EKONOMETRİ

Ekonometri, iktisat teorisi, matematik ve is­tatistiğin birleşmesiyle ortaya çıkan bir İktisat dalı ve bir iktisadi araştırma yöntemidir. Amaç matematik ve istatistikten yararlanmak suretiyle iktisat kanunlarını sayısal (kantita-tif) olarak ortaya koymak ve çeşitli iktisadi so­runların sayısal olarak incelenmesine, isabetli iktisadi kararların alınmasına yardımcı olmak­tır. Tanım biraz daha açık şekilde şöyle ifade edilebilir: Ekonometri, iktisadi ilişkilerin para­metreleri (örneğin, elastikiyetler, meyiller, marjinal değerler vb.) için sayısal değerler ver­mek ve iktisat teorilerini doğrulamak amacı ile iktisat, matematik ve istatistiğin bir enteg­rasyonu olarak düşünülebilir.

Ekonometri terimi 1926 yılında Norveçli İkti­satçı Ragnar Frisch tarafından ortaya atılmış­tır. Ekonometri kelimesinin kaynağını ise iki Yunanca kelime teşkil eder: İdare, yönetim ve iktisat anlamına gelen "oikonomia" ve ölçme anlamına gelen "metron".

Ekonometrinin en büyük öncüleri XIX. yüz­yılın matematiksel iktisatçılarıdır. Jevons, Co-urnot, Thunen, Walras, Wickscll, Edgeworth ve Pareto gibi tanınmış iktisatçılar iktisadi so­runları genellikle ileri seviyede matematik kul­lanmak suretiyle ele almışlardır. Bunların bir kısmı iktisadî teoriyi matematiksel olarak for­müle etmekle yetinmeyip, iktisat teorisi ve analizinde verilerin değerlendirilmesine de yer vermişler, teori ile pratik (iktisadî olaylar, iktisadî fenomenler) arasında daha yakın bir ilişki kurmaya çalışmışlardır. Bunlardan özel­likle Edgeworth ve Pareto, iktisat, istatistik ve matematiği birleştirmek sureliyle bugün eko­nometri diye adlandırılan İktisat dalının ger­çek kurucuları olmuşlardır.

Ekonometri alanındaki gelişmeler özellikle 1. Dünya Savaşından sonra hız kazanmış ve ge­lişmeler neticesinde 1930 yılında, Ekonometri Cemiyeti' (Economctric Sociely) kurulmuş­tur. Ocak 1933'den beri üç-aylık bir mesleki dergi olarak yayınlanan Econometıica ekono­metri alanındaki orijinal çalışmaları yayınla­makta, Ekonometri Cemiyeti'nin faaliyetleri­ni açıklamakta ve böylece ekonometri yöntem­leri ile bu yöntemlerin iktisadi sorunlara uygu­lanışının geliştirilmesine hizmet etmektedir.

Herhangi bir ekonomclrik çalışmada üç te­mel öğe-teori, gerçekler ve istatİstikİ karar al­ma (sonuç çıkarma)- bulunmaktadır. Bu te­mel öğelere dayanan ekonometrik yaklaşım aşağıdaki gibi şematize edilebilir:

Teori                                              Gerçekler

I                 i

Model               Iiuti»tiki                Veriler

I                  1                  i

Ekonometrik      Ekonomelrik          Anulnuf

Model              Teknikler              Veriler

Ekonometrik modelin anulmıı veriler aracılığı ile ekonometrik teknikler kullanılarak lahmin edilmeli

Yapıial            ön raporlama         Politika

Analiz              (Önceden tahmin)    Değerlendirme

Herhangi bir ekonomelrik çalışmanın temel öğelerinden biri olan teorinin kullanılabilir bir kalıp içinde geliştirilmesi gerekmektedir. Ekonometrinin amaçları açısından en kullanı­labilir kalıp, yukarıda şematize edildiği gibi, "model" ve özellikle "ekonometrik model" ol­makladır. Model, incelenmekte olan iktisadi fenomen için geçerli teoriyi özetlemektedir. Bu, ampirik ölçme ve test etme açısından teo­rinin en uygun özeti olmaktadır. Modelin be­lirtilmesi (specificatİon) -incelenmekte olan iktisadi fenomenleri uygun bir şekilde temsil eden bir modelin kurulması ve gcliştirilmesi-ekonometrinin önemli bir cephesi ve her tür­lü ekonomelrik çalışmanın ayrılmaz bîr parça­sıdır.

Herhangi bir ckonometrik çalışmanın ikinci önemli unsuru "gerçeklerdir." Bu incelenmek­te olan ekonomik fenomenlerle ilgili olarak gerçek hayatta karşılaşılan olaylara atıfta bu­lunmaktadır. Gerçeklerden geçerli olanları­nın gözlemlerini temsil eden bir "veriler" kü­mesi seçilmektedir. Ham veriler nadiren doğ­rudan doğruya bir ekonometrik çalışmada kul­lanılmaya uygundur. Bu nedenle bunlar çeşitli şekillerde süzgeçten geçirilerek (örneğin mev­simlik ayarlamalarla, değişik kaynaklardan el­de edilen veriler bir araya getirilerek, ekstra-polasyonla, interpolasyonla vb.) "arıtılmış veri­ler" elde edilmesi gerekmektedir.

Teori bir ekonometrik model kalıbına sokul­duktan sonra ve gerçekler arıtılmış veriler ha­line getirildikten sonra, ekonometrik modelin tahminî için, bunların karşı karşıya getirilip birleştirilmesi gerekmektedir. Bİr ekonomet­rik çalışmanın üçüncü unsuru olan "istatistiki karar alma metodları" (bir ana kütlenin beürli karakteristikleri hakkında sonuç çıkarmak üzere numune bilgilerin kullanımı ile ilgili me-todlar) bu amaçla kullanılan metodlardır. Bu metodlar genellikle bir uygulama alanından diğerlerine değinmemektedir ve bunların ikti­satla kullanımını yöneten ilkeler İstatistiki ana­lizin kullanıldığı diğer herhangi bir alandaki il­kelerle aynıdır. Bununla beraber ekonomet­rik modellerin tahmininde karşılaşılan bazı özel problemleri ele almak için klasik istatisti­ki met odların genişletilmesine ve belirli istatis-tiki tekniklerin geliştirilmesine gerek duyul­muştur. Bu genişletme ve geliştirmeler ekono­metrinin bir bölümünü oluşturmakta ve bunla­ra "ekonometrik teknikler" (metodlar) adı ve­rilmektedir.

Bir ekonometrik model ile geçerli verilerin ekonometrik teknikler aracılığı ile birleştiril­mesi süreci sonunda ekonometrik modelin bir tahmini, başka bir deyişle ekonometrik mode­lin "parametreleri" olarak adlandırılan büyük­lüklerin tahmini elde edilmektedir.

Tahmin edilen model, yukarıda şematize edildiği gibi, yapısal analiz, önraporlama (ön­ceden tahmin: Forecasting) ve politika değerlendirmesi amacıyla kullanılabilir; bunlar eko­nometrinin üç temel amacını oluşturmakta­dır. "Yapısal analiz", tahmin edilen bir ekono­metrik modelin iktisadi ilişkilerin ölçümü için kullanılmasıdır. Bu aynı zamanda aynı feno­menle İlgili rakip teorilerin karşılaştırılmasına imkân sağlamaktadır. "Önraporlama" tahmin edilen bir ekonometrik modelin belirli değiş­kenlerinin numune dışındaki değerlerini kes­tirmek amacı ile kullanılmasıdır. "Politika de­ğerlendirmesi", tahmin edilen bir ekonomet­rik modelin alternatif politikalardan seçim yapmaya yönelik olarak kullanılmasıdır. Bu üç amaç birbiri ile çok yakından ilişkilidir. Ya­pısal analiz tarafından belirlenen yapı bir eko­nometrik model aracılığı ile önraporlama kul­lanılabilir. Gerçekte başarılı bir ekonometik çalışmanın bu üç amacının belirli bir kombi­nasyonunu içermesi gerekmektedir.

Hangi amaçla kullanılırsa kullanılsın bir eko­nometrik modelin tatmin edildikten sonra de­ğerlendirilmesi, yani bulguların güvenirliliği­nin belirlenmesi gerekir. Bu değerlendirme tahmin edilen modelin teorik yönden anlamlı ve istatistiki ve ekonometrik yönden tahmin edici olup olmadığı hakkında karar vermeyi içermektedir. Eğer tahmin edilen ekonomet­rik model tatmin edici değilse araştırmacı al­ternatif formüllendirmeler ve verilerle deney­ler yapabilir ve teori tarafından önerilen fak­törler dışındaki faktörleri deneyebilir. Bu şe­kilde tahminden, teoriye, verilere ve ekono­metrik tekniklere yönelik "geri-besleyici" (fe-edback) etkiler mevcuttur.

Ekonometrik teoride son yıllarda büyük ge­lişmeler gözlenmektedir. Ekonometrinin hız­la gelişmesinin nedenlerini şöyle sıralayabili­riz:

 a) Ekonometrinin dayandığı başlıca bilgi dalları ve disiplinler olan iktisat teorisi, mate­matik ve istatistiğin gelişmiş ve yerleşmiş disip­linler olması

; b) Uzun bir süreden beri iktisat teorisini matematik modelleri içinde ele al­mak ve ona kantitatif bir özellik vermek husu­sundaki büyük çalışmaların varlığı;

  c) İktisat teorisinin kantitatif testi ve doğrulaması gere­ğinin gün geçtikçe artması ve bu amaca hiz-

mel edecek disiplinin "ekonometri" olmasıdır; ve d) Son on yıl içinde sayısı gittikçe artan ma­tematiksel İktisatçılar konuya büyük bir ağır­lık vermişler ve bu ekonometri disiplinini genç yaşında olgunluğa ulaştırmışlardır.

Mustafa SEVÜKTEKİN Bk. Ekonometrik tahmin; Makıv-Ekonomi; Mikm-Ekonomi.