Hz. Âişe Validemizin Evlilik Yaşı (4): Fâtıma, Abdurrahmân ve İlk Müslümanlar Hesabı

Hz. Âişe Validemizin Evlilik Yaşı · 4. bölüm / 8

Bu yazı 8 bölümlük dizinin 4. bölümüdür ve tek başına okunabilir. Bütün bölümlerin listesi yazının sonundadır.

Üçüncü bölümde “605 doğum” tarihinin kaynaklarda bulunmadığını, hicrî ikinci asırda yaşamış bir râvinin isnadsız “Esmâ on yaş büyüktü” sözünden hesaplandığını gördük. İddia, bu tarihi başka akraba ve kardeş hesaplarıyla da desteklemeye çalışır.

Bu bölümde bu hesapların üçünü ele alıyoruz. Üçünde de aynı şey olur: Gösterilen kaynak açıldığında ya iddianın tersini söyler ya da iddiadaki rakamı hiç içermez.

Fâtıma ile “aynı yaş” iddiası

İbn Hacer el-İsâbe‘de Fâtıma’nın doğumu hakkında iki kayıt verir. Birincisi:

وَاخْتُلِفَ فِي سَنَةِ مَوْلِدِهَا، فَرَوَى الْوَاقِدِيُّ عَنْ طَرِيقِ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ قَالَ: قَالَ الْعَبَّاسُ: وُلِدَتْ فَاطِمَةُ وَالْكَعْبَةُ تُبْنَى، وَالنَّبِيُّ ﷺ ابْنُ خَمْسٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً

“Doğum yılında ihtilaf edilmiştir. Vâkıdî, Ebû Ca’fer el-Bâkır yoluyla Abbâs’tan şunu rivayet etti: Fâtıma, Kâbe yeniden yapılırken, Nebî ﷺ otuz beş yaşındayken doğdu.”

İkincisi:

وَنَقَلَ أَبُو عُمَرَ … أَنَّهَا وُلِدَتْ سَنَةَ إِحْدَى وَأَرْبَعِينَ مِنْ مَوْلِدِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانَ مَوْلِدُهَا قَبْلَ الْبَعْثَةِ بِقَلِيلٍ نَحْوَ سَنَةٍ أَوْ أَكْثَرَ، وَهِيَ أَسَنُّ مِنْ عَائِشَةَ بِنَحْوِ خَمْسِ سِنِينَ، وَتَزَوَّجَهَا عَلِيٌّ أَوَائِلَ الْمُحَرَّمِ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ بَعْدَ عَائِشَةَ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ

“Ebû Ömer (İbn Abdilber), onun Nebî ﷺ’in doğumunun kırk birinci yılında doğduğunu nakletti. Doğumu bi’setten az önce, bir yıl veya biraz fazla öncedir. O, Âişe’den yaklaşık beş yaş büyüktür. Ali onunla, Âişe’den dört ay sonra, ikinci yılın Muharrem ayının başlarında evlendi.” (İbn Hacer, el-İsâbe, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 8/262–263, no. 11587; Şâmile metni.)

Gösterilen kaynağın kaydı açıktır: Fâtıma Hz. Âişe ile yaşıt değildir, ondan beş yaş büyüktür. İbn Hacer ardından وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ “başka görüşler de söylenmiştir” der; fakat bu görüşlerin hiçbiri “aynı yaştaydılar” değildir. Zehebî ise farkı daha da büyük verir: وَعَائِشَةُ مِمَّنْ وُلِدَ فِي الْإِسْلَامِ، وَهِيَ أَصْغَرُ مِنْ فَاطِمَةَ بِثَمَانِي سِنِينَ “Âişe İslam’da doğanlardandır; Fâtıma’dan sekiz yaş küçüktür.” (Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ, Risâle, 2/139; Şâmile metni.)

İki kaydın hangisi alınırsa alınsın sonuç değişmez:

İkinci kayıt, İbn Hacer’in Hz. Âişe tercemesindeki “bi’setten dört veya beş yıl sonra doğdu” bilgisiyle tam olarak örtüşür. En geniş ihtimalle bile Hz. Âişe hicrette on üç yaşındadır, on yedi değil. İddia sahibi Kâbe rivayetini alıp Fâtıma’yı hicrette 18 yaşında göstermiş; aynı terceme maddesinde birkaç satır sonra gelen “Âişe’den beş yaş büyüktür” kaydını atlamış, yerine kaynakta olmayan “aynı yaştaydılar” bilgisini koymuştur. Ali’nin Fâtıma ile Hz. Âişe’nin evliliğinden dört ay sonra evlenmesi de yaşıt olduklarını göstermez; aynı yıllarda evlenen iki kızdan büyüğü Fâtıma’dır.

