BAŞABAŞ NOKTASI ANALİZİ

"Maliyet-Kâr-Hacim Analizi" veya "Kâra Başlama Noktası Analizi" de denir. İşletmeler mal ve hizmel üretirler. Bu mal ve hizmetleri üretmek için katlandıkları fedakarlıkların pa­rasal ifadesi olan "ürünlerin maliyetini" bu ürünleri saltıkları kimselerden "fiyat" adı allın­da geri alırlar.

İşletmelerin hayatlarını sürdürebilmeleri ve sermaye koyanlara gelir sağlayabilmeleri için, ürünlerini saunalanlardan, sadece maliyeti ge­ri almaları yeterli olmaz. Maliyetin üzerinde bir tutar geri alınmalıdır ki, işletmeye kâr adı­nı verdiğimiz "artıdeğer" kalabilsin. Zaten iş­letmelerin kuruluş amacı da budur. Sadece maliyetlerini geri alan veya bunu bile başara-mayarak zarar eden işletmeler faaliyetlerini sürdüremezler.

İşletmelerin maliyetlerinin üretim miktarı ile İlişkili olması ve fiyatın genellikle işletme dışında "piyasa" dediğimiz ortamda oluşması, işletme yöneticilerinin belirli bir fiyatla satıla­cak ürünlerin, hangi üretim (ve satış) düzeyin­de ne kadar kâr bırakacağı konusunda bir ça­lışma yapmalarını gerektirir. Piyasa fiyatını et­kileyebilecek güçteki işletmeler bile bu çalış­mayı yapacak hangi üretim (ve satış) düzeyin­de, ne fiyatla satış yaparlarsa en kârlı durum­da olacaklarını bilmek isterler. Fiyatlandırma, üretim seviyesini belirleme veya yeni ürünler çıkarma konusunda verilecek kararlar, bu tür irdelemeleri gerekli kılar.

İşte "Başabaş. Noktası Analizi" (veya Mali­yet-Kâr-Hacim Analizi) satış hacmindeki, fi­yatlardaki, maliyetlerdeki veya satış karışımın-daki değişmelerin kâr üzerindeki etkilerini gösteren bir yönetim ve planlama aracıdır.

Başabaş Noktası Analizinin dayandığı varsa­yımlar şunlardır:

a) Maliyetler açıkça sabit ve değişken olarak sınıflandırılabilirler. Ya da karma maliyetle­rin (hem sabit, hem de değişken maliyetler­den oluşan) sabit ve değişken kısımları belirle­nebilir;

 b) Sabit maliyetlerkesinlikle saiış tuta­rıyla birlikte değişmez. Yani satış düzeyinden etkilenmezler. Değişken maliyetler İse kesin-

likle satış düzeyinden etkilenirler;

 c) Satış hac­mi değişse de, birim başına satış fiyatı değiş-memektedir;

d) Satış karışımı (İşletmenin ürün çeşitleri ve toplam üretim içindeki payla­rı) sabit kalmaktadır;

 e) Üretim işletmeleri için Üretim Miktan'nın tamamı satılmış ola­caktır. Dönem sonu mamul stoku yoktur;

 f) Her çeşit satın alma fiyatı sabittir;

 g) İşletme­nin verimliliği değişmem ektedir; h) Maliyet­ler üzerinde yalnızca üretim veya satış miktarı­nın etkisi bulunduğu kabul edilmektedir. Mali­yetlere çok başka etkenler de etki eder. Fakat Başabaş Noktası Analizlerinde olay basitleşti-rilmckledir. Bir anlamıyla bu analiz statiktir. İş hayatındaki dinamik etkiler gözönüne alın­maz.

Maliyct-Kâr-Hacİm analizinin önemi, mali­yetleri sabit ve değişken olarak bileşenlerine ayırmasıdır. Tanıma göre Sabit Maliyetler; üretim hacmindeki değişmelere bağlı olarak toplam tutarı değişmeyen maliyetlerdir. İşlet­menin belirli bir kapasitede çalışabilmesi için bu maliyetlere mutlaka katlanılması gerekir. Bu belirli kapasite kurulduktan sonra üreti­min düzeyi ne olursa olsun, toplam sabit mali­yet tutarı değşimez; fakat birim ba§ma düşen sabit maliyet üretim hacmiyle ters orantılı ola­rak değişir. Yani üretim arttıkça birim başına sabit maliyet düşer, üretim azaldıkça birim ba­şına düşen sabit maliyet de artar.

