AL-İMRAN SURESİ[1]

 

3- "Sana kitabı bölüm bölüm indirdi."

Keskin (za)'nın şeddesiyle Kur'an'ın tekrar tekrar inzal olduğunu belirtmek içindir.

"Tevrat'ı ve İncil'i toptan indirdi."[2]

Çünkü Tevrat ile İncil'deki emir ve hükümler bir kere­de inmiştir. Tevrat ve İncil'de her biri (Furkan) kelimesini içlerinde tekrar etmişlerdir. Furkan öyle bir kitaptır ki ma­nası: Faydalarının ziyadeliğinden hak ile batılı birbirinden ayırmak manasındadır.

Tevrat, İncil ve Kur'an muhtelif kalıp vezin ve binalar üzere müteşşekkil ve müttefik eş anlamlı manalar içeren ke­limelerdir.

"Tevrat" kelimesi (veriye 'z-zenedu)[3] cümlesinden fev'ale vezninde vevriyetun veznindeydi daha sonra (vav) harfi ta'ya kalb olmuş ve ayn hareketlerin peşpeşe gelişin­den ve makablinin fetha yapılmasından dolayı (ya) harfi el­ife kalbolmuştur.

"İncil" kelimesi (necele-yencilu) kalıbı üzerine bina edilmiş if il vezni üzerindedir. Açığa çıkarak, görünerek çık­mak istemek manasındadır.

(Neclu'r-raculi) Adamın çocuğudur. Çünkü adamın sul­bünden ve hanımının karnından çıkarılmıştır.

 (İncil) ise Helal ve haram ilimlerinin ondan çıkarılması­dır.

"Furkan" Kelimesi hak ile batılı birbirinden ayırmak ma­nasında ve Fu'lan vezni üzerinedir.

Manaları birbirinden farklıdır ama hükümleri izhar ve ib­raz etmek ve benzerleriyle arasında farkın olması bakımın­dan asıl kökleri (binaları) aynıdır.

7- "Muhkem"[4]

Muhkem açık, kesin ve tefsiri müttefik olan şeylerdir. Al­lah'ın murad ettiği şekilde manaları içerir ve ifade edilir.

Müteşabih: manası kapalı, müşkil ve muhtelif şekillerde yorum veya te'vilde olandır. Kesin bir mana üzerine mu-rad'ın olduğunu söylemek ve kestirmek zordur.

Bir rivayete göre muhkem; vakit ve miktarı ile tefsilat'ı bilinendir. Müteşabih ise bunun tam hilafıdır. Kıyamet sa­ati ve alametleri, küçük günahların bizzat aynıyla bilinme­si, sevap ve cezaların miktarları ve hesabın niceliği vs. de olduğu gibi.

Buna göre vakf (durak) şu kavi üzerine olur (vema ya'lemu te'vilehu illallah.)

Kim ki (verrasihune fil ilmi) kavli üzerine vakfe yapar­sa "Yekulune" kelimesini hal konumuna sokmuş olur. Ya­ni bu müteşabih ayetlerin te'vilini bilenler şöyle diyorlar:

"Ona inandık. Hepsi Rabbimiz kalındandır."

İşte bu da yöneltilen medh'in kendisidir. Onların övül­mesinin gayesi şudur:

Çünkü onların hem bunları bilip hem de bunları tasdik et­meleri artık imanları tamamen kemale ermiş zirvesine ulusmıştır demektir. Arap kelamında buna benzer durum, Yezid b. Muferrağ'm sözünde vardır:

Burda satın aldım. Keşke ben Bundan sonra onun reisi ol­saydım. Yahut baykuş olsaydım da Muşakkar ile Yemame arasında yankılı sesle çağırsaydım. Rüzgar kederden ağlıyor, şimşek ise bulutlar arasında parıldiyor[5] ve ağlıyor.

Şiirde sanki şöyle demiş: Şimşekte sanki bulutlarda pa­rıldamakla ağlıyor. Yani parıldayışla. Böyle olmazsa zaten kfelamm bir manası olmaz.

O, İslami bir şairdir. Bu beyitler, şiirinin en güzellerindendir. Beyit­leri, satın aldığı ve terbiye edip büyüttüğü ve oğlunun değerinde olan Burd isimli kölesi için söylemiş.

Zira muhkem olan, ummu'l-kitab (Kur'an)tır çünkü o (müteşabihun ileyhi)'ye cevap vermede ve ilminin ondan çı­karılması bakımından asi gibidir. Bu da müteşabihteki (is­tiva) eşitlik gibidir. Çünkü mana: şeririn (kanepe) üzerinde oturmak kudret ve istila anlamlarına gelmektedir. Bu da Al-lah'u teala için veya hakkında caiz olan bir manadır. Birin­cisi muhkem olan şu ayetteki deliliyle Allah hakkında caiz değildir.

"Onun misli hiçbirşey yoktur."            (Şura: 42/12)

Müteşabihteki hikmet; düşünce ve aklı çalıştırmaya sevk etmek ve Kur'an ilmi hakkında anştirmaya sevk etmektir ki akli veya nazari deliller de ihmal edilmesin,

13- "Karşılaşan iki gurup hakkında size muhakkak bir alamet olmuştur."

Bedir savaşında müslümanların sayısı üç yüz on küsur, müşriklerin sayısı binin üzerindeydi ve üstelik atlıları da vardı,

Allah'u Teala, müşriklerin sayısını müslümanlarm gözün­de kendilerinin sayısı kadar göründürdü. Kalpleri sebat bul­sun diye müşriklerin sayısını az göstermiştir.[6]

14- "Kantar kantar"

Dinardandır (el-kintar) 1200 miskaldir. Bir rivayete gö­re bir öküz derisinin dolusu altındır.

(El-Mukantaratu) üst üste istiflenmiş yığınlardır. Çokluk ve mübalağa ifade etme bakımından tıpkı (Ed-denaniru'l-mudennere ve'd-derahimu'1-muderhemeh) kıyası üzerine­dir.

Ruebu de şiirinde bu mana ve vezinde kullanmıştır:

"İki katreynin toplamı tamdır. E'l-ama ve'1-rnuamma onun iki gözünü beyazlaştırdı."[7]

(El-Musevveme) nişane, alamet manasında olan mualle-metun)'dur. Bir rivayete göre koyunun damgasıdır. Bir rivaye­te göre o, güzellik nişanesidir. Çünkü nişane veya alametle belirginlik olduğu gibi güzel bir simayla da bu olabilir.

18- "Allah şahitlik etti."

Allah açıkladı, hüküm verdi, karar verdi, şahitlik etti ve tebliğ etti anlamındadır.

Bir rivayete göre Allah'ın şehadeti ihbar bizim şehade-timiz ise ikrar manasmdadır. Bir rivayete göre Allah'ın şe-hadet alemden yarattığı şeylerdir ki buradaki sanat eserinin müşahedesi hakim olan sani (yapıcısı) ne bir şahit şehadet veya alamet olsun.

"Adaleti ayakta tutarak"

Şu şekilde Allah'ın isminden hal üzeredir. Yani Allah'ın takdiri adi ile sabit ve onun tedbiri de hak üzere kaim olmuş­tur anlamındadır.

19-"Muhakkak ki din"

Kesreyle olursa isti'naf üzere olurdu nasb[8] ile olursa (Ennehu la ilahe illahuve) cümlesinden bedel olarak gelmiş olurdu.

(Bağyen beynehum) ihtilafın mef ‘uludur. Bir rivayete göre mahzuf olan fiilin mastarıdır yani "Bağev beynehum .bağyen."

26- "De ki: "Ey Allah'ım..."

Burdaki (mim) nida için olan (ya)'dan bedeldir. Bundan dolayıdır ki haberde (Allahumme) denilmiyor ve onunla nida için olan (ya) biraraya gelmiyor.

Ferra'ya göre şöyledir, (Huvellahumme) yani aksidu bilhayr (hayrı kast hakkımızda).[9]

Eğer böyle idiyse ikisinin arasım cemetmek mümkün değildir. Tıpkı (Ya Allahumme) denilmediği gibi (Alla­humme ummen bilhayri)'de denilmez.

27- "Dilediğine hesapsız rızik verirsin."

Araplar az olan ata'yı, bağışı mahsuben diye isimlendi­rir. Kays b. Huteym'in de şiirinde ifade ettiği gibi:

"Ey Sevgili sen nereye gittin, oysa sen uykuda kendi başına gitmezdin çok azaltmaya, mahsuba gitmezdin."[10]

29- "Allah onu bilir."

Cümle şart ile meczum olmuştur. (Ve ya'lemu mafi's-semavati) isti'naf üzere merfu olmuştur.

33- "İbrahim ailesi"

Yani İbrahim (a.s.)'in dininden olan ve hanif dinine mensup olan bütün mü slüm anlardır. Ancak (Ehl) kelimesin­deki (ha) harfi hemzeye tebdil edilmiş ve (Eale) olmuştur ve daha sonra hemze de elife tebdil edilmiş ve o da (Ale) olmuş­tur ve daha sonra bununla büyükten büyüğe meşhur olanla­ra has kılınmıştır. Bir ifade olarak kalmıştır.

"İmran ailesi"

İbni Abbas'tan rivayet edildiğine göre Ali îmran'dan kasıt Musa ile Harun (a.s.)'dır. Hasan'dan rivayet edildiği­ne göre kasıt Mesih İsa (a.s.) ve annesi Meryem binti İm­ran'dır.

34 "Zurriyyet."

Zurriyyete kelimesi "Ale İbrahim"den bedel olduğu için naspolmuştur. Aslı ya zeree'dendir (Zereellahu'l-halke)'den oluşan (Zeree)'dir. Ya da Ezzer'den olan zerere’dendir.[11] Haberde şöyle:

Şüphesiz mahlukatlar eskiden zerree şeklindeydi.[12]

"Fe eshabe heşimen tezruhu'r-riyahu: Kupkuru oldu ve rüzgarlar onu havada savuruyordu ." (Kehf: 18/45)

"Zurriyyeteha: Onun zürriyetini." (AI-i İmran: 3/36)

Bu dört konu üzerindeki ihtilaf yerlerin yapılış yolunu kîtap[13] daha güzel serdetmektedir.

35- "Hür olarak"

Yani Allah için muhlis biri olarak sana adadım. O zama­nın adetine göre ibadet için çocuklar Mescid-i Aksa'ya ko­yulur, yetiştirilirdi. Bir rivayete göre onu dünya işlerinden tamamen arındırdım ki sadece Allah'a ibadete yönelsin. Köleyi azad etme manasında olan (Taharruru rakabe)'den­dir.

37- "Rabbi onu güzel bir şekilde kabul etti ve onu gü­zel bir bitki gibi yetiştirdi."

Mastar, alışılagelmiş fiilin binası üzerine gelmemiştir. Kattami'nin şiirde de belirttiği gibi:

"İşlerin hayırlısı karşılaşıp kabul gördüğündür. Peşinden takip edip gittiğin değildir.

Böylece insanları, kaçırdıkları şeylerin peşinden sürat­le gittiklerini gördüm."[14]

(El-Kabule) Garip olan mastarlardandır. Bunun misali mastarlarda El-Veluu velveduu'dur şöyle denilir. Tevedda-tu veduen ve vuduen birincisi mastar, ikincisi de sıfattır.

"Ona kefil oldu"

Tahlifle onu kabul etti ve işlerini üstlendi, teşkil[15] ile (şeddeyle) sorumluluklarını üstlenmesi için bir insana em­retti.

38- "Hunalike: Orada"

(inde zalike) manasındadır. (Hunake)'nin aslı zarfı me­kandır. Lam'in ziyadesiyle zarfı zamana dönüşür. Çünkü bundaki (lam) ta'rif içindir. Zaman'da ta'rife dahil olmuş­tur.

39- "Yubeşşiruke: Seni müjdeliyor"

Tahfif iledir. Tuhamilere göre kinayedir[16]. El-Beşir de bunun gibi fail manasında feildir.

"Ve yubşiruke" Temim kabilesinin lehçesine göredir ve yubeşşiruke Hicaz lehçesine göredir.[17]

"Allah'tan bir kelimeyi tasdik eden"

Yani İsa'yı. İsa (a'.s.)'ın Allah'ın kelimesi diye isimlen-dirilmesinin sebebi Allah'u Tealanın (kun) emriyle babasız dünyaya gelişinden dolayıdır.

Çünkü Allah'ın kelimeleriyle insanların hidayete erdiği gibi İsa (a.s.) ile de insanlar hidayet buluyordu. Çünkü Allah'u Teala Tevrat'ta onun (Meryemu'1-Azra Betul) den olacağını ve beşikteyken konuşacağım ve ölüleleri dirilte­ceğini söylemişti.

"Ve hasura"

El-Hasur: kadınlara gelmeyen sırları ifşa etmeyen ve arkadaşlarıyla beraber yaptıklarını çıkartmayandır.[18]

40- "Benim hasıl bir çocuğum olabilir."

Yani Zekeriya (a.s.) dedi ki: "Rabbim bana ihtiyarlık gelip çatmeşken ve karımda kısırken, benim bir oğlum na­şı] olabilir?" İşte Allah'ın peygamberlerinin ağzından çıkan bu ifadeler olacak emirden şek içinde olduğundan değil bi­lakis hayret ve taaccübünü ifade etmiştir. Sanki olan emrin adete muhalif olması hasebiyle Allah'ın kudretini tazim etmek istemiş gibidir.

Bir rivayete göre bu sual içinde bulundukları halle bera­ber çocuklarının olacağı bu durumun niceliğini sormuş ki bu kendisi gençleştirilip kansi doğurgan hale getirilip te mi ola­cak, yoksa karısı kısırlığıyla beraber yaşlı halde mi doğuracakdır? diye sorulan sorudur. Bunun üzerine Allah'u Teala şu ifadeyi kullanır. (Kezalike) "Hayır şu haliniz üzere çocu­ğunuz olacak." dedi.

"Rabbim bana bir ayet kıl."

Yani hamilelik zamanı için bir alamet, nişane yap7 Bu da onunla refah ve mutluluğun bir an Önce olması içindir. Bu alamet te insanlarla konuşmama şeklindeydi ve Allah'ın zikrinden alıkoyma, menetme şeklinde bir yasak değildi.

41- "İlla ramzen."

Erramz gizli olan, imayla olur.

42- "Ey Meryem muhakkak ki Allah seni seçti ve te­mizledi."

İstefa'yı tekrarın sebebi çünkü ilk (istefa) yani seçkinlik ibadet ve velayetleydi ikincisi ise evlenmeksizin ve herhan­gi bir şey karıştırmaksızın İsa'nın doğumuyla ilgili seçkin­liktir.

44- "Ey Resulüm, yoksa Meryem'i hangisi himayesi­ne alacak diye, Tevrat yazdıkları kalemleriyle kur'a atarlarken sen onların yanlarında değildin."

Yani Meryem'den fidye veya keffaret için ve onu savun­maları için, Tevrat yazdıkları kalemlerle yazıp kadehlerle de kur'a atıyorlardı. Çünkü yıllar, onlar gibi nicelerini getirip götürdü[19] ve zamanlar onlarla dolup taştı.

Bir rivayete göre bilakis AUah'u Teala Meryem'in kal­bine kendi muhabbetini koydu kavminden olanlar da sevinç­lerinden çığlıklar atarak Meryem'e kim bakacak diye arala­rında kur'a çektiler ve kur'a Zekeriyya'ya (a.s.) çıktı.

45- "Onun ismi Mesih'tir."

Mesih kelimesi çok anlamlı müşterek isimlerden biridir. Şu anlamlara gelir. Altın külçeleri, başın bir yanı, çok cima eden, kuru veya sert mendil, zira (kol, dirsek), ter ya da da­mar ve yalancı manalarına gelir.

Deccal yalancı olduğundan ve bereketi yok ettiğinden do­layı Mesihuhu'd-deccal diye isimlendirilmiştir.

Bir rivayete göre yağ ile yağlanmaktan oluşmuştur, (el-mesihu biddihn) Çünkü bu, israiloğullannda mülke sahip çı­kıp korumanın şartlarından biridir. Ve alemin mülkü duru­munda olan nübüvvet bundan daha evladır.

Bir rivayete göre İlya denilen şahıs İsa'yı yağ ile yağla­dığından dolayı Mesih denilmiştir. Serdedilen bütün bu gö­rüşlere göre Mesih kelimesi feiylun vezninde olup mef'ul[20] manasmdadır. Es-Sari ve El-Cerih kelimelerinde olduğu gibi. Bir rivayete göre Mesih (a.s.) elini sürdüğü her hasta­yı iyileştiriyordu. Mesih kelimesi fail manasındandır. Rahim ve alim kelimelerinde olduğu gibi bir rivayete göre Mesih musaddek'tir (tasdik edilen) yani havarilerler onu tasdik et­tiler feilun vezninde olup mufal[21] manasmdadır. Vekil ve rekildeki gibi.

