Sorularınıza Cevaplar · Kardeşder
Soru: Annem, babamdan kalan emekli maaşından bana “Sana hesap sormam, ihtiyacın olduğunda kullanabilirsin” dedi. Diğer kardeşlerime de veriyor ama bana biraz daha fazla veriyor. “Onlara da ver” dediğimde “Onların parası var, onlara da veriyorum” diyor. Bu durum haram olur mu? Annemin bana daha fazla verdiğini kardeşlerime söylemem gerekir mi?
Esselâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berakâtuh.
Bu durum kendi başına haram değildir. Belirleyici olan, fazla verilenin ihtiyaç sebebiyle mi, yoksa sebepsiz bir kayırma olarak mı verildiğidir. Çocuklardan birinin ihtiyacı diğerlerinden fazlaysa ona fazla vermek, âlimlerin açıkladığı üzere bir “üstün tutma” değil, ihtiyacı gidermedir ve câizdir. Annenin “onların parası var” demesi tam olarak bu ölçüye işaret etmektedir. Size düşen, ihtiyacınız kadar almak, bu parayı birikim veya lüks için kullanmamaktır. Kardeşlerinize söylemeniz farz değildir; ancak sorulursa gerçeği gizlemek için yalan söylenmez.
1. Para Kimin Malıdır?
Vefat eden eşten bağlanan emekli (dul) maaşı miras değildir; çocuklar arasında paylaştırılacak bir terike de girmez. Bu maaş, hak sahibi olan annenin kendi malıdır. Anne bu parayı kendi ihtiyaçlarına dilediği gibi harcar, kimseye hesap vermek zorunda değildir.
Dolayısıyla burada konuşulan mesele “miras paylaşımı” değil, annenin kendi malından çocuklarına yaptığı bağışlarda (hibe/atiyye) adalet meselesidir.
2. Çocuklar Arasında Adalet: Nu’mân b. Beşîr Hadisi
Konunun temel delili Nu’mân b. Beşîr radıyallahu anhumâ hadisidir. Babası Beşîr, oğullarından yalnız Nu’mân’a bir bağışta bulunmuş, annesi Amra binti Revâha bu bağışa Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellemin şahit tutulmasını istemişti. Beşîr gelip durumu anlatınca Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem diğer çocuklarına da aynısını verip vermediğini sordu. “Hayır” cevabını alınca şöyle buyurdu:
«فَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْدِلُوا بَيْنَ أَوْلَادِكُمْ»
“Allah’tan korkun ve çocuklarınız arasında adaletli davranın.”
(Buhârî, Hibe 12, nr. 2587; Müslim, Hibât 13, nr. 1623)
Râvi, bunun üzerine Beşîr’in dönüp bağışını geri aldığını bildirir. Hadisin diğer rivayetlerinde Peygamber Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem bu bağışı “cevr” (adaletten sapma) olarak nitelendirmiştir:
«لَا تُشْهِدْنِي عَلَى جَوْرٍ»
“Beni bir adaletsizliğe şahit tutma.”
(Buhârî, Şehâdât 9, nr. 2650; Müslim, Hibât 13, nr. 1623)
Müslim’deki bir başka rivayette ise meselenin hikmeti de açıklanır:
«فَأَشْهِدْ عَلَى هَذَا غَيْرِي»، ثُمَّ قَالَ: «أَيَسُرُّكَ أَنْ يَكُونُوا إِلَيْكَ فِي الْبِرِّ سَوَاءً؟» قَالَ: بَلَى، قَالَ: «فَلَا إِذًا»
“Buna benden başkasını şahit tut.” Sonra şöyle buyurdu: “Sana iyilik etmekte hepsinin eşit olması hoşuna gider mi?” Beşîr: “Evet” dedi. Bunun üzerine: “Öyleyse olmaz” buyurdu.
