Sorularınıza Cevaplar · Kardeşder
Soru: Hocam, sadakanın kazadan, beladan, sıkıntıdan ve hastalıktan kurtardığı, ömrü uzattığı söyleniyor. Öte yandan Allah Teâlâ bir âyette “Sizi korkuyla, açlıkla, mal ve can kaybıyla deneyeceğim” buyuruyor. Sadaka belayı savıyorsa, Allah’ın bizi musibetle denemesi nasıl olacak? Bu ikisi nasıl bağdaşır?
İki haber arasında çelişki yoktur. Musibeti takdir eden Allah, onu savan sebepleri de takdir etmiştir; sadaka ve dua bu sebeplerin en güçlülerindendir. İbnü’l-Kayyim’in ifadesiyle dua ile bela güreşir: Sebep güçlüyse belayı tamamen savar, zayıfsa bela gelir ama hafifler, denkse birbirini durdurur. Ayrıca imtihan yalnızca musibetle değildir; Allah hayırla da dener ve malı Allah yolunda vermek bu imtihanın kendisidir. Bela yine de gelirse mü’min kaybetmez: Sabrederse günahlarına kefaret ve ecir olur. Ömrün uzaması ise meleklerin elindeki sahifelerde olur; Allah’ın ezelî ilmi değişmez.
1. Âyet Ne Diyor? İmtihan Kaçınılmazdır
Soruda kastedilen âyet Bakara sûresindedir. Allah Teâlâ, kullarını çeşitli sıkıntılarla deneyeceğini haber verir ve sabredenleri müjdeler:
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ
“Andolsun ki sizi biraz korku, biraz açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden biraz eksiltmekle deneyeceğiz. Sabredenleri müjdele.”
Bakara, 2/155.
Bu âyet, dünya hayatının imtihansız geçmeyeceğini bildirir. Ancak imtihan yalnızca musibetle olmaz. Başka bir âyette hem şerrin hem hayrın imtihan olduğu açıkça bildirilmiştir:
وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً ۖ وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ
“Sizi bir imtihan olarak şerle de hayırla da deneriz. Sonunda bize döndürüleceksiniz.”
Enbiyâ, 21/35.
Demek ki mal sahibi olmak da bir imtihandır. Kişi o malı cimrilikle tutar mı, yoksa Allah yolunda verir mi? Sadaka veren kimse, imtihanın bu yönünü zaten başarıyla vermektedir. Yani sadaka imtihanı ortadan kaldırmaz; imtihanın içinde yapılan doğru bir ameldir.
2. Sadakanın Belayı Savması Hakkında Sabit Olan Rivayetler
Sadakanın ve iyiliğin kötü sonlardan koruduğuna dair sahih rivayetler vardır. Rasûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ تَقِي مَصَارِعَ السُّوءِ، وَصَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ، وَصِلَةُ الرَّحِمِ تَزِيدُ فِي الْعُمُرِ
“İyilikler kötü ölümlerden ve felaketlerden korur. Gizli verilen sadaka Rabbin gazabını söndürür. Akrabayı gözetmek ömrü artırır.”
Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr ve el-Evsat; Elbânî, Sahîhu’l-Câmi’ ve Sahîhu’t-Terğîb (sahih).
لَا يَرُدُّ الْقَضَاءَ إِلَّا الدُّعَاءُ، وَلَا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلَّا الْبِرُّ
“Kazayı ancak dua geri çevirir; ömrü ancak iyilik artırır.”
Tirmizî, es-Sünen, Kitâbu’l-Kader, nr. 2139 (Tirmizî: hasen garîb; Elbânî: hasen).
مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ، أَوْ يُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ، فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ
“Rızkının genişletilmesi ve ömrünün uzatılması kimi sevindirirse, akrabasını gözetsin.”
Buhârî, es-Sahîh, nr. 2067, 5986; Müslim, es-Sahîh, nr. 2557.
Bu rivayetler, sadakanın, duanın ve iyiliğin musibeti savmada ve ömrü bereketlendirmede gerçek bir etkisi olduğunu gösterir.
3. Çelişki Yok: Sebepler de Kaderdendir
Sorunun düğümü şu düşüncededir: “Bela takdir edildiyse sadaka onu nasıl değiştirir?” Ehl-i Sünnet’in cevabı açıktır: Allah sonucu takdir ettiği gibi, o sonuca götüren sebebi de takdir etmiştir. Kimin hastalanacağını takdir ettiği gibi, kimin sadaka vereceğini ve bu sadaka sebebiyle belanın kimden savulacağını da takdir etmiştir. Sebebe sarılmak kadere karşı çıkmak değil, kaderin bir parçasını yaşamaktır.
Bunun en güzel örneği Hz. Ömer’in (radıyallahu anh) Şam yolculuğudur. Orada veba çıktığını duyunca şehre girmekten vazgeçti. Ebû Ubeyde (radıyallahu anh) “Allah’ın kaderinden mi kaçıyorsun?” deyince şu cevabı verdi:
نَعَمْ، نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ
“Evet, Allah’ın kaderinden yine Allah’ın kaderine kaçıyoruz.”
Buhârî, es-Sahîh, Kitâbu’t-Tıb, nr. 5729; Müslim, es-Sahîh, Kitâbu’s-Selâm, nr. 2219.
Sadaka vermek de böyledir: Kul, Allah’ın takdir ettiği bir sebeple, Allah’ın takdir ettiği bir korunmaya sığınır.
4. İbnü’l-Kayyim’in Açıklaması: Dua ile Bela Güreşir
İbnü’l-Kayyim (rahimehullah) ed-Dâ’ ve’d-Devâ adlı eserinde duayı belanın düşmanı olarak tanımlar. Ona göre dua belayı savar, tedavi eder, inmesine engel olur, inmişse kaldırır ya da hafifletir. Ardından duanın bela karşısında üç hâli olduğunu söyler:
- Dua beladan güçlüyse belayı tamamen savar.
- Dua beladan zayıfsa bela galip gelir ve kul ona uğrar. Ancak zayıf da olsa dua belayı hafifletebilir.
- İkisi denkse birbirine karşı koyar ve her biri diğerini durdurur.
Sadaka için de durum aynıdır. İbnü’l-Kayyim el-Vâbilü’s-Sayyib‘de sadakanın her türlü belayı savmada şaşılacak bir etkisi olduğunu, bunun bir fâcirden, zâlimden, hatta kâfirden sâdır olsa bile geçerli olduğunu söyler. Allah, sadaka sebebiyle o kimseden çeşitli belaları uzaklaştırır. Ona göre bu, insanların seçkininin de sıradanının da bildiği, yeryüzü halkının tecrübeyle kabul ettiği bir hakikattir.
Bu açıklama soruyu çözer: Sadaka, “bana hiçbir musibet dokunmayacak” garantisi değildir. Gelmesi takdir edilen bir belayı ya tamamen savar, ya hafifletir, ya da onu durdurur. Hangisinin olacağını Allah bilir.
5. Ömür Nasıl Uzar? Ecel Değişir mi?
Sadakanın ve akrabayı gözetmenin ömrü uzatması, eceli Allah’ın ilminde değiştirmek demek değildir. Şeyhülislam İbn Teymiyye (rahimehullah) bu meseleyi şöyle açıklar: Ecel ikidir; biri Allah’ın bildiği mutlak ecel, diğeri şarta bağlı ecel. Allah meleğe kulun ecelini yazmasını emreder ve “akrabasını gözetirse şu kadar artır” der. Melek artıp artmayacağını bilmez; fakat Allah işin sonunda neye varacağını bilir. O vakit gelince ne öne alınır ne ertelenir.
İbn Teymiyye başka bir yerde, âlimlerin silme ve sabit kılmanın meleklerin sahifelerinde olduğunu söylediklerini aktarır. Allah’ın ilmi ise farklılaşmaz; O, önceden bilmediği bir şeyle sonradan karşılaşmaz. Bu yüzden Allah’ın ilminde ne silme ne de sabit kılma vardır. Bu açıklamanın dayanağı şu âyettir:
يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ ۖ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ
“Allah dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır. Ana kitap O’nun katındadır.”
Ra’d, 13/39.
Yani kul sadaka verdiğinde meleklerin elindeki yazı onun lehine değişir. Allah ise kulunun sadaka vereceğini ve ömrünün nereye varacağını ezelden bilmektedir. Değişen, bizim ve meleklerin gördüğü yazıdır; Allah’ın ilmi değil.
6. Bela Yine de Gelirse: Mü’min Kaybetmez
Sadaka verdiği hâlde musibete uğrayan kimse, sadakasının boşa gittiğini düşünmemelidir. Belki sadakası daha büyük bir belayı savmış, gelen belayı hafifletmiş ya da ona sabır gücü kazandırmıştır. Üstelik mü’minin başına gelen musibet de onun için hayırdır. Rasûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
عَجَبًا لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِ، إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ خَيْرٌ، وَلَيْسَ ذَاكَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ؛ إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ
“Mü’minin durumu ne hoştur! Her hâli hayırdır. Bu, mü’minden başkasına nasip olmaz. Sevindirici bir şey olursa şükreder, bu onun için hayır olur. Bir sıkıntıya uğrarsa sabreder, bu da onun için hayır olur.”
Müslim, es-Sahîh, Kitâbu’z-Zühd, nr. 2999.
مَا يُصِيبُ الْمُسْلِمَ مِنْ نَصَبٍ، وَلَا وَصَبٍ، وَلَا هَمٍّ، وَلَا حُزْنٍ، وَلَا أَذًى، وَلَا غَمٍّ، حَتَّى الشَّوْكَةِ يُشَاكُهَا، إِلَّا كَفَّرَ اللَّهُ بِهَا مِنْ خَطَايَاهُ
“Müslümana isabet eden yorgunluk, hastalık, kaygı, hüzün, eziyet ve gam, hatta ayağına batan diken bile olsa, Allah onu mutlaka günahlarına kefaret kılar.”
Buhârî, es-Sahîh, Kitâbu’l-Merdâ, nr. 5641-5642; Müslim, es-Sahîh, nr. 2573.
Sonuç olarak sadaka veren kul her durumda kazançlıdır: Bela savulursa afiyet bulur; hafiflerse yükü azalır; gelirse sabrıyla günahları silinir ve ecir kazanır.
7. Yaygın Olup Bu Lafızla Sabit Olmayan Rivayetler
Akademik dikkat açısından şunu belirtmek gerekir: Halk arasında “Sadaka belayı defeder” (الصَّدَقَةُ تَدْفَعُ الْبَلَاءَ) şeklinde hadis diye bilinen söz, bu lafızla Rasûlullah’a ﷺ nispeti sabit bir hadis olarak tespit edilememiştir. Mana olarak doğrudur ve yukarıdaki sahih rivayetlerle desteklenir; fakat bu lafzıyla hadis diye aktarılmamalıdır.
“Hastalarınızı sadakayla tedavi edin” (دَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ) rivayeti hakkında ise muhaddisler farklı görüştedir. Elbânî, Ebü’ş-Şeyh’in Ebû Ümâme’den naklettiği kısa lafzı Sahîhu’l-Câmi’ (nr. 3358) içinde hasen saymıştır. Buna karşılık “Mallarınızı zekâtla koruyun, hastalarınızı sadakayla tedavi edin, belaya duayla hazırlanın” şeklindeki uzun lafzı İbn Mes’ûd rivayetinde çok zayıf saymıştır (Da’îfu’l-Câmi’, nr. 2724). Hadisin tüm yollarını inceleyen bazı çağdaş akademik çalışmalar ise rivayetin sahih olmadığı sonucuna varmıştır. Bu yüzden bu rivayet delil olarak öne çıkarılmamalı, yukarıdaki sahih nasslar esas alınmalıdır.
Benzer şekilde “Sabah erkenden sadaka verin; çünkü bela sadakayı aşamaz” sözü de Enes’e (radıyallahu anh) nispetle nakledilir; merfû bir hadis olarak sabit değildir.
Sonuç
Allah Teâlâ kullarını musibetle de nimetle de dener. Musibete karşı kullarına sadaka, dua ve iyilik gibi kalkanlar da vermiştir. Bu kalkanlar ya belayı tamamen savar, ya hafifletir, ya da kulun sabrını ve ecrini artırır. Hepsi Allah’ın takdiri dâhilindedir; sebebe sarılmak kadere teslimiyetin bir parçasıdır. Mü’mine düşen, sadakayı ve duayı bırakmamak, gelen musibete de sabır ve rıza ile karşılık vermektir.
Bu yazı, Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır. Derneğimiz yetimlere, muhtaç ailelere ve afet bölgelerine sadakalarınızı ulaştırmaktadır.
Buradan sadaka ve bağışta bulunabilirsiniz. Dernek hakkında bilgi için Kardeşder’in sitesini ziyaret edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Kur’ân-ı Kerîm: Bakara 2/155; Ra’d 13/39; Enbiyâ 21/35.
- Buhârî, es-Sahîh: nr. 2067, 5641-5642, 5729, 5986.
- Müslim, es-Sahîh: nr. 2219, 2557, 2573, 2999.
- Tirmizî, es-Sünen: Kitâbu’l-Kader, nr. 2139.
- Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr ve el-Mu’cemü’l-Evsat.
- Elbânî, Sahîhu’l-Câmi’i’s-Sağîr; Da’îfu’l-Câmi’, nr. 2724; Sahîhu’t-Terğîb ve’t-Terhîb.
- İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ, 8/517; 14/490-491.
- İbnü’l-Kayyim, ed-Dâ’ ve’d-Devâ (duanın bela ile üç makamı).
- İbnü’l-Kayyim, el-Vâbilü’s-Sayyib mine’l-Kelimi’t-Tayyib (sadakanın belayı savmadaki etkisi).
Bu makale Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır.
İslami Okul Okulların En Önemlisi