FEDERASYON

Eyalet, kanton ve benzen devletlerin bir tek devlet halinde birleşerek örgütlenmeleriyle oluşan idarî birimi, egemenliklerini merkezi bir hükümetle paylaşmış yönetimlerden oluş­muş siyasal topluluk. Federasyon, bir devlet örgütlenme biçimi olup federasyonu oluştu­ran devletlerin her birine "federe devlet", or­tak devlete de "Federal devlet" denmektedir. Federasyonu oluşturan birden çok eyalet veya siyasal birim, kendi varlığını koruyarak ege­menliğin önemli bir kısmını merkezî hüküme­te kendi rızaları İle devretmektedirler. Bir federasyon İçerisinde yer alan gerçek ve tüzel ki­şiler, bir yandan kendi federe devletlerinin, di­ğer yandan da merkezî hükümetin egemenliği altında bulunurlar ve hem federe devletin, hem de federal devletin yasaları altında faali­yet gösterirler. Federe devletlerle federal dev­letin egemenlik alanları, üyeler arasındaki gö­rüşmeler ve rızalarla belirlenir. Federe devlet­lerin kendi iç ilişkilerini düzenleyen anayasala­rı ve bu anayasaların uygulanışını gösteren ka­nunları çıkaracak organları bulunmaktadır. Bunun yanında federal devletin anayasası, fe­dere devletlerin tüm yasalarının üzerinde bir değere sahiptir.

Federasyonun kurulmasında egemenliğin merkezinin hükümet ile federe hükümetler arasında paylaşılması meselesi, en önemli ko­nu olmaktadır. Genellikle savaş ilanı, para basma, dış siyaset, dış ticaret gibi temel kollck-tif konular merkezî hükümete bırakılırken, ye­rel nitelikli işlerin federe hükümetlere bırakıl­ması, hizmetin daha kolay ve etkin şekilde ya­pılabilmesi, yerel konularda yöre halkının ak­tif şekilde iştirakinin sağlanması için gerekli­dir. Federal hükümet ile federe hükümetler arasında egemenliğin ve önemli kamu işleri­nin paylaşılması, ancak yazılı anayasalar ile olabilir. Federal anayasaya lers düşen yasala­rın federe devletler tarafından yapılması söz konusu olmadığından federe devletlerin ilgili organları tarafından çıkarılacak yasaların, fe­deral anayasaya uygunluğunu denetleyecek bir anayasa mahkemesinin bulunması adeta zorunludur. Federalizmin en iyi örneğini ve­ren ABD'dcki en etkin ve saygın kurumlar­dan biri olan Federal Anayasa Mahkemesi, fe­dere yasaların federe devlet anayasasına, fede­re yasaların federal anayasaya ve federal yasa­ların federal anayasaya olmak üzere üç alanda uygunluğu denetleme yetkisi vardır.

Federasyonun oluşması ya bir bütünleşme ya da ayrılma neticesinde gerçekleşir. Daha önce birbirinden ayrı ve bağımsız birer siyasal kişilik olarak yaşayan egemen devletlerin çe­şitli nedenlerle yakınlaşmaları sonucunda bir federasyon kurulabilir. ABD'nin ve İsviçre'­nin kurulması bu şekilde olmuştur. İçeride ve

dışarıda egemen o!an devletler, birbirine yak­laştıklarında özellikle dışarıya yönelik bazı yet­kilerin kullanılmasını ortak bir otoriteye bıra­kabilirler. Ne tür konulann ortak bir üstün or­gana bırakıldığı federal anayasada belirtilmek­tedir. Bağımsız ve egemen devletleri bazı yet­kilerini üstün bir organa (federal hükümet) bı­rakmaya mecbur eden çeşitli nedenler olabi­lir. Askerî tehdit, geniş bir ekonomik pazar ya­ratma, kargaşalıkları giderme, ortak bir kül­tür ve medeniyet etrafında toplanma gibi fak­törlerin etkİti olduğu gözlenmektedir. Bir fe­derasyon oluşturma yönünde önemli merhale­ler kaleden Avrupa Topluluğu (Ortak Pazar), ABD'ye bağlılığı azaltmak, kaynaklan daha verimli kullanmak, üretimi artırmak, teknolo­jik gelişmeleri hızlandırmak, dış tehditlere karşı ortaklaşa karşı koymak ve ortak bir kül­tür etrafında bütünleşmek gibi değişik faktör­lerin etkisi altında gelişmektedir. Federasyon­ların doğuşunda merkezî tek yapılı devletlerin çöküşü ve bu devletlerin sınırlan içinde bulu­nan etnik ve kültürel bakımdan farklı bazı bi­rimlerin belli bir özerklik kazanarak aynlmala-n da etkili olmaktadır. SSCB'nİn kuruluşu merkezî nitelikli Çarlık Rusyası'nın çökmesi, farklı etnik ve kültür özellikleri bulunan birim­lerin özerklik kazanmalan ve bunlann federal bir yapıda onbeş ayrı cumhuriyet şeklinde ör­gütlenmeleri ile kurulmuştur.

Bir federasyonun kurulmasında kültürel ve coğrafî şartlar rol oynamaktadır. Farklı kültür ve medeniyet dünyalanna mensup siyasal bi­rimlerin (eyalet, kanton, devlet) bir araya gel­meleri ve egemenliklerinden bîr kısmını ortak bir organa devretmeleri genelde mümkün gö­rülmemektedir. Coğrafî bakımdan birbirin­den uzak, farklı yerlerde ve kıtalarda bulunan siyasal birimlerin de federasyon oluşturmaları uzak bir ihtimaldir.

Bir fedarasyonun en önemli Özellikleri şu şe­kilde özetlenebilir: Yazılı bir anayasanın, bu­lunması, merkeziyetçi olmayan bir sayasal ya­pı, birliğin korunması yönünde etken olan öğe­lerin varlığı, merkeziyetçi olmayan yapının de­vamını sağlayacak kurumların geliştirilmiş ol­ması ve federalizmin devamını sağlayacak te-

mel öğelerin yerleşmiş olması.

Federasyondan farklı bir örgütlenme biçimi olan Konfederasyon içişleri ile ilgili özerklikle­rini ve dışişleri ile ilgili bağımsızlıklarını koru­yarak ayrı ayrı kişilikler halinde hareket eden ve bu hareketlerdeki özgürlükleri ancak arala­rındaki sözleşme hükümleriyle sınırlayan dev­letlerin meydana getirdikleri siyasal topluluğu İfade etmektedir. Konfederasyon, üye devlet­ler arasında aktedilen bir antlaşmaya dayan­makta ve yine üye devletlerin istekleriyle deği­şebilmektedir. En önemli özelliği üye devletle­rin egemenliklerini korumaları ve hükümeti savunma ve dış ilişkileri idare etmek için ku­rulmuş olmasıdır. Bazı yetkilerini ortak ve merkezîbir iktidara devreden bağımsız devlet­lerin bir birliği olan konfederasyonlar, bağım­sız gelirlere ve kararları uygulatacak organla­ra sahip olmadıklarından tarihte uzun ömürlü olamamışlardır.

Tarihte çeşitli federasyonlar kurulmuştur. Amerika'da on üç İngiliz kolonisinin federas­yonu uzun ömürlü olmamış ve 1789'da, bu günkü federal nitelikli ABD kurulmuştur. 1867'de Kanada ve İsviçre birer federasyon halinde doğmuştur. Avustralya 1900'da, Gü­ney Afrika ise 1910'da federal birer devlet ola­rak ortaya çıkmışlardır. Meksika, Brezilya, SSCB, Federal Almanya, Hindistan, Yugos­lavya, Nijerya, Malezya ve Tanganika'da birer federasyondurlar.

Davut DURSUN

Bk. Anayasa; Devlet; Egemenlik; Kotıfede/tts-yon; Hükümet.