46- "Ve yine, hem beşikte iken hem de yetişkinken in­sanlarla konuşacak,"

Bu, meleklerin İsa'nın yetişkinken konuşacağından ha­ber vermeleri, onun yetişkin hale, olgun hale geleceğini haber veriyorlar. Bu da gaybi ilimdir. Yine burada Hristiyan-lara verilen bir cevap vardır ki halleri muhtelif, değişken olan ilah olamaz.

"Ve yukellimune'n-nase" cümlesi "vecihen" üzerine atf olduğundan dolayı nasb konumundadır. Sanki şöyle denil­miş "Vecihen ve mükellimen fi'1-mehdj ve kehlen."

Şiirde de buna benzer misalde olduğu gibi:

"Keskin kılıçla ona vurup dürterek geceliyor hayvanı sürmek istiyor ve zulmediyor."[22]

Yani şiirde kasider ile cairin kelimeleri Batırın'ın iki ayrı sıfatlarıdır.

49- "Rasu!"

Züccac şöyle diyor: "Rasulen" aynı şeklide burada atf[23] konumundadır. Yani "Yukellimuhum fi'1-mehdi ve kehlen ve rasulun" Ahfeş'e göre vav zaidtir. Takdiri yuallimuhu'l-kitabe rasulen."

52- "Allah'a karşı yardımcılarım kimlerdir."

Burada (ilallahi) Meallahi manasmdadır. Harfler şartla birbirlerinin yerine kullanılırlar o da fiilelerin tekarub'u dur. (Fiillerin birbirine yakınlığı) Fiiller birbirine yakın ol­duğu zaman bazıları bir harfle, bazıları başka bir harfle müteaddi olur ve harflerden biri diğerinin yerine konulur. Böyle olmazsa (sirtu ila zeydin) cümlesini zeyd'le beraber[24] yürüdüm manasında kullanılması caiz olmaz.

Ayetteki iki harfin birbirlerine yakınlık yönü ise (izafe ve musahabe) beraberlik manasının olmasıdır. Sanki böyle denilmiş (men yendafu finusreti ilallahi) ve bu ifade şunun gibidir. (Menyendafu finusreti maallahi) ve aynı şekilde izafe manası zaten (Lam)'da hasıl olmuştur.

"Havariler dedi"

Bazı kıraatlerde (Havariyyine) nin tahfif ile okunması müşkil olmuştur. Ki bu şundan olmuştur. Makablindeki ya­nın meksur olması imtina olduğu için ancak şöyle denilme­si mümkündür: Havariyyin kelimesindeki(ya)ın aslı şed­delidir ve iki ya'nın peşpeşe gelmesini Önlemek ve istiska­li ortadan kaldırmak için tahfif yapılabilir.

Tahfif halindeki hareke ise şedde manasında olduğu ve onu tasvir ettiği bakımından bir tenbihtir.

54- "Allah da tuzak kurdu."

Bu kelime: Muzavecutul kelam üzerinedir (söz ölçü ve secidd birbirine benzemek) Veya kitabında başında sıfatlar­da istisna ettiğimiz şekilde mübteda olması bakımından lafzi vehm üzerine değildir. Lakin kelamın münteha'sı (so­nu) ve tamamlanmış olması üzerinedir.[25]

Şüphe yok ki Mekr'in (hile) başlangıcı bizdendir. Ken­disiyle hile yapılanı onun şerrine koyma iradesidir. Bunun tamamı şu şekilde olur: Ancak gizli yapılan hile ve tedbir­ler (tuzak) neticesinde olur. İşte bu gizli tedbirler Allah 'u Te-ala'dan bilmedikleri bir hesap ve yön üzere cezayı hak ede­ne yaptığına dair bir misaldir.

55- "Muhakkak ki seni öldüreceğim."

Yani öldürmeden seni kabzedip semaya götüreceğim demektir.[26] Mesela teveffeytu minhu hakki (Hakkımı ondan teslim aldım) manasındadir.

İbni Abbas'tan rivayet edildiğine göre Allah, İsa'yı ölüm şekliyle alıp götürmüştür. Ve daha sonra onu diriltti ve ke­rametinin mahalli olan semaya kaldırıp götürdü. Tefhim ve tazimden ötürü kaldırılış Allah âzze ve celleye izafe edilmiştir. İbrahim (a.s.)in şu sözünde olduğu gibi:

"Muhakkakki ben rabbime gi diyorum ."(Saffat: 37/99)

Zira İbrahim (as) Irak'tan Şam'a gitmiştir.

61- "Gelin"

Bu kelimenin aslı (tealeyu)'dur. Tahfif için (ya) düş­müş (vav)'da cem alameti olarak kalmıştır.

Hasan bir gurupla beraber (tealu)[27] şeklinde okumuşlar-ki mahzuf olan (ya)nın harekesine bir işaret olsun. Zira an­cak şöyle denilebilir. Teaîa tekaddeme konumundadır. Çün­kü tekaddum taalin ve taahhur ise inhifadtır..

Bilmiyormusun ki senin şu sözün (Kaddemtuhu ile'l-hakimi) şu sözün aynısıdır: (Terafana ileyhi) Yani davamı­zı hakime ilettik.

"Lanet edelim"

Yani yalan söyleyenin ve inatlaşanın kim olduğunu tes­pit etmek için Allah'ın lanetini onların üzerine getirerek ar­tık duayı bitirelim demek işiyor. Buna lanetleşme de deni­lir.

Mesela Behletullahi: Allah'ın laneti demektir. Yalan söyleyip cedelleşenler, lanetleşmekten kaçınmışlardır. On­lar Necran'in[28] Hiristiy anlarıdır.

62- "Muhakkak ki bu hak olan kıssadır." "El-Kasasu" inne'nin haberidir. (Lehuve) Atfı beyandır. Ve bu gibi durumlarda mananın takriri için (Lehuve) gelir. Kufiler bu gibi durumlar için (El-imad) diyorlar ve irabta ma-nallinin olmadığını söylüyorlar. Aynı şekilde şu ayette ge­çen (Haulai) kelimesinin hükmü de irabta mahallinin olma­dığına hükmediyorlar:

"Ha entum haulai hacectum."         (Ali İmran: 3/66) Ancak şu ayeti kerimeye (min) harfinin dahil olması (ve-ma min ilahin illallahu) gaye veya amacın ibtidasi (baş­langıç) içindir. Nefy ile ittisal olduğu zaman, gayeyi baştan sona ihtiva edip kapsar.

72- "Gündüzün başlangıcı."

Yani gündüzün başlangıcı, evveli. Bu manaya parelel ola­rak Rabi b. Ziyad da şiirinde ifade etmiştir:

"Kim ki Malik'in öldürülmesine seviniyorsa, kadınları­mızı gündüzün gözünde getirsinler. Kadınları sabahleyin se­her vaktinin belirmesinden önce, başı ve kolları açık şekil­de gönderildiğini görür."[29]

73- "Size verilenin bir mislinin verilmesi" Cümlede (La) nın takdir edilmesine ihtiyaç vardır. Şöy­le (irine hudallahi eyyuhe'l-müslimune enla yu'ta ahadun misle ma utiytum mine'l-kitabi ve enla yuhaccukum)'dur.

Buna göre bu cümle şu cümlenin (innel huda hudallahi) haberidir. Bu kavi, kelamın tam anlamıyla (yani kelamın ta­mamı) yahudileri anlatan, dile getiren, hikaye eden şu ayet üzerinedir.

"Sadece sizin dininize tabi olana inanın." ve daha sonra ibtida (başlangıç) şu kavil ile olur.

"İnnel huda" Bununla ilgili Züccac'a[30] ait başka bir gö­rüş daha vardır. Ayet'in tamamı, şu kavillerinden dolayı, Ya­hudilerin kavlerinin hikayesidir:

"Biz ve müslümanlar hidayet üzereyiz onlara iman etme­yin ki sizin, onları tasdik etmenizden dolayı, müşrikler de onları tasdik etmesin ve onlara iman etmeyi red edip kabul etmeyenler sizin iman etmenizle onlara iman konusunda cedelleşmeye ve münakaşaya gitmemezlik yapmasınlar."

75- "Ümmilerin malını almakta bizim için vebal yok­tur."

Yani Arapların[31] mallarım aldığımızdan dolayı bize bir sorumluluk yoktur. Bir rivayete göre bu şey bazı yahudilerin yanında bulanan ve eski arkadaşlarına ait olan ve müslüman olduktan sonra arkadaşlarına vermek istemedikleri emanetlerdir ve kitabımızda; dininizi değiştirdiğiniz za­man malınız bize helaldir diye yazıyor dedi. Ayetin nüzu­lü esnasında da Rasulullah (s.a.v.):

"Allah'ın düşmanları yalan söyledi. Cahiliyyyede olan herşey şu an ayaklarımın altındadır. Ancak emanet müstesnadır. Emanet iyi olana da facir olana da iade edilir."[32]

Araplar, ummidirler, Çünkü onlar yazmayı bilmiyorlar bu yüzden onlar annelerinden doğdukları gibidir.

Bir rivayete göre bu onların mekanları olan ummu'l-kura (Mekke)'ye nisbettir.

16- "Bela"

Nefesi bitip tükendiği zaman buranın üzerinde tam bir vakfe (durak) yapılır sanki şöyledir. "Bela aleyhim sebi­lim."[33]

78- "Dilleriyle tahrif ediyorlar."

Yani onlar ayetleri tebdil ve tağyir ile tahrif ediyorlar as­lı: "Yaharrikuneha"dır hareket ettirip, götürüp getirmedir.

Ferazdak da şiirinde leva kelimesini hareket etmek ma­nasında kullanmıştır:

"Kura vadisi önümüzde görünmeye başladığında ve böl­genin kenarları, köşeleri belirginleştiğinde, kavmin için­den bölgeyi özleyen herkes başını, tıpkı su dolu bulutların gelip gittiği ve hareket ettiği gibi sabırsızlıkla, iştiyakla getirip götürüyordu."[34]

79- "Rabbaniler."

Yani Rabbaniyyune bi'1-ilmi (Bildiği ile amel edenler­den olun) Errabban: Bir işin sevk ve idaresini yapıp onu ted­bir[35] eden manasmdadır. Rebe'ş-şey'e.yurebbihi fehuve rebbanun vezinleri üzerindedir, izaf yasından dolayı de­ğiştirilmiştir. Bahrani ve lehyani de olduğu gibi ve tıpkı (Ems) kelimesine; Emsey ve (harem) kelimesine de haremey denildiği gibi.

Bazı kıraatlarda (Rubbiyyune)[36] şeklinde okunmuştur.

81- "Allah vakti zamanında Peygamberlerin misakı-nı (bağlılık sözünü) almıştı."

Yani Muhammed'e (s.a.v.)[37] iman edip tasdik etmeyi ka­vimlerine de hakeza götürecekleri sözü üzerine de misaklarını almıştır.

"Lema ateytukum"

Muberrid'in görüşüne göre ceza için olan (ma)'nın üze­rine giren (lam) tahkik içindir. Manası şöyledir. (Le mehma ateytukum)

"Min kitabın ve hikmet'in summe caekum rasulun mu-saddikun lima maakum le tu'minunne,"

"Le tu'minunne" nin üzerine gelen (lam) kasem içindir şu kavlinde olduğu gibi "Le zeydun vallahi le tetiyennehu."

Bir rivayete göre birinci (lam) kasem içindir. Yani (Val­lahi lema ateytukum)'dur.

(Le tu'minunne)'deki ikinci (lam) ise kasemin cevabıdır. Şu ayet misalinde olduğu gibi:

"Şayet Allah yolunda ölür veya öldülürseniz Allah in­dinde sizin için mağfiret vardır."       (Ali İmran: 3/157)

"Lima Ateytukum" şeklinde okuyan şu sebeble okumuş­tur. "Kane min ecli maateytukum" Çünkü kitap verilen her peygamber, içinde olan emir ve yasaklar üzerine ondan mi-sak alınır. Bir rivayete göre meksur olan bu (lam) harfi, ba'de (sonra) manasındadır. Yani (Ba'de ma ateytukum) size gel­dikten sonra. Tıpkı (selase) için halevne dediğin gibi:[38]

Nabiğa şöyle demiş:

"Onun bazı ayetlerinin olduğunu düşündüm, onları yedi senede öğrendim ve zalamu ise yedidir.[39]

Musakkeb şöyle dedi:

Dubeyb mevkisinde yük devesi olan vadiden bir an Ön­ce çıkamaz.[40] Yani zaman ve yavaşlıktan sonra.

83- "Ona teslim olup"

Yani Allah'a teslim olup boyun eğerek tam teslimiyet gösterdiler. Hasan'ın dediğine göre sema ehli itaat etmeyi isteyerek yeryüzünün ehli de bazıları isteyerek ve bazıları da kerhen itaat ettiler. Bu tercih ya seçim anındaki korku­dan ya da ta'yin edildiği zaman zorda kaldığından olmuştur.

93- "İsrail'in kendine haram kıldıkları dışında"

Yakub (a.s.)'ın develerin etini kendine haram etme sebe­bi, yemeklerin içinde kendisinin en çok hoşuna gittiği ye­meklerden biri olduğundandı. Kendi kendine ahdetmişti ki eğer Allah beni siyatik (tıp) hastalığından (bir tür kadınlar­la ilgili hastalıktır) kurtarıp şifa verirse, en sevdiğim yemek­lerden birini kendime haram edeceğim![41]

Sonra şöyle denilmiş: Bu haram etme Allah'ın izniyleydi. Çünkü tahrim ve tahlil (helal etme) Allah'a aittir. Bİr rivayete göre tahrim'in kendisini izafe edilmesi sebebiy­le bunu içtihadıyla yapmıştır. Zira içtihadpeygamerlerler için caizdir. Böylece helal'in haram edilmesi bizim şeriatimizde caiz değildir. Buna maruz kalan ise yemin keffareti-ni öder. Allah'u Teala ayette şöye buyurmuş:

"Ey nebi Allah'ın sana helal kıldığını niçin kendine haram kılıyorsun."                               (Tahrim: 66/1)

Böylece Yakub (a.s.)'ın develerin etinde hastalığını art­tıran bir illetin varolduğunu farkedip terketmiş olması ve böylece azmine gem vurup arzularını bir kerrede kesmek için kendine haram etmiş olması da caizdir.

96- "Bibekkete"

Ayette geçen "Bekkete" Mekke'dir. Mücahid'ten rivayet edilmiştir: İbrahim'den rivayet edildiğine göre Bekkete beytullahm bulunduğu mekandır. Ebu Ubeyde'den rivayet edildiğine göre Mekke vadisidir.[42]

Bekkete kelimesi izdiham manasında olan (Ettebak)'tan türemiştir. Bir rivayete göre bekkete zorbacıların boyunla­rına vurup kırmak manasındadır. A'rabiyye de cahiliyyedeyken şiirde bekkeyi aynı bu anlamda kullanmıştır.

"Ey oğulcuğum Mekke'de ne küçüğe ne de büyüğe zul­metme. Ey oğulcuğum kim ki Bekke'de zulmederse bir ta­kım serlerle karşılaşır."[43]

97- "Orada apaçık ayetler vardır."

Yani orada açık alametlerle İbrahim'in makamı vardır. Bu ceylanla kurdun birarada bulunmasıydı. Ta ki haremi şe­riften çıktığı zaman kurt avcılara dönüp geliyordu. Ceylan da ürküp kaçıyordu. Orada asi olup helak olanlar, Fil asha­bının kıssası, o kadar taşlanmıştı ki uzun ve çok müddet geç­mesine rağmen taşların izi vardı.[44] Kuşların beytullahm üzerine konmalarının imtina edilmesi.[45]

Ruknu'l-Yemani'nin olduğu yönde Bakur günlerinde genelini kapsarsa bu sene Yemen sulanır eğer Şam tarafını kapsarsa Şam sulanırdı. Beytullah'ın hepsini kapsarsa böl­genin hepsi sulanırdı. Zemzem kuyusunun orada olması ve İbrahim'in ayak izlerinin makamında[46] olması ve daha ni­ce alametler.

99- "Şuhedau: Şahitler" Yani ukelau (akıllılar) şu ayette olduğu gibi: "Ev elkassem' a vehuve şehid."              (Kaf: 50/37)

"Tebğunha iveca" Zikzak çizerek Allah yolundan çe­virmeye çalışmaktır. Şu ayette olduğu gibi:

"Yebğunekumu'I-fitnete."                  (Tevbe: 9/47)

El-İvec sözde, amelde ve yerde olan birşey veya hareket söz vs. dir. El-Avec ise duvar ve surlarda olandır.

102- "Teslim olmuş kimselersiniz"

Yani Allah ve rasulunün emrine teslim olup boyun eğmiş­siniz.

103- "Sefa hufretin"

Yani çukurun kenarı ve ağzı üzerinde demektir.

110- "Hayırlı ümmet oldunuz."

Yani diğer ümmetlerin birbirlerlerine peşpeşe sizin müj­denizi verdiği ve diğerlerinin duyup tanıdığı[47] ümmetsiniz. Bir rivayete göre ayette geçen "kane" fiili tammedir. Yani hadestum hayre ümmetin.

Bir rivayete göre ayette geçen "Kuntum ve Entum" ay­nıdır. (Kane)'nin onun üzerine girip çıkması, bir işin ve vukuunun te'kid'ini hakikat menzilindeymiş gibi olduğunun faydasını veren (ela) harfinin menzilindedir.

111-"İlla ezen"

Yani ancak rahatsız edip eziyet veren bîr kelam (bi hablin) yani and ile.

113- "Kitap ehlinin hepsi bir değildir. Onlardan kaim bir ümmet vardır."

Yahudilerden olan Abdullah b. Selam ve bir grup arka­daşı müslüman olduğu zaman yahudiler onların hakkında şöyle dediler. Bizim ancak şerlilerimiz ve kötülerimiz müs­lüman[48] oldular. Ayette geçen (Leysu)'daki gizli zamir, ehli kitapa raci oluyor. Çünkü daha önce zikredilmişlerdi. Ebu Ubeyde'den rivayet edildiğine göre bu cümle (Ekelu-nil berağisu)[49] kaidesi üzerinedir.

115- "Felen yukferuhu: Onlardan asla inkar edilmeye­ceksiniz"

Yani onun verdiği sevaptan asla mahrum olmayacaksı­nız. Burada mecaz kaidesine göre sevab'ın menedilişi küfür diye isimlendirilmiştir. Tıpkı Allah'u Teala'nın vereceği se­vabın şükür diye nitelendirildiği gibi. Bir rivayete göre Al­lah şakirdir manasmdadır.

117- "Sirrun"

Soğuk bir rüzgarın sesidir. Sırrun es-sarir'den[50] gel­miştir.

Hatim Tay şiirinde simin kelimesini bu anlamda kullan­mıştır.

"Ey ateş tutuşturucusu gece, soğuk bir gecedir.

Ey ateş tutuşturucusu, rüzgar şiddetli sesli soğuk bir rüzgardır.

Ateşi tutuştur ki geçen kimseler ateşini görsün.

Eğer ateşin misafiri celb ederse sen özgürsün, hürsün."[51]

118- "Bitaneten"

Aranızda işlerinizi gizleyebilecek arkadaşlarınızı sırdaş ve dost edinin demektir.

"Fesattan geri kalmazlar"

Yani sizin hakkınızda şer, fesad vs. yapmaktan kusur et­mezler. Bir rivayete göre kusur ve tereddüt etmezler.

Bundan dolayıdır ki tereddüt edene (muhbiu) deniliyor. Ve (dimanun vehubul) deniliyor. El-hubul[52] nefsin dışında olan'dır.

Şöyleki yan veya etraflarının gittiği zaman temel esası­nın şeklinin sallanmasıdır.

Zûcccac "Aruz" kitabında şöyle demiş: Mustefilinede buna benzer (sin ve fa) harfi gittiği zaman (mut'ilun mah-bun) şekline nakl edilmiş olur.

119- "Haentum haulai"

Bir tenbihtir. Ulai münafıklara hitaptır ve tekrarın fayda­sının zahir olması için hitab yapılmıştır.

120- "La yedurrukum: Size zarar vermez."

Şart'in cevabıdır. Kelamın delalet etmesi için (fa)'sı hazf edilmiştir.

Bir rivayete göre (layadirurkum) idi sonra cümle şartın cevabıyla meczum olmuştur, (ra) harfi (ra) da idgam edilmiş­tir. Birinci zamme (dat) harfine intikal edilmiş ve son (ra)'nın zammesi de (dat)ın zammesine intikal edilmiştir. Tıpkı (umdud) kelimesi için zammeyle (muddu) denildiği gibi.

121- "Bir vakit erkenden Medine'deki ailenden çık­mıştın."

İbni Abbas'tan rivayet edildiğine göre ve bu olay Uhud gününde olmuştur.

122- "O zaman içinizden iki birlik savaş korkusun­dan geri dönmeye niyetlenmişti."

Bunlar, Benu Seleme, Benu Harise ve Ensarlardan[53] iki gruptu veya birlikti.

"Ve onların velisi Allah'tır."

Yani velisiAllah olanlar nasıl olur da hezimete uğrar?!

125- "Min fevrihim"

Yani min vechihim[54] (hemen ön taraftan üzerlerine gel­medir) manasındadır.

Bir rivayete göre yani kızgınlıklarından[55] manasındadır.

Onların kızgınlan sebebiyle köpürüp kükremeleri, tencelerinin kaynayıp fokurdamasına benzetilmiştir.

"Musevvimine"

Yani sürüdeki damgalı ve nişaneli olanlar gibi onlar da nişaneli nişaneli kafirlerin.üzerlerine gönderildiler. Bir ri­vayete göre (musevvimin) kelimesi (Essevmetu)dandır. Ya­ni nişanelendirildiler ve belli alametler edindiler. Onların ni­şanları ise beyaz sarık veya feslerdi.[56] Atlarının nişanesi ise alınlarındaki tüylerinin yeşilliğiydi (Yeşil perçinli)

126- "Sizin için ancak müjdedir"

Yani hak üzere olduğunuza delalettir.

127- "Böylece Allah, o kafir olanlardan bir kolu kes­sin veya perişan etsin de."

Yani Bedir gününde küfrün elebaşları ve sapıklığın öncüleri öldürüldüler.

"Ev yekbitehum: Perişan etsin."

Yani perişan etsin. Bir rivayete göre onları yüz üstü düşürsün.

128- "Ev yetube aleyhim: Yahut size dönsün"

"Tevbeleri kabul edene dek" Veya "Onların tevbesini ka­bul etsin" manasındadır. Ama daha iyi olan lafzın konumun­da kalması bakımından "ev yekbitehum" üzerine atfedilmesidir. Ve bundan sonra "Ieyseleke minel emri şey'un" cüm­lesi de itirazi cümle olur.

130- "Edafen mudaafeten: Kat kat"

Yani her miadı dolunca ikinci kez te'cil edip aslının[57] üzerine artış koyarak veya aslım ziyadeleştirdiler. İşte bu faz­lalık riba (faiz)'dir.

133- "Ve eni göklerle yer kadar olan cennete..."

Yani bu cennet döşenip birbirine eklendiği zaman eni bu kadardır. Rasulullah'a (s.a.v.):

"Eğer cennetin eni gökler ve yer kadarsa ateş nerede olacak?" denildiği zaman o da:

"Sübhanallah! Gündüz geldiği zaman gece nerede­dir?" dedi.[58]

İbni Bahr bunun te'vilinde aşırı giderek şöyle demiş: "Cennetin eni eğer satışı caiz ise bu da pahasıdır. Alış-veriş akidlerindeki muavedeye benzer."

134- "Bollukta ve darlıkta infak eden kimseler..."

İkisini zikretmesinin sebebi; ikisinin de inşanı cimriliğe sevkettiğinden dolayıdır. Malın sevgisi şu iki haletten olur: Ya malın çokluğunda çok rağbet gösterilir ve cimrilik yapı­lır veya malın azlığında ona ihtiyaç duyulur ve cimrilik ya­pılır. Birinci hale misalen şiirde şöyle dile getirilmiş:

"Çünkü Şevi b. Mashar'ın sulbündeki yeşerti öyle bir ziyadeleşti ki o yeşerti ancak cömertliği fazlalaştırdı.

Cimri olan Şevi mızraklarını aldığı zaman Şevl'in mız-raklarıyla tamamen ezene kadar attı, fırlattı."[59]

İkinci halin misalinde Ebu Mihcen şöyle dile getirmiş:

"Ey kadın, benim malımdan ve çokluğundan kavme bir şey sorma. Zira kavimden, benim dinim ve ahlakım hususun­da sor.

Oysa bu daha iyidir. Benim malım, artan ve çoğalan bir değerde değildir. Bir boyun darbesiyle onda olan sırrımı giz­lerim."[60]

139- "Eğer müminler iseniz."

Zaten onlar müminlerdir. Ancak bilsinler ki sadık olan imanın gerekliliği; Allah'a olan bağlılığından dolayı, mümi­nin ye'se düşmeyip mahzun olmamasıdır.

140- "Karhun."

Fethayla "cirah" yara manasında, zammeyle[61] cerahatin verdiği elemdir. Bir rivayete göre fethayla mastardır. Zam­meyle de isimdir.

"Nudaviluha"

Yani onu (sevinçli ve kederli günlerin) afetlerin azlığı ve çokluğuyla evirip çeviririz. Burada müminlerle kafirler arasın­daki nasr (yardım) varid olmamıştır. Çünkü kafirlere yardım edilseydi onları sevmiş olurdu. Zira hiçbir zaman mutluluk do­lu yaşam günleri müminler için ebedi olmadı. Çünkü onlara dünyanın onlar için fani olduğunu ve yeterliliğin olmadığım ve hakir görme çağrısında bulunuldu ki sonunda zafer olan ni­metin ve hüsnü akibetin değeri bilinsin.

141- "Veliyumahhise."

Yani onları tertemiz, halis ve günahlardan arındırması için. Bu ifade "Mahasatu'l-maşiyetu temhusu mahsen" den alınmıştır. Koyunun tüylerinin[62] gidip derisinin çıkıp görün­mesi manasındadır.

Günahların temizlenip giderilmesi, nefislerin ölüp fani ol­ması ve gitmesi Ölçü ve zikredilmeleri bakımından aynı kategoride yer alması gibidir.

142- "Yaksa Allah bilmeden."

Manası şudur: "Yeniden bir ilmin vaki olması değil, bi­lakis var olan, malum olan bir şeyin vaki olmasıdır."

"Sabredenleri bilmeden"

Naspolunmuş ve atften tasrif edilmiştir. Çünkü ikincisi­nin nefy'i manasında değildir ki, birinci nefy'in üzerine atfedilsin. Bilakis o ikincisinin ve birincisinin bir araya gelmesini menetmesi üzerinedir. Mütevekkil Leysi'nin şi­irinde de olduğu gibi:

"Herhangi bir huy veya ahlaktan dolayı kınama yoksa sa­na utanç verici onun gibi birşey hasıl olabilir ve yaptığın za­man büyük olur.

Saf ve iyi gördüğün kimselere karşı tek yönlü ve aynı ta­biatta görün zira cömert olan devamlı diri ve kaimdir."[63]

143- "Ölümü temenni ediyordunuz."

Bedir savaşından geri kalanlar şehadeti temenni etmişlerdi. Sonrada Uhud[64] savaşı olduğunda arkalarını dönüp gittiler.

144- "Muhammed sadece bir elçidir."

Uhud savaşında Rasulullah'ın (s.a.v.) Öldüğü haberi ya­yılmıştı. Eğer peygamber olsaydı ölmezdi demişlerdi.

146- "Ve keeyyin."

Bu kelimede dört lügat vardır. Keeyyin[65], Kain[66] (ayn harfiyle kain veznindedir), Ke'yin (Keften sonraki hemze ayn gibidir) ve Kein (ayn ile) Kem[67] vezindedir.

"Keeyyin" kelimesinin aslı kem (kaç) manasmdadır. Yunus "kain" kelimesinin Kevene'den yapıldığını zannet­miş. Ama böyle olsaydı irap edilirdi.

"Onunla beraber Rabbaniler savaştı."

Burada Peygamber'in vasfı üzerine cer konumundadır. Veya hal üzerine nasp konumundadır. Er-Ribbiyyun: Ha-san'dan rivayet edildiğine göre es-Subber alimleridir. Yu­nus ve Kutrub'un dediğine göre bunlar fırkalarda[68] olan ce­maatlardır.

152- "Tehussunehum"

Yani o sıralar savaşıp öyle bir düşmanları öldürüyordu­nuz ki.[69]

"Ve aseytum"

Yani Rasulullah'ın okçulara kalmalarını tavsiye ettiği ye­ri terketmekle emre itaatsizlik yapmışlardı.

"İçinizden kimi dünyayı istiyordu"

Yani zafer sevinci ve ganimet arzusuyla.[70]

153- "Tusidune"

Yani boyuna Medine yoluna doğru uzaklaşıyordunuz. EI-is'ad bir yerden uzaklaşılması bakımından yürümeye koyul­masıdır.[71] Bir rivayete göre el-is'ad gitmekle uzaklaşmak­tır.[72]

Seleme b. Harşeb'in şiirinde ifade ettiği gibi:

"Oduncular uzaklaşmaya başladılar ve ta boş bir şey bitmeyen dikenli kumluk alana gidip yaklaştılar."[73]

Bişr'in sözü şöyle:

"Ribab kabilesi uzaklaştı, onlardan ne bir görüntü vardı ne de hapsetmekle bir ateş vardı.

Etrafımızdan uzaklaşıp gittiler gibi oldular fakat bir de baktık ki yakınımızdan gölündüler adeta gizli fısıldaşmalarmı duyuyoruz.[74]

Deniliyorki: "Es'ade'r-raculu" yani adam yükseldi ma-nasmdadır. Efraa: aşağı doğru indi. Ferraa es'ada[75] misali yükseldi manasındadır. Zira burada izzetlerinden dolayı yürümedeki uzaklaşmaları kastediliyor ki emin bir şekilde bölgelerinden uzaklaşarak odun topladıkları açığa çıksın.

Çünkü bu ayet müslümanlardan bir kısmının dağ yolla­rından gidip Mekke'ye doğru yol alan ve Rasulullah'ın dağda onların üst tarafında olup kendilerini çağırıp ta ona ce­vap vermeyen bir gurup üzerine nazil olmuştur.[76]

"Ğammen bi ğammin"

Yani Allah sizi kedefüzerine kederle cezalandırdı. Me­sela "Nuziltu bibeni fulanin" yani "falanca oğullarının üze­rine doğru indim" demektir.

Birinci keder, bozguna uğramaları, ikincisi ise Rasulul­lah'ın ölüm haberinin yayılmasıdır.

154- "...bu zümreyi de nefisleri can kaygısına düşür­müş gözleri uyku tutmaz olmuştu."

Bunlar ganimet için orada hazır bulunan ve cahiliyeye ait bir zan ile Allah'ın müslümanlara kurtuluş ve şehadeti na­sip etmeyeceğini zanneden münafıklardı.

"Muhakkak ki emrin tamamı Allah'ındır."

"Kullehu" nun naspedilişi emri tekid etmek üzerine ol­duğu içindir. Yani "innel emre acmaa" ayrıca sıfat üzere nas-polması da caizdir. Yani "el-emre cemiahu" ayrıca emirden bedel olması üzerine naspolmasıda caizdir. Yani "inne kullel emri lillahi".

"Kullunu"[77] nun ref'a olması, mübteda olduğu içindir. "Lillahi" onun haberidir. Mübtedadan oluşan cümlenin ha­beri, inne'nin haberidir.

156- "Guzzen: Savaşan"

Gazin kelimesinin cem'idir. Şahidin ve şuhhed'te, aidin ve üvved gibi.

158-  "Ölür veya öldürülürseniz O'nun huzurunda toplanacaksınız."

Birinci lam kendilerinden olan bir yemindir. İkinci lam ise cevaptır.

Sanki şöyle denilmiş: "Vallahi in muttum le tuhşerune."

Vallahi eğer ölürseniz haşrolunacaksmız demiş gibidir.

"Febima rahmetin minallahi."

Allah'ın hangi rahmetinden dolayı? manasındadır. Bu öy­le bir nimet üzerine yapılan bir ta'zimdir ki bu makamda, ko­laylıkla onlara yardım etmişti. Eğer onlara ağır gelseydi korku ve heybetten ondan kaçarlardı ve düşman da onların ardına verirdi.

159- "Fezzan"

El-Fezz katı ve kuru manasındadır. El-İftizaz da bunun gibidir. Deve işkembesi suyunun çekilip içilmesi ve fıtrata uygun olmadığından kişiye verdiği buruşukluk ve karamsar­lıktır. Suyun katılığı ve sertliğini şöyle dile getirmiş:

"Ben öyle biriyim ki susuzluk için işkembenin katı tik­sindirici suyunu sıktıkları zaman yorgunluk ve şiddetli yor­gunluk ve elemlere sabrederim.

Öyle biriyim ki bir saat onun katı kanını akıttıkları ve iş­kembe düğümü veya akdi yerinden çözüldüğü zamanda da sabrederim."[78]

Ferezdak ta insanların katılık ve sertliği ile dile getirmiş:

"Ey miskin Allah mı gözlerini ağlattı, zira onun göz yaşları yokluğa aktı. Çünkü aşağıya doğru aktı, gitti. Kisra gibi üzerine buğzedilen sert, katı veya Kayser gi­bi birini ağlattın."[79]

161-"Enyeğulle"

"En yehune" yani ihanet etmek manasındadır. En YeğulIe[80] ihanet edilmektir. Bir rivayete göre hiyanet bulmak ma­nasındadır. Ecbentuhu ve ebhaltuhu gibidir. Bir rivayete göre ona ğallelte denilir. Ekzebtuhu ve ekfertehu gibi.

"Kim ganimetten aşinrsa aşırdığıyla beraber gelir."

Yani hıyanet eden kıyamette yaptığı hiyaneti omuzunda olduğu halde gelir. Bir rivayete göre yaptığı hiyaneti hiçbir zaman kendisinden kefaret karşılığı affolmaz. Ancak sahi­bine iade etmesiyle olur.

163- "Hum derecatun."

Yani sevap ve ikap ehlinin yerleri, mevkileri derece ve mer­tebelere göredir. Ateşin dereceleri en altta olduğu için derekat denilir. Cennetinki de üstte olduğu için derecat denilir.

Bir hadiste şöyle buyrulur:

"Cennet ehli olanlar, üliyin ehlini (cennetin en üst derecesindekileri), semadaki yıldızların göründüğü gibi gö­recekler.[81]

Amelleri muhtelif olduğu zaman kişilerin amellerine göre dereceleri de muhtelif şekillerde olacaktır. İbni Hur-me'nin şiirinde olduğu gibi:

"Ölüm onları gaye edinip atmak için mi yaptık; benim adamlarım onları soyup bir tarafa atıyor yahut sellerin de­receleri midir. "[82]

165- "Muhakkak onon iki misli size isabet etti."

Uhud günü, müslü manlar dan 70 kişi şehid düşmüştü. Buna karşılık Bedir gününde de müşriklerden 70 ölü, 70'te esir alınmıştı.

167- "Evidfau."

Münafıklara gelin savaşmasanız bile düşmanın saldırıla­rını çokluğunuzla önleyin denilmişti.

"Yekulune bi efvahihim"

Ağızlarıyla kalplerinde olmayan şeyi söylüyorlardı.

Denilse ki: malum olan odur ki sözün sadece ağızla söy­lenmesi gerekmezini ki? Neden böyle gelmiştir. Deriz ki sö­zün hem kalple hem de lisan ile söylenmesi ihtimali vardır. Ve böylelikle de zanni ve itikadı mana üzerindedir.

Tevbe şöyle dedi:

"Değilmi ki ey saf ve temiz nefis nasıl olur da onu söy­lüyorsun. Şayet atılan korkan biri ona yakınlaşmak ve kom­şu olmak istese ona haber verir.

Yok eğer niyeti ondan uzaklaşıp ıraklaşmak olsa leyla on­dan intikam alacak yahut onların esiri serbest bırakılacak.[83]

170- "Kendilerine henüz kavuşmayanları müjdeli­yorlar."

Yani arkalarından kendilerine şehitlik rütbesiyle katıla­mayan mücahitler hakkında müjdelenerek istiyorlar. Tıpkı ailesinden gurbetten gelen birinin müjdesinin verildiği gi­bi.

173- "Onlar öyle kimselerdir ki insanlar kendilerine, şöyle demişti..."

O kişi Nuaym b, Eşcai'ydir ki Ebu Süfyan müslümanlan korkutup geri bırakmak için ona bir miktar mal vermişti. Ta kî müslümanlar geri kalsın kendisi de güven ve güven­lik içinde olsun.[84]

Ayette geçen müfred lafzının yerine cem' lafzının geti­rilmesi ya emrin tefhimi (olayın ciddiyeti) için ya da kavi ve­ya amelin ihtidası (başlangıcı) içindir. Mesela bir grup in­sanı beklerken, onlardan birisinin gelmesiyle, insanlar ve­ya millet geldi demen gibidir.

175- "Dostlarını korkutuyor."

Yani şeytanın dostları sizi korkutmak istiyor veya dost­larıyla korkutmak istiyor demektir. Şu ayette olduğu gibi:

"Li yunzire be'sen şediden. İmansızları şiddetli bir azap ile korkutmak için."                             (Kehf: 18/2)

178- "Sanmasınlar ki, kendilerine mühlet vermemiz onlar için daha hayırlıdır."

Şu kavi için:

"İnkar edenler sanmasınlar."

İki mef’ul yerine geçmiştir. Bu senin şu sözüne benzer: "Hasibtu enne zeyden kaimun" Bu iki mefulun hükmünde­dir. Çünkü o hem hadis (olayın varlığım bildiren durum) hem de muhdesun anhu'dur. (Kendisinden söz edilen). El-İma-letu: Müddetin uzatılmasıdır. El-Mulavetu: Zamandır (dehr).

"Günahlarını arttırmaları için"

Yani işlerinin akibeti, günahları arttırmak olsun.

179-  "Bununla beraber Allah size gaybi bildirecek değildir."

Burada afet ve belanın kaldırılması söz konusu oldu­ğundan dolayı, münafıklarla müslümanların birbirinden temyiz edilmesi durumuna işaret vardır. Lakin maslahat ge­reği, peygamberlerin bazılarına gaip olan bazı şeyler bildi­rilir.

183-"Bikurbanin."

El-Kurban yakınlaşmak manasındadır ve mastardır. Er-Ruchan ve el-Hüsran'da olduğu gibi. Daha sonra geniş ma­nada kendisiyle Allah'a yakınlaşmak manasında kullanılmış­tır.

184- "Bil beyyinati ve'z-zuburi vel-kitabi."

Burda ez-Zubur ile kitap bir araya getirilip cemedilmiş-tir. Çünkü ikisinin aslı muhteliftir. Çünkü Zebur'dur, Yani içinde ez-Zebr (hakkın hilafına olan azarlama, korkutma) vardır. O da bir kitap ismidir ve harflerin biraraya getirilmesiyle oluşmuştur.

188- "O ettikleri fenalıklara sevinen ve yapmadıkla­rı şeyda övülmeyi seven kimseleri de sakın azaptan kur­tulmuş biryerde sanma..."

Bu kimseler, Rasulullah'ın (s.a.v.) tekzip edilmesine ve sevinen Rasulullah'ın (s.a.v.) davasını ve emrini gizleme üzerine anlaşan Yahudilerdir.[85] "La tahsebenne" nin bi­rinci haberi "bi mefazetin mine'1-azap" tır. Ama kelamın uzunluğundan dolayı ikisinin arasına "Fela tahsebennehum" girmiştir.

103- "Ey Rabbimiz, doğrusu biz bir davetçi işittik."

Yani Kur'an'ı[86] işittik.

"Seni aldatmasın"

Ey dinleyen ve dinleyici.

"O, Allah'ı tanımayanların refah içinde diyar diyar dönüp dolaşmaları..."

Yani verilen nimetlere ve küfürlerine karşılık hesaba çekilmeyeceklerini sanma.

198- "Nüzulen min indillahi."

Mastar manası üzerinedir. Çünkü onların orada ebedi kalmaları öyle bir girişle girmelerini gerektiriyor. Bir riva­yete göre cümle tefsir manası üzerinedir. Şu sözde olduğu gibi: "Huve leke hibeten ev sadakaten: O senin için hibe ve­ya sadakadır."

199- "Gerçekten Allah hesabını pek çabuk görür."

Yani amellere göre gereken mükafat veya cezayı çabuk verir. Zira cezanm (mükafatın) vakti pek yakındır. Veya ma­nası şöyledir: Bütün mahlukatların hesabı aynı vakittedir. Deniliyor ki bu zaman süresi bir koyunu sağacak kadarki sü­redir. Çünkü Allahu Teala için bir şeyin hesabını görüp di­ğerine geçmesi ve herşeyi aynı anda bitirmesi pek hafiftir.

200- "İsbiru."

Yani Allah'a olan itaat üzere sabrediniz.

"Vesabiru"

Yani Allah'ın düşmanlarına karşı sabrediniz.

"Ve rabitu"

Yani Allah yolunda cihad için nöbet beklesin.[87]

Er-rabitatu ve'r-ribatu: Düşman müdafaası için normal ve düşmana yakın gediklerde atı üzerinde nöbet bekleyişi­dir. Aynı şekilde bu ifadelerle Ahtal da şiirinde kullanmış­tır:

"Bizde halen atı üzerinde nöbet bekleyenlerin olduğu bi­linmektedir. Kuleyb'te ise utanç verici ve kınanan kişilerin olduğu bilinmektedir.

Zillet diyarına inenler indikleri zaman teşbih ve zikirle­ri Kuleyb ve komşuluğun hürmetidir."[88]

Kisra gibi üzerine buğzedilen sert, katı veya Kayser gi­bi birini ağlattın."[89]

161-"Enyeğulle"

"En yehune" yani ihanet etmek manasındadır. En YeğulIe[90] ihanet edilmektir. Bir rivayete göre hiyanet bulmak ma­nasındadır. Ecbentuhu ve ebhaltuhu gibidir. Bir rivayete göre ona ğallelte denilir. Ekzebtuhu ve ekfertehu gibi.

"Kim ganimetten aşinrsa aşırdığıyla beraber gelir."

Yani hıyanet eden kıyamette yaptığı hiyaneti omuzunda olduğu halde gelir. Bir rivayete göre yaptığı hiyaneti hiçbir zaman kendisinden kefaret karşılığı affolmaz. Ancak sahi­bine iade etmesiyle olur.

163- "Hum derecatun."

Yani sevap ve ikap ehlinin yerleri, mevkileri derece ve mer­tebelere göredir. Ateşin dereceleri en altta olduğu için derekat denilir. Cennetinki de üstte olduğu için derecat denilir.

Bir hadiste şöyle buyrulur:

"Cennet ehli olanlar, üliyin ehlini (cennetin en üst derecesindekileri), semadaki yıldızların göründüğü gibi gö­recekler.[91]

Amelleri muhtelif olduğu zaman kişilerin amellerine göre dereceleri de muhtelif şekillerde olacaktır. İbni Hur-me'nin şiirinde olduğu gibi:

"Ölüm onları gaye edinip atmak için mi yaptık; benim adamlarım onları soyup bir tarafa atıyor yahut sellerin de­receleri midir. "[92]

165- "Muhakkak onon iki misli size isabet etti."

Uhud günü, müslü manlar dan 70 kişi şehid düşmüştü. Buna karşılık Bedir gününde de müşriklerden 70 ölü, 70'te esir alınmıştı.

167- "Evidfau."

Münafıklara gelin savaşmasanız bile düşmanın saldırıla­rını çokluğunuzla önleyin denilmişti.

"Yekulune bi efvahihim"

Ağızlarıyla kalplerinde olmayan şeyi söylüyorlardı.

Denilse ki: malum olan odur ki sözün sadece ağızla söy­lenmesi gerekmezini ki? Neden böyle gelmiştir. Deriz ki sö­zün hem kalple hem de lisan ile söylenmesi ihtimali vardır. Ve böylelikle de zanni ve itikadı mana üzerindedir.

Tevbe şöyle dedi:

"Değilmi ki ey saf ve temiz nefis nasıl olur da onu söy­lüyorsun. Şayet atılan korkan biri ona yakınlaşmak ve kom­şu olmak istese ona haber verir.

Yok eğer niyeti ondan uzaklaşıp ıraklaşmak olsa leyla on­dan intikam alacak yahut onların esiri serbest bırakılacak.[93]

170- "Kendilerine henüz kavuşmayanları müjdeli­yorlar."

Yani arkalarından kendilerine şehitlik rütbesiyle katıla­mayan mücahitler hakkında müjdelenerek istiyorlar. Tıpkı ailesinden gurbetten gelen birinin müjdesinin verildiği gi­bi.

173- "Onlar öyle kimselerdir ki insanlar kendilerine, şöyle demişti..."

O kişi Nuaym b, Eşcai'ydir ki Ebu Süfyan müslümanlan korkutup geri bırakmak için ona bir miktar mal vermişti. Ta kî müslümanlar geri kalsın kendisi de güven ve güven­lik içinde olsun.[94]

Ayette geçen müfred lafzının yerine cem' lafzının geti­rilmesi ya emrin tefhimi (olayın ciddiyeti) için ya da kavi ve­ya amelin ihtidası (başlangıcı) içindir. Mesela bir grup in­sanı beklerken, onlardan birisinin gelmesiyle, insanlar ve­ya millet geldi demen gibidir.

175- "Dostlarını korkutuyor."

Yani şeytanın dostları sizi korkutmak istiyor veya dost­larıyla korkutmak istiyor demektir. Şu ayette olduğu gibi:

"Li yunzire be'sen şediden. İmansızları şiddetli bir azap ile korkutmak için."                             (Kehf: 18/2)

178- "Sanmasınlar ki, kendilerine mühlet vermemiz onlar için daha hayırlıdır."

Şu kavi için:

"İnkar edenler sanmasınlar."

İki mef’ul yerine geçmiştir. Bu senin şu sözüne benzer: "Hasibtu enne zeyden kaimun" Bu iki mefulun hükmünde­dir. Çünkü o hem hadis (olayın varlığım bildiren durum) hem de muhdesun anhu'dur. (Kendisinden söz edilen). El-İma-letu: Müddetin uzatılmasıdır. El-Mulavetu: Zamandır (dehr).

"Günahlarını arttırmaları için"

Yani işlerinin akibeti, günahları arttırmak olsun.

179-  "Bununla beraber Allah size gaybi bildirecek değildir."

Burada afet ve belanın kaldırılması söz konusu oldu­ğundan dolayı, münafıklarla müslümanların birbirinden temyiz edilmesi durumuna işaret vardır. Lakin maslahat ge­reği, peygamberlerin bazılarına gaip olan bazı şeyler bildi­rilir.

183-"Bikurbanin."

El-Kurban yakınlaşmak manasındadır ve mastardır. Er-Ruchan ve el-Hüsran'da olduğu gibi. Daha sonra geniş ma­nada kendisiyle Allah'a yakınlaşmak manasında kullanılmış­tır.

184- "Bil beyyinati ve'z-zuburi vel-kitabi."

Burda ez-Zubur ile kitap bir araya getirilip cemedilmiş-tir. Çünkü ikisinin aslı muhteliftir. Çünkü Zebur'dur, Yani içinde ez-Zebr (hakkın hilafına olan azarlama, korkutma) vardır. O da bir kitap ismidir ve harflerin biraraya getirilmesiyle oluşmuştur.

188- "O ettikleri fenalıklara sevinen ve yapmadıkla­rı şeyda övülmeyi seven kimseleri de sakın azaptan kur­tulmuş biryerde sanma..."

Bu kimseler, Rasulullah'ın (s.a.v.) tekzip edilmesine ve sevinen Rasulullah'ın (s.a.v.) davasını ve emrini gizleme üzerine anlaşan Yahudilerdir.[95] "La tahsebenne" nin bi­rinci haberi "bi mefazetin mine'1-azap" tır. Ama kelamın uzunluğundan dolayı ikisinin arasına "Fela tahsebennehum" girmiştir.

103- "Ey Rabbimiz, doğrusu biz bir davetçi işittik."

Yani Kur'an'ı[96] işittik.

"Seni aldatmasın"

Ey dinleyen ve dinleyici.

"O, Allah'ı tanımayanların refah içinde diyar diyar dönüp dolaşmaları..."

Yani verilen nimetlere ve küfürlerine karşılık hesaba çekilmeyeceklerini sanma.

198- "Nüzulen min indillahi."

Mastar manası üzerinedir. Çünkü onların orada ebedi kalmaları öyle bir girişle girmelerini gerektiriyor. Bir riva­yete göre cümle tefsir manası üzerinedir. Şu sözde olduğu gibi: "Huve leke hibeten ev sadakaten: O senin için hibe ve­ya sadakadır."

199- "Gerçekten Allah hesabını pek çabuk görür."

Yani amellere göre gereken mükafat veya cezayı çabuk verir. Zira cezanm (mükafatın) vakti pek yakındır. Veya ma­nası şöyledir: Bütün mahlukatların hesabı aynı vakittedir. Deniliyor ki bu zaman süresi bir koyunu sağacak kadarki sü­redir. Çünkü Allahu Teala için bir şeyin hesabını görüp di­ğerine geçmesi ve herşeyi aynı anda bitirmesi pek hafiftir.

200- "İsbiru."

Yani Allah'a olan itaat üzere sabrediniz.

"Vesabiru"

Yani Allah'ın düşmanlarına karşı sabrediniz.

"Ve rabitu"

Yani Allah yolunda cihad için nöbet beklesin.[97]

Er-rabitatu ve'r-ribatu: Düşman müdafaası için normal ve düşmana yakın gediklerde atı üzerinde nöbet bekleyişi­dir. Aynı şekilde bu ifadelerle Ahtal da şiirinde kullanmış­tır:

"Bizde halen atı üzerinde nöbet bekleyenlerin olduğu bi­linmektedir. Kuleyb'te ise utanç verici ve kınanan kişilerin olduğu bilinmektedir.

Zillet diyarına inenler indikleri zaman teşbih ve zikirle­ri Kuleyb ve komşuluğun hürmetidir."[98]

 

⚠ Bu sayfada hata var mı? Bildirin!