Değişken Maliyetler ise üretim hacmiyle doğru orantılı olarak toplam tutarı değişen, fa­kat birim başına sabit kalan maliyetlerdir. Ge­nelde işçilik ve malzeme maliyetleri değişken maliyet olarak kabul edilir. Genel maliyetler ise sabit ve değişken olabilirler. Sabit maliyet­lere de örnek olarak işyeri kirası, ısınma ve ay­dınlatma maliyetleri, belirli bir kapasitede ge­rekli olanmakine ve tesisin amortismanları ve­rilebilir.

Katkı Maıjı

Maliyetler sabit ve değişken olarak ayrıldık­ları zaman, satış hasılatını (satılan miktar X sa­tış fiyatı) değişken maliyetler ile karşılaştır­mak yararlı olur. Fiyatın sabit olduğunu var-saydımıza göre. Toplam Satış hasılatı, satış hacmi ile doğru orantılı olarak değişecektir.

Değişken Maliyetler de satış hacmi İle doğru orantılı olduğu için, hasılat ile toplam değiş­ken maliyetler arasındaki fark da satış hacmiy­le doğrudan ilgili olarak değişecektir. İşte hası­lat ile değişken maliyetler arasındaki farka kat­kı ınatjı denir.

Katkı marjı karar vermede yararlı bir araç­tır. Örneğin bir işletme eğer katkı marjı varsa zarar ettiği halde işe devam edebilir. Çünkü amortisman gibi bazı sabit maliyetlerden işi kapatmakla kurtulmak mümkün değildir. Kat­kı marjı İle sabit maliyetlerin bir kısmı geri alınmaktadır. Bu nedenle işe devam kararı vermekle zararını azaltmakta, bciki geçici bir zorluğu daha az zararla atlatabİlmektedir.

Katkı Marjının sabit maliyete eşit olması ise ne kâr, ne zarar edildiği bir noktadır ki, bu ba­şabaş, noktasıdır. Maliyet Kâr-Hacim ilişkisin­de anahtar rolünü Katkı Marjı oynar. Katkı marjı toplam sabit maliyetlere eşit olduğu za­man işletmenin kârı sıfırdır veya başabaştır. Katkı marjı sabit maliyetleri aştığı zaman işlet­me kâra geçer.

Başabaş Noktası

Başabaş noktası ise toplam satış hasılatının toplam maliyetlere eşit olduğu üretim satış hacmidir.

Toplam Hasılat = Toplam Maliyet

Satış Miktarı x Satış Fiyatı = Sabit Maliyet + Değişken Maliyet Toplam Ilasılat-Değİşken Maliyet = Sabit Maliyet

(Katkı Marjı)                       = (Sabit Mali-

yet)

Katkı Marjım Satış hacminin bir fonksiyonu olarak göstermek istersek:

a) Toplam Hasılat = Satış miktarı x Satış Fi­yatı

b) Değişken Maliyet = Satış Miktarı x Birim Başına Değişken Maliyet

Katkı Marjı = Toplam Hasılat - Değişken Maliyet

Katkı Marjı = (Satış Miktarı x Satış Fiyatı) -(Satış Miktarı x Birim Başına Değişken Mali­yet)

Katkı Marjı = Satış Miktarı (Satış Fiyatı-Bi-

rim Başına Değişken Maliyet)

Katkı Marjı = Sabit Maliyet = Satış Miktarı x Birim Başına Değişken Maliyet)

Tüm üretimin satıldığı varsayımına göre han­gi üretim satış hacminde toplam satış hasılatı­nın, bu hasılatı elde etmek için katlanılmış olan toplam maliyetlere eşit olduğu yani BBN de bulunduğu şöyle hesaplanır:

BBN Satış Miktarı = Sabit Maliyetler

Birim Başına Katkı Marjı

Necdet ŞENSOY

Bk. Kâr; Maliyet