat Bürosu.

el-Zemahşarî, Mahmûd b. Ömer (528/1133). K. el-Keşşaf 'an hakâîk ğavamîz el-tenzîl. Beyrut. 1947. Dâr el-kitâb el-arabî.

el-Zerkâ, Ahmed M. Şarh el-kava'ıd el-fıkhıyye. Beyrut. 1983. Dârel-ğarb el-islâm. [126]

[1] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/155-156.

[2] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/157-158.

[3] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/159.

[4] Ülgener, Milli Gelir, İstihdam ve İktisadi Kalkınma, s.157-158. İstanbul, 1976. Der Yay.

[5] Mannan, îslâm ve Çağdaş Ekonomik konular, s. 127-130.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/159-162.

[6] Yeniçeri, Celal, İslâm İktisadının Esasları, s. 196 İstanbul, 1980 Şamil Yayınlan.

[7] age. s. 192.

[8] el-Râzî, Fahreddin, el-Tefsir el-Kebîr, c. 20, s. 193-195 Beyrut, 1934-1962. Dâr îhya el-tirâs el-arabî.

[9] el-Mısri, Usul el-îktisâd el- tslâml, s. 155-156

[10] ibn Haldun, Mukaddime, s. 358. Mekke, 1978. Dâr el-bâz.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/162-165.

[11] Buharî. Buyu', 112, İbn Mace, Ticârât, 11, 2167 no. îst. 1981. Çağrı Yay. el-Şafıî, Ahkâm el-Kur'ân. c. 2, s. 90. Beyrut 1980. Dâr el-Kutub el-ilmiyye. "Müsned, Buyu', 465-466 Beyrut. 1951. el-Mavsılî, el-lhtiyâr lî ta'lîl et-Muktâr, Bey' et-fâsıd. îst. 1980. Çağrı Yay.

[12] Müslim. el-Sayd ve'z-zebâih, 3.

[13] el-Mavsılî. age. c. 4. s. 157-160. Bunlarla ilgili geniş bilgi ve farklı görüşlere ait açıklamalar için fıkıh kitaplarına başvurunuz.

[14] el-Şafıî, Ahkâm el-Kur'ân, c. 2, s. 91

[15] Mannan. age. s. 127-128.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/165-167.

[16] Mannan,İslam ve Çağdaş Ekonomik Konular, s. 131

[17] Sadr. age. s. 349, 686.

[18]el-Mavsıîî. age. c. 1, s. 100. Şabbî, el-î'tisâm. c. 2, s. 125, Mısır, Trz. el-Mektebe el-ticariyye el-kubrâ

Kardavî, Yusuf, Fıkh el-zekâ, c. 1, s. 152-153, Beyrut, 1919. Dâr el-irşâd.

[19] İbn Abdilhakem. age. s. 1036. Ayasofya Ktp. 3239.

[20] Ebu Ubeyd, Kitâb el-emvâl, s. 522. 1736 hadis. îst. 1981. Düşünce Yay.

[21] Ateş, Prof. Süleyman, Yeni İslâm İlmihali, İstanbul 1989. Çelik Yay. s. 236.

[22] Ebu Ubeyd, age. s. 521-527; Kardavî, age. s. 152-153.

[23] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/167-170.

[24] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/171.

[25] Özgüven, age. s. 206.

[26] Rana, I. Mahmud, Hz. Ömer Döneminde Ekonomik Yapı, s. 5243. İst. 1985, Akabe Yay. el-Nebhan, M. Faruk, el-îtticah el-cimal fı't-teşrV el-iktisâdi-Mlâmî, s. 381, Beyrut, 1985. Müessese el-Risale.

[27] el-Nebhan, age., s. 381.

[28] îmadüddin Halil, age. s. 178; îbn Kayyım el-Cevziyye, el-Turü- d-hukmiy-ye fi siyase el~şar'iyye,s. 254. Beyrut, Trz.

[29] Îbn Kayyim.,age. s. 258-259.Yeniçeri, age. s. 362.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/171-173.

[30] el-Husarî, Ahmed, el-Siyase el-îktisadîyye ve'l-nuzûm el-maliyye fı'i Fıkh el-îslâmî, s. 114-115, Beyrut, 1984, Dar el-kutub el-ilmiyye.

[31] Dârimî. Sünen, Buyu' 13, İst, 1981, Çağrı Yay. Ebu Dâvûd, Sunan, Buyu' 51, 3451 İstanbul 1981 ayay. Ibn Mâce, Ticârât, 27. Tirmizi, Sünen, Buyu' 1314, İst, 1981 ayay.

[32] EbuDâvud. 51,3450.

[33] îbn Kayyim el-Cavziyye, age. s. 244-245.

[34] el-Şevkânî. Neyi el-Avtar c. 5, s. 84-85 Kahire. 1971. Şerike matba'a Mustafa el-bâbî.

[35] îbn Kayyim. age. s. 253-254; el-Nebhan, age. s. 381

[36] îbn Kayyim. age. s. 255-258, el-Nebhan. age. s. 382. el-Husarî age. s. 104-106.

[37] İbn Mâce. Ticârât. 6.

[38] îbn Kayyim. age. s. 253-254, el-Husarî, age. s. 107. Kallek, Cengiz, Hz. Peygamber Döneminde Devlet ve Piyasa , s. 61. ist. 1992. Bilim Sanat Vakfı Yayını.

[39] İbn Mâce. Ticârât, 29, 2204.

[40] îbn Kayyim. age. s. 254.

[41] Berki. Açıklamalı Mecelle, s. 21.

[42] Koçak, Muhsin. Hz. Ömer ve Fıkhı, s. 276 (DEÜ. İzmir, 1987 Doktora Tezi.)

[43] el-Kasânî, Bedât us-Sanâi', c. 5, s. 223. Mısır, h. 1327-1328. Matba'a el-Camalıyya. el-Zerkâ, Ahmed M.Şarh, el-Kavâid el-Fıhhiyye, s. 165 Rryad, 1983. Dâr el-Garb el-İslâmî.

[44] el-Husarî. age. s. 109.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/173-179.

[45] Özgüven, age, s. 372. Şafak, Ali, İslam İktisadında Enflasyon ve Getirilen Önleyici Tedbirler, s. 5, Diyanet Dergisi c. 18. Sayı 1. Ankara, 1979.

[46] Ozgüven. age.

[47] Orman, Sabri, Modern İktisat Literatüründe Para, Kredi ve Faiz. (Para Faiz ve İslam s. 35 îst. Tarihsiz, îslamî İlimler Araştırma Vakfı Yayını)

[48] Şafak. age. Özgüven, âge. s. 376.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/179-180.

[49] Bu bölümün 7. ve 8. dipnotlarına bakınız. Döndüren, îslamda Para-Kredi-Faiz ve Enflasyon ilişkileri, (Para Faiz ve îslam s. 184-185)

[50] Khan, M. Akranı. Issues in Islamic Economics, p. 99. Lahor. 1983. Islamıc Publications.

[51] Döndüren, age, s.184-5.

[52] Müslim. Müsakât; 14, 75-78.15, 83.16, 86. Döndüren, age., s.184-185

[53] Ibn Hazm, el-Muhallâ, c. 8. s. 439-441. Kahire, Tarihsiz. Mekteba dâr el-tirâs.

[54] Yalçıntaş, Prof. Dr. Nevzat, Ekonomik Yorum, 01.01.1992 tarihli Türkiye Gazetesi, (Makale)

[55] Zaim. Modern İktisat ve İslam. s. 29, ist. 1969 MTTB Basın Yay. Md. nşr.

[56] Ebû Dâvûd, Sünen, Buyu' ve'l-İcârât, 50. Ahmed b. Hanbel, Buyu', 37. Şevkânî, Neylet-Evtâr, c. 5, s. 88-89.

[57] İbn Teymiyye, Mecmu'u fetavâ, c. 29, s. 22-23. Riyad. 1373. Metabi' el-Rı-yad.

[58] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/180-183.

[59] Ebu Dâvûd. Buyu', 28. İbn Mâce. Sadakat, 7. Bakınız: Tirmizi. Buyu', 1258, Buhârî, Alamât el-Nubuvve, 4, 203.

[60] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/183-184.

[61] el-Mavsılî. age. c. 2, s. 18. Döndüren, İslam Hukukunda Alım-Satımda Kâr Hadleri, s. 88. Balıkesir, 1984. İslam Hukuku Külliyatı Yay.

[62] el-Mavsılî. age. c. 2, s. 29. Şafak, İslam Hukukunda Alışverişte Kâr Haddi, s. 74, 77-78 (İslam Hukukunda Vâde Farkı ve Kâr Haddi. İst. 1989. İlmi Neşriyat İç ve Dış Ticaret)

[63] el-Mavsılî. age. s. 28. Döndüren, s. 90.

[64] Mavsılî, age. s. 28. Döndüren, s. 91.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/185-186.

[65] Şafak, îslam İktisadında Enflasyon ve Getirilm Önleyid Tedbirler, 13-14.

[66] Gazali, age. c. 5, s. 3.

[67] îbn Kudâme. age. c. 3, s. 584. Şafak. Kâr Haddi, s. 97.

[68] Şafak. age. s. 102; el-Mavsılî. c. 2, s. 10. Hadîs için: Ebu Davûd, Buyu', 66; Nesâî, Buyu' 120.

[69] Ebu Davûd, Buyu', 66; Nesâî, Buyu', 120.

[70] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/186-188.

[71] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/189.

[72] Pakalm, M.Z, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, c. 2, s. 41. istanbul 1983. MEB.

[73] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/189.

[74] El-Mâverdî, el-Ahkâm el-Sultaniyye, s. 299. Lübnan. 1985. Dâr el-kutub el-ilmiyye. İbn Teymiyye, el-Hisbe fi'l-İslâm, s. 9. Sarı, Mevlüt. el-Mevârîd, Arapça-Türkçe lügat. Hsb- mad. İst. Bahar Yay. Tarihsiz.

[75] Tirmizî, Buya', 74,1315. Müslim. İman, 43,164.

[76] Ebu Dâvûd, Melâhîm, 17,4340. Nesâî, îman, 17.

[77] Atar, Fahreddin, İslam'da Adliye Teşkilatı, s. 171. Ankara, Tarihsiz DIB yay. el-Husarî. age. s. 397. Pakahn, age. s. 40, 572.

[78] Karaman, Hayreddin, îslâmın Işığında Günün Meseleleri, c. 2 s. 304-316. îst, 1982. Marifet yay. el-Husârî. age. s. 401.

[79] Şelebî, Ahmed, Mavsu'a el-târîh el-îslâmî ve'l-hazara el-Islamiyye, s. 89. Kahire, 1984. Mektabe el-nahla el-Mısriyye. ibn Abdilhakem, Sire, Ömer b. Abdilazîz, s. 100-101. Ayasofya Ktp. 3239.

[80] Karaman, age., s.304-316.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/189-191.

[81] el-Mâverdî. s. 303. el-Ferrâ. s. 287-290.

[82] Mezalim Mahkemesi: Halife, Emir veya vali tarafından yürütülen; nüfuzlu kişilerce işlenen suçlara, idareci ve memurlara karşı açılan davalar ile adlî mahkemelerin yürütemedikleri davalara bakan, hem adlî hem idari kaza merciidir. Bu mercii; İstinaf, Temyiz, Danıştay, Ağır Ceza Mahkemeleri ve Askerî Mahkemelere karşılık gösterilmiştir. (Atar. a.g.e., s. 163-173.)

[83] Karaman, s. 29.

[84] el-Husârî. 403-408. Şeşen, Ramazan, Salahaddin Eyyubîve Devlet, s. 223-224. İst, 1988 Çağ Yay.

[85] el-Ferrâ. s. 303-306. İbn Kayyim. s. 241. îbn Taymiyye. age. s. 9-10.

[86] el-Mısrî. age. s. 152.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/191-193.

[87] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/193.

[88] Serdar Tan, Nurettin Peşkİrcioğlu, Kalitesizliğin Maliyeti, s. 7. MPM. Yay. Ank. 1989.

[89] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/193.

[90] el-Semhûdî, Vefa el-vafâ bi ahbâr dâr el-Mustafâ, c. 1, s. 540. Mısır 1327 h. Matbaa el-edab ve'1-mueyyed.

[91] Tirmizî, Buyu 74: Müslim, îman, 43. îbn Mâce, Ticârât, 36. Bkz. îbn Hazım, age. c. 8, s. 439-441. el-Husarî s. 104.

[92] Ebu Davnd,Buyû', 60. Nesâî, Buyû\ 30. Müslim, Müsakât, 3.

[93] Buharı, Buyu', 19.

[94] îbn Teymiyye, el-Hisbe, s. 11-12.

[95] age. s. 37-38

[96] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/194-195.

[97] el-Meydânî, Abdelganî. el-Dımaşkî. el-Lubâb fi şarh el-Kitab. Bay' el-fasıd, ş. 25-30. Beyrut .1979. Dâr el-hadis.

[98] İbn Mâce, Ticârât, 2173-2174.

[99] Buharı, Buyu', 58, 64 el-Şafıî, Musnad, c. 2. 495. hadis

[100] İbn Hazm age., c.8, s. 448-449. 1466 mesele.

[101] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/195-196.

[102] Buharî. Buyu,' 52.

[103] Ebu Dâvud. Buyu', 8, Nesâî. Zekat, 44, Buyu' 54.

[104] Şelebî, Ahmad. age. s. 88.

[105] el-Husarî. age. s. 103-104.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/196-197.

[106] Ibn Mâce. Ticârât, 2178

[107] el-Şafıî. Musned c. 2.499. hadis.

[108] İbn Hazm. age. c. 8. s. 449,1468. mesele. Ibn Kayyim, age. s. 242-İ4: Bkz. İbn Teymiyye. age. s. 11. el-Şevkânî. age. c. 5, s. 27.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/197-198.

[109] İbn Mâce, Ticârât 2176 el-Şafıî, Musned c. 2, 498 hadis.

[110] İbn Hazm. age. c. 8 s. 454.

[111] İbn Kayyim. age. s. 243. îbn Teymiyye, Mecmu'u-fetavâ, c. 29, s. es.

[112] Şelebî, Ahmed, Mavsu'a el-nuzâm ve'l hazam el-îshmiyye. el-îküsâdfil-fikr el-İslömî. c. 4, s. 147-148. Kahire, 1983. Mekrebe el-nahda el-Mısriyye. el-Husarî, age. s. 125-126.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/198-199.

[113] Müslim, Müsâkât, 129-130. Ebu Dâvûd, Buyu', 40, 47, İbn Mâce, Ticârât, 6. îbn Hanbel, Musned, c. 2.33, c. 1, 21. İst. 1981, Çağrı Yay.

[114] el-Semîh, M.b. Ali. Mılkıyye el-arz fî el-şeri'a el-lslamiyye. s. 79-80. Riyad. 1983. Kendi yayını. el-Husârî. age. s. 108-109. Sadr. age. s. 713-715.

[115] İbn Kudame. el-Muğnî. c. 4, s. 199, Riyad. Trz. Mekrebe el-nyâz el-hadi=e, el-Nebhan. age. s. 378.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/199-200.

[116] Sadr. age. s. 706. Mannan. age. s. 295-296.

[117] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/200-201.

[118] Özgüven, age. s. 322-324.

[119] Buharı. Zekat. 3. Müslim. Zekat. 10.

[120] Buharî, Tefsir, 6.

[121] îmam Malik, Muuatta', Zekat 10. ist. 1981. Çağrı Yay.

[122] Yeniçeri. age. s. 281.

[123] el-Husarî. age. s. 376.

[124] Zaîm, İktisadî Faaliyetlerde îslami Davranış Tarzı, s. 233.

Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/201-203.

[125] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/204-205.

[126] Hüseyin Arslan, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 5/207-210.

ASR-I SAADETTE TÜKETİCİNİN KORUNMASI - Index Web - 38. Sayfa

Hata Bildir

Hata Bildir / Öneri Gönder