(Müslim, Hibât 13, nr. 1623)
Bu son rivayet, çocuklar arasındaki ayrımın kardeşler arasında kırgınlık doğurduğunu ve anne-babaya karşı iyiliği zedelediğini açıkça göstermektedir.
3. Âlimlerin Görüşleri
a) Adalet vaciptir, sebepsiz üstün tutmak haramdır. İmam Ahmed b. Hanbel ve Hanbelî âlimlerin görüşü budur; İbn Teymiyye ve İbn Kayyim de bu görüşü savunmuştur. Delilleri şunlardır: Hadisteki “adaletli davranın” emri; Resûlullah’ın bu bağışı “cevr” olarak nitelemesi ve ona şahit olmayı reddetmesi; Beşîr’e bağışı geri almasını emretmesi. Haram olmayan bir işe “zulüm” denmez ve onun geri alınması emredilmez. Hanbelîlere göre çocuklar arasındaki eşitlik, miras paylarına göre (erkeğe iki, kıza bir pay) gözetilir.
b) Adalet müstehaptır, sebepsiz üstün tutmak mekruhtur. Hanefî, Mâlikî ve Şâfiî âlimlerin çoğunluğu bu görüştedir. Delilleri şunlardır: Hadisteki “Buna benden başkasını şahit tut” ifadesi, başkasının şahitliğiyle bağışın geçerli olabileceğini gösterir. Hz. Ebû Bekir radıyallahu anh de kızı Hz. Âişe’ye diğer çocuklarından ayrı olarak bir hurmalıktan yirmi vesk hurma vermişti:
إِنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ كَانَ نَحَلَهَا جَادَّ عِشْرِينَ وَسْقًا مِنْ مَالِهِ بِالْغَابَةِ
“Ebû Bekir es-Sıddîk, Âişe’ye Gâbe’deki malından yirmi vesk hurma veren bir hurmalık bağışlamıştı.”
(Mâlik, el-Muvatta’, Kitâbu’l-Akdıye)
Bu görüşü savunanlar, hadisteki “cevr” kelimesini “dengeden sapma” anlamında alırlar. Müslim’in muhakkiki Muhammed Fuâd Abdülbâkî de bu kelimenin, haram veya mekruh olsun, itidalden çıkan her şey için kullanıldığını belirtir.
Birinci görüşü savunanlar ise şöyle cevap verir: “Benden başkasını şahit tut” sözü bir izin değil, tehdit ve azarlama ifadesidir. Nitekim aynı olayda Resûlullah bağışın geri alınmasını emretmiştir. Hz. Ebû Bekir’in bağışı hakkında ise diğer çocuklarına da benzerini vermiş olması veya Hz. Âişe’yi bir ihtiyaç sebebiyle tercih etmiş olması ihtimali bulunduğunu söylerler.
4. İhtiyaç Sebebiyle Fazla Vermek Kayırma Değildir
Adaleti vacip gören Hanbelî âlimler bile önemli bir ayrım yapar: Çocuklardan birine sebepsiz yere fazla vermek ile bir ihtiyaç sebebiyle fazla vermek aynı değildir. İbn Kudâme, el-Muğnî‘nin Hibe bahsinde, çocuklardan birinin ihtiyacı, hastalığı veya engeli, kalabalık ailesi ya da ilimle meşgul olması gibi bir sebeple ona fazla verilmesinin câiz olduğuna dair İmam Ahmed’den gelen rivayeti nakleder.
Bunun sebebi şudur: İhtiyaç sahibi çocuğa yapılan yardım, mahiyeti bakımından bir hediye değil, nafaka ve ihtiyacı gidermedir. Çocukların her birinin ihtiyacı farklıdır ve ihtiyacı olmayana ihtiyaç sahibi kadar vermek gerekmez. İbn Teymiyye de bağışta (atiyye) eşitlik ile ihtiyaca göre yapılan harcamayı (nafaka) birbirinden ayırır.
Sorudaki durumda annenin “Onların parası var, onlara da veriyorum” demesi ve “ihtiyacın olduğunda kullan” şeklindeki ifadesi, onun bu fazlalığı ihtiyaç ölçüsüyle verdiğini göstermektedir. Kardeşlerin durumu gerçekten daha iyiyse bu fazlalıkta bir vebal yoktur.
5. Parayı Alan Çocuğa Düşen Sorumluluk
- İhtiyacınız kadar alın. Anne “ihtiyacın olduğunda kullan” demiştir. Parayı biriktirmek, yatırım yapmak veya lüks harcamalar için almak, onu ihtiyaç olmaktan çıkarıp kardeşlere karşı bir üstünlüğe dönüştürür.
- Durumlarınız birbirine yakınsa anneyi nazik bir dille adalete teşvik etmeye devam edin. Soruda “Onlara da ver” diyerek bunu yapmanız güzel bir davranıştır. Böyle bir durumda vebal öncelikle veren tarafın üzerindedir.
- Annenin gönlünü kırmayın. Hesap sormadan vermesi bir güven ve şefkat ifadesidir. Bu güvene, parayı yerinde kullanarak karşılık verin.
6. Kardeşlere Söylemek Gerekir mi?
Kardeşlere haber vermek farz değildir. Adalet yükümlülüğü, malı veren anneye aittir. Ancak iki noktaya dikkat edilmelidir:
- Yalan söylenmez. Kardeşler sorarsa gerçeği gizlemek için bir şey uydurmak câiz değildir.
- Açıklık daha selametlidir. Özellikle ihtiyaçtan fazla bir pay söz konusuysa, anne vefat ettikten sonra kardeşler arasında kırgınlık doğabilir. İbn Teymiyye’nin tercih ettiği görüşe göre, haksız olarak fazla verilen pay, veren kişi vefat ettikten sonra kardeşlerle denkleştirilmelidir. Bu yüzden durumu en güzel şekilde annenin kendisinin kardeşlere açıklaması tavsiye edilir.
Değerlendirme
Nu’mân b. Beşîr hadisinin açık ifadeleri karşısında, çocuklar arasında sebepsiz ayrım yapmamak gerekir. Fakat bu adalet, her çocuğa aynı miktarı vermek değil, her birinin hakkını ve ihtiyacını gözetmektir. İhtiyaç sahibi çocuğa ihtiyacı kadar yardım etmek bu adaletin bir parçasıdır. Sorudaki durumda annenin tavrı bu ölçüye uygun görünmektedir. Kardeşinize karşı içinizde bir rahatsızlık varsa, ihtiyacınız kadar almak ve fazlasını istememek sizi her iki görüşe göre de selamette tutar.
Allah annenize hayırlı ve sıhhatli ömür versin, kardeşler arasındaki muhabbeti daim kılsın.
Kaynaklar
- Buhârî, es-Sahîh: Hibe 12, nr. 2586, 2587; Şehâdât 9, nr. 2650.
- Müslim, es-Sahîh: Hibât 13, nr. 1623 (Muhammed Fuâd Abdülbâkî’nin açıklamalarıyla).
- Mâlik b. Enes, el-Muvatta’, Kitâbu’l-Akdıye, Mâ lâ yecûzu mine’n-nuhl.
- İbn Kudâme, el-Muğnî, Kitâbu’l-Hibe ve’l-Atiyye (çocuklar arasında eşitlik ve ihtiyaç sebebiyle tercih).
- İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ ve el-İhtiyârâtü’l-Fıkhiyye (atiyyede eşitlik).
- İbn Kayyim el-Cevziyye, İ’lâmü’l-Muvakkıîn (Nu’mân b. Beşîr hadisinin değerlendirilmesi).
- el-Merdâvî, el-İnsâf, Kitâbu’l-Hibe.
Bu makale Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır.
İslami Okul Okulların En Önemlisi