Sorularınıza Cevaplar · Kardeşder
Soru: Hocam, Allah’ın, arşının gölgesinde gölgelendireceği yedi sınıf insan olduğunu bildiren bir hadis var. Orada sadaka verenler de sayılıyor. O zaman ben birine bir ekmek parası sadaka vereyim, ben de arşın gölgesinde gölgeleneyim. Bu kadar kolay mı?
Hadis “sadaka veren” demiyor; “sadakasını, sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizleyen” diyor. Ölçü verilen paranın miktarı değil, kalpteki ihlâstır (yalnız Allah rızasını gözetmek). Bu şart tutunca kapı gerçekten açıktır: Rasûlullah ﷺ “Herkes, insanlar arasında hüküm verilinceye kadar sadakasının gölgesindedir” buyurmuştur. Bunu rivayet eden tâbiî de hiçbir gününü, bir çörek ya da bir soğan bile olsa, sadakasız geçirmezdi. Fakat kolay olan parayı vermektir; zor olan, onu gösterişten, haram maldan ve başa kakmaