TÜMDEN GELİM

Geçerli bir akıl yürütmenin veya çıkarı­mın sonucunu öncüllerinden çıkarmak İşle­mi. Genelden özele, külliden cüz'iye \ty<x ferdiye varan düşünme ve akıl yürütme yöntemi. Bu çeşit düşünme biçimini en iyi bir şekilde ortaya koymanın yollarını araştı­ran Aristoteles olmuştur.

Tümden gelim, tümevarımla birlikte en genel akıl yürütme şekülerindendir. Burada tümel (külli) bir hükümden tikel (cüz'i) bir hüküm çıkarılır, yasalardan tek tek olay ve olgulara gidilir, nedenlerden sonuçlara ula­şılır. Bu, tümevarımın zıddıdır.

Klasik mantığın üzerinde en çok durdu­ğu akıl yürütme şekli tümdengelimdir. Kı­yas, tümdengelimin en mükemmel şekli olarak kabul edilir. Gerçekten Aristote­les'in kıyas (tasım) olarak tanımladığı akıl yürütme şeklinin genelleştirilmesine daya­nır. Tümdengelim bazan çok açık olur ve ancak iki öncül önermeye lüzum gösterir. Bazan da çok açık olmadığından ikiden çok öncüle ihtiyaç olur. Bu duruma göre kıyas tümden gelimin en kısa ve en yaygın şekli­dir. Ancak, tümden gelim ile kıyası birbiri­ne karıştırmamalıdır. Çünkü, tümevarım şeklinde yapılan birtakım kıyaslar da var­dır.

Tümdengelim matematik bilimlerin esas alelini teşkil eder. Bununla birlikte ta­biat bilimleri de onu gerek varsayımlarının araştırılıp doğrulanmasında, gerek bir ola­yın izahı yani yasa haline getirilmesinde bir metod olarak kullanıp ondan yararlanırlar.

Öte yandan tümdengelimin genelden Özele veya tümelden tikele bir akıl yürütme Olduğu şeklindeki geleneksel görüş bir çok mantıkçı tarafından yanlış bulunarak kabul edilmemiştir. Bazdan geçerli bütün akıl yü­rütmenin tümdengelimli olduğunu savu­nurlar. Sonuçta tümdengelim ile tümevarım arasındaki karşıtlığı reddederler.

Necip TAYLAN Bk. Tümevarım