Abdurrahmân’dan “bir yaş küçük” iddiası

İddia sahibi bu üç rakam için hiçbir kaynak göstermemiştir. Abdurrahmân b. Ebî Bekir’in tercemelerine bakıldığında da rakamlar bulunmaz. İbn Hacer şöyle der:

وَأُمُّهُ أُمُّ رُومَانَ وَالِدَةُ عَائِشَةَ … وَيُقَالُ: إِنَّهُ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ الْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ أَسَنُّ وَلَدِ أَبِي بَكْرٍ

“Annesi, Âişe’nin annesi Ümmü Rûmân’dır… Bedir’de müşriklerle birlikte bulunduğu söylenir. O, Ebû Bekir’in çocuklarının en büyüğüdür.” (el-İsâbe, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 4/274–275, no. 5167; Şâmile metni.)

İbn Abdilber de فَهُوَ شَقِيقُ عَائِشَةَ. وَشَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ بَدْرًا وَأُحُدًا مَعَ قَوْمِهِ كَافِرًا … وَكَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَسَنَّ وَلَدِ أَبِي بَكْرٍ “Âişe’nin ana-baba bir kardeşidir; Bedir’de ve Uhud’da kavmiyle birlikte kâfir olarak bulundu… Ebû Bekir’in çocuklarının en büyüğüydü” der (el-İstîâb, Dâru’l-Cîl, 2/824–826, no. 1394; metin).

İki tercemede de Abdurrahmân’ın yaşı yoktur; Hz. Âişe ile arasında kaç yaş olduğu yazmaz. “Bir yaş büyük”, “Bedir’de 20” ve “Müslüman olduğunda 27” bilgileri bu kaynaklarda bulunmaz. Kaynağı gösterilmeyen üç rakamdan, Hz. Âişe’nin kendi ağzından dört ayrı isnadla sabit olan yaş beyanını değiştiren bir sonuç çıkarılamaz. Kaynağın vermediği bir rakamı verip ondan hüküm çıkarmak delil değil, tahmindir.

“İlk Müslümanlar arasında sayılır” iddiası

İbn Hişâm’ın İbn İshâk’tan naklettiği ilk Müslümanlar listesinde Hz. Âişe şöyle anılır:

وَأَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ. وَعَائِشَةُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ، وَهِيَ يَوْمَئِذٍ صَغِيرَةٌ. وَخَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ، حَلِيفُ بَنِي زُهْرَةَ

“Ebû Bekir’in kızı Esmâ. Ebû Bekir’in kızı Âişe; o gün küçüktü. Benî Zühre’nin anlaşmalısı Habbâb b. Eret.” (İbn Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, thk. Sakkā ve arkadaşları, el-Bâbî el-Halebî, 2. baskı, 1/254; Şâmile metni. İddia sahibinin “1/271” dediği yer bu neşirde başka bir konudur; Tâhâ Abdürraûf Sa’d neşrinde satır 1/233–234’tedir.)

İddia sahibi bu satırı “yaşı küçük de olsa” diye aktarır ve ardından “en az 5–6 yaşındaydı” sonucunu çıkarır. Kaynakta “küçüktü” vardır; “5–6 yaş” yoktur. Üç husus açıktır:

1. Liste bir yıl sırası değildir. İbn İshâk ilk Müslümanları toplu olarak sayar; isimler için ne doğum ne de Müslüman olma yılı verilir. Bir ismin listedeki yerinden, o kişinin hangi yıl Müslüman olduğu çıkarılamaz.
2. Müslüman ailenin çocuğu listede yer alabilir. Ebû Bekir’in ailesi ilk Müslüman olan ailelerdendir. Hz. Âişe “anne babamı hep Müslüman olarak bildim” der (Buhârî, no. 3905; bkz. beşinci bölüm). Listede anılması, Müslüman bir ailenin çocuğu olmasındandır.
3. “Küçük” kaydı bir yaş değil, bir hâl bildirir. İbn İshâk onun adını anarken o gün çocuk olduğunu ayrıca belirtme ihtiyacı duymuştur. Kayıt, onun listede yetişkin olarak değil, çocuk olarak anıldığını gösterir.

Bu bölümün neticesi

Üç hesabın üçü de kaynak açıldığında çöker. Fâtıma’nın kaynağı “beş yaş büyük” der, Zehebî “sekiz yaş” der; Abdurrahmân’ın kaynağında rakam yoktur; ilk Müslümanlar listesi Hz. Âişe’yi “küçük” olarak kaydeder. Gösterilen kaynakların tamamı Hz. Âişe’nin hicrette çocuk olduğunu gösterir.

Bir sonraki bölümde, iddianın bir başka dayanağını, Hz. Âişe’nin Mekke dönemine ait hadiseleri anlatmasını ele alıyoruz.

Kaynaklar

• İbn Hacer, el-İsâbe, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 4/274–275 (Abdurrahmân), 8/262–263 (Fâtıma).
• Zehebî, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ, Risâle, 2/139.
• İbn Abdilber, el-İstîâb, Dâru’l-Cîl, 2/824–826.
• İbn Hişâm, es-Sîretü’n-Nebeviyye, Sakkā neşri, 1/254.
• Buhârî, es-Sahîh, no. 3905.

Bu makale Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır.