Hz. Âişe Validemizin Evlilik Yaşı (3): “605’te Doğdu” İddiası ve Esmâ ile “On Yaş” Farkı

Hz. Âişe Validemizin Evlilik Yaşı · 3. bölüm / 8

Bu yazı 8 bölümlük dizinin 3. bölümüdür ve tek başına okunabilir. Bütün bölümlerin listesi yazının sonundadır.

Birinci bölümde asıl delili, ikinci bölümde rakamları değiştirmek için getirilen te’vîlleri gördük. Te’vîllerin dilde dayanağı olmayınca, 18–19 yaş iddiası kronolojik hesaplara dayandırılır. Bütün hesapların temelinde bir tarih vardır: “Hz. Âişe 605’te doğdu.”

Bu bölümde bu tarihin nereden geldiğini, onun için gösterilen kaynakların gerçekte ne dediğini ve tarihin asıl dayanağı olan Esmâ bilgisini ele alıyoruz.

“Hz. Âişe 605’te doğdu” iddiası

Klasik hadis, siyer ve terceme kitapları milâdî takvim kullanmaz. Doğum ve vefat tarihlerini hicrî yılla, bi’setle veya bir olayla (“Kâbe yapılırken”, “Fil yılında”) verirler. “Hz. Âişe 605’te doğdu” cümlesi bu kaynakların hiçbirinde geçmez. Bu rakam, kaynaklardaki başka bir bilgiden, Esmâ ile aradaki yaş farkından, sonradan hesaplanmış bir tarihtir.

Kaynakların Hz. Âişe’nin doğumu için verdiği bilgi ise şudur: وُلِدَتْ بَعْدَ الْمَبْعَثِ بِأَرْبَعِ سِنِينَ أَوْ خَمْسٍ “Bi’setten dört veya beş yıl sonra doğdu” (İbn Hacer, el-İsâbe, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 8/231; Şâmile metni). Beyhakî وَعَائِشَةُ … وُلِدَتْ عَلَى الْإِسْلَامِ “Âişe İslam üzere doğdu” der (es-Sünenü’l-Kübrâ, 6/335, no. 12146; Şâmile metni). Zehebî de وَعَائِشَةُ مِمَّنْ وُلِدَ فِي الْإِسْلَامِ “Âişe İslam’da doğanlardandır” der (Siyer, 2/139; Şâmile metni).

Gösterilen kaynaklar açıldığında

Hatîb Tebrîzî, el-İkmâl fî Esmâi’r-Ricâl (Mişkât’ın eki). Hz. Âişe’nin tercemesinde şöyle yazar:

وَتَزَوَّجَهَا بِمَكَّةَ فِي شَوَّالٍ سَنَةَ عَشْرٍ مِنَ النُّبُوَّةِ وَقَبْلَ الْهِجْرَةِ بِثَلَاثِ سِنِينَ … وَأَعْرَسَ بِهَا بِالْمَدِينَةِ فِي شَوَّالٍ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ … وَلَهَا تِسْعُ سِنِينَ … وَمَاتَ عَنْهَا وَلَهَا ثَمَانِي عَشْرَةَ سَنَةً

“Resûlullah ﷺ onunla Mekke’de, nübüvvetin onuncu yılı Şevval’inde, hicretten üç yıl önce evlendi… Medine’de hicretin ikinci yılı Şevval’inde zifafa girdi… o dokuz yaşındaydı… Resûlullah ﷺ vefat ettiğinde o on sekiz yaşındaydı.” (no. 707, s. 269–270; tarama.) Aynı eserde Esmâ için “Âişe’den on yaş büyüktü” diye isnadsız bir cümle de vardır (no. 60). İddia sahibi kitabın Esmâ cümlesini almış, Âişe tercemesini bırakmıştır.

Nevevî, Tehzîbü’l-Esmâ ve’l-Lugāt. Hz. Âişe’nin tercemesinde: أَنَّ عَائِشَةَ أَسْلَمَتْ صَغِيرَةً … وَهِيَ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، وَقِيلَ: سَبْعٍ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَبَنَى بِهَا … فِي شَوَّالٍ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ بِنْتَ تِسْعِ سِنِينَ “Âişe küçükken Müslüman oldu… altı yaşındaydı; yedi de denmiştir, birincisi daha sahihtir. Onunla ikinci yılın Şevval’inde, dokuz yaşındayken zifafa girdi.” (Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2/351; Şâmile metni.)

İbn Hişâm, es-Sîre 1/176. Sakkā neşrinde bu sayfada Abdümenâf hakkında şiirler vardır; Hz. Âişe veya Esmâ hakkında bir bilgi yoktur. İbn Hişâm’da Hz. Âişe’nin geçtiği yer ilk Müslümanlar listesidir ve orada “o gün küçüktü” kaydı vardır (dördüncü bölüm).

İbn Kesîr, el-Bidâye. Esmâ’nın tercemesinde “on yaş” sözünü kaydeder; fakat aynı eserin siyer kısmında Hz. Âişe’nin altı yaşında nikâhlanıp dokuz yaşında zifafa girmesi için مَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ النَّاسِ “insanlar arasında hakkında ihtilaf bulunmayan bir husustur” der (3/161). İbn Kesîr iki bilgiyi birlikte nakletmiş ve “on yaş” sözünden 18–19 yaş sonucunu çıkarmamıştır.

Buhârî, Salât 70; Ahmed 4/198; Taberânî 285. İddia sahibi bunlar için hangi baskıyı ve hangi metni kastettiğini belirtmemiştir. Buhârî’nin Salât kitabında Hz. Âişe’nin Mekke dönemine dair rivayeti لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَيَّ قَطُّ إِلَّا وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ hadisidir (no. 476) ve o hadis iddiayı reddeder (beşinci bölüm). Buhârî’nin nikâh rivayetleri ise açıkça altı ve dokuz yaşını verir (no. 3894, 3896, 5133).

Hesabın temeli: Esmâ ile “on yaş” farkı

“On yaş” kimin sözü?

Bu bilginin aslı, hicrî 174’te vefat eden Abdurrahmân b. Ebi’z-Zinâd’ın sözüdür:

قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ: كَانَتْ أَسْمَاءُ أَكْبَرَ مِنْ عَائِشَةَ بِعَشْرٍ

“Abdurrahmân b. Ebi’z-Zinâd dedi ki: Esmâ, Âişe’den on yaş büyüktü.” (Zehebî, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ, Risâle, 2/289; Şâmile metni.)

İbn Ebi’z-Zinâd bu bilgiyi bir isnadla bir şahide dayandırmaz. Onu nakleden kaynaklar da isnadsız nakleder: Nevevî وَفِي تَارِيخِ دِمَشْقَ: قَالَ ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ “Târîhu Dımaşk‘ta, İbn Ebi’z-Zinâd dedi ki” diye (2/328–329; Şâmile metni); Beyhakî وَفِيمَا ذَكَرَ أَبُو عَبْدِ اللهِ بْنُ مَنْدَهْ حِكَايَةً عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ “İbn Mende’nin İbn Ebi’z-Zinâd’dan hikâye olarak zikrettiğine göre” diye (6/335–336, no. 12147; Şâmile metni). Tebrîzî ve İbn Kesîr de sözü isnadsız kaydeder.

Aynı kaynaklar ne diyor?

İddia sahibinin gösterdiği kaynakların her biri, “on yaş” sözünün yanında onu çürüten bilgiyi de taşır:

Zehebî’nin kendi sözü şudur:

وَكَانَتْ أَسَنَّ مِنْ عَائِشَةَ بِبِضْعَ عَشْرَةَ سَنَةً

“Esmâ, Âişe’den on küsur yaş büyüktü.” (Siyer, 2/288; Şâmile metni.) “Bid'”, Arapçada üç ile dokuz arasını ifade eder; yani fark 13 ile 19 yıl arasındadır. Zehebî, İbn Ebi’z-Zinâd’ın sözünü bilmiş, nakletmiş ve kendisi farklı bir rakam vermiştir.

Hâkim’de gösterilen yer (3/635) İbn Zübeyr’in kıssası içindedir ve orada yalnız Esmâ’nın vefatında بِنْتُ مِائَةِ سَنَةٍ لَمْ يَسْقُطْ لَهَا سِنٌّ “yüz yaşındaydı, bir dişi bile düşmemişti” bilgisi vardır (Şâmile metni). Gösterilen İbn Hişâm 1/83’te ise İsâf ve Nâile putları hakkında Hz. Âişe’den bir rivayet vardır; Esmâ’nın yaşı geçmez.

Hesap nasıl kurulmuş?

“Hicrette 17” rakamı iki bilginin birleştirilmesiyle elde edilir:

1. Ebû Nuaym’ın “Esmâ hicretten 27 yıl önce doğdu” bilgisi (İbn Hacer, el-İsâbe, 8/14). Bu bilgi, Esmâ’nın hicrî 73’te yüz yaşında vefat ettiği bilgisiyle örtüşür (27 + 73 = 100).
2. İbn Ebi’z-Zinâd’ın isnadsız “on yaş” sözü.

Yüz yaş, çok yaşlı kimseler için kaynaklarda sıkça kullanılan yuvarlak bir sayıdır. Yuvarlak bir sayıdan geriye hesaplanan bir doğum yılı ile isnadsız bir söz birleştirilerek kesin bir yaş çıkarılamaz; çıkarılsa bile Hz. Âişe’nin sahih isnadlarla gelen kendi sözünün önüne geçemez. Zehebî’nin “on küsur” ifadesi ise hesabı tersine çevirir: Esmâ hicretten 27 yıl önce, Hz. Âişe bi’setten dört beş yıl sonra (hicretten sekiz dokuz yıl önce) doğmuşsa, aradaki fark 18–19 yıldır ve bu Zehebî’nin ifadesinin tam içindedir.

Esmâ’nın hicret ederken Abdullah b. Zübeyr’e hamile olduğu ise doğrudur: فَخَرَجْتُ وَأَنَا مُتِمٌّ، فَأَتَيْتُ الْمَدِينَةَ فَنَزَلْتُ بِقُبَاءٍ، فَوَلَدْتُهُ بِقُبَاءٍ “Doğumum yaklaşmış olarak çıktım, Medine’ye geldim, Kubâ’ya indim ve onu Kubâ’da doğurdum” (Buhârî, no. 3909; Şâmile metni). Fakat bu bilgi Hz. Âişe’nin yaşı hakkında hiçbir şey söylemez.

Vefat yaşı: 74 değil, 63–66

(Zehebî: Şâmile 2/193; İbn Sa’d: Şâmile 8/62; İbn Hacer: Şâmile 8/235.)

Hiçbir kaynak Hz. Âişe’nin 74 yaşında vefat ettiğini söylemez. Kaynakların verdiği 63 küsur veya 66 yaş, hicrî 57–58’den geriye sayıldığında doğumu hicretten yaklaşık altı–sekiz yıl önceye koyar. Bu, İbn Hacer’in “bi’setten dört beş yıl sonra” tarihine ve Hz. Âişe’nin kendi beyanına yakındır; 74 yaş iddiası (hicretten yaklaşık on altı yıl önce doğum) ile hiçbir şekilde bağdaşmaz. “74 yaş” ve “27 yaşında dul kaldı” rakamları kaynaklardan değil, 605 varsayımından geriye doğru hesaplanmıştır. Varsayım düşünce, ondan türetilen bütün rakamlar da düşer.

Bu bölümün neticesi

605 tarihi bir kaynak bilgisi değil, bir hesaptır. Hesabın temeli, hicrî ikinci asırda yaşamış bir râvinin isnadsız sözüdür; o sözü nakleden kaynakların kendisi Hz. Âişe’nin altı yaşında nikâhlanıp dokuz yaşında zifafa girdiğini sabit tutar. Gösterilen kaynakların tamamı, iddia sahibinin vardığı sonucu reddeder.

Bir sonraki bölümde, 605 tarihini desteklemek için getirilen diğer üç hesabı ele alıyoruz: Fâtıma ile “aynı yaş”, Abdurrahmân’dan “bir yaş küçük” ve “ilk Müslümanlar arasında sayılmak”.

Kaynaklar

• Buhârî, es-Sahîh, no. 476, 3894, 3896, 3909, 5133.
• Tebrîzî, el-İkmâl fî Esmâi’r-Ricâl (Mişkâtü’l-Mesâbîh eki), no. 60, 707.
• Nevevî, Tehzîbü’l-Esmâ ve’l-Lugāt, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2/328–329, 2/351.
• İbn Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, Sakkā neşri, 1/83, 1/176.
• İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-Nihâye, 3/161; Esmâ tercemesi.
• İbn Hacer, el-İsâbe, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 8/14, 8/231–235; Takrîbü’t-Tehzîb, no. 8633.
• Zehebî, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ, Risâle, 2/135, 2/139, 2/192–193, 2/288–289.
• İbn Sa’d, et-Tabakātü’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 8/62.
• Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 6/335–336, no. 12146–12147.
• Hâkim, el-Müstedrek, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, no. 6339.

Bu makale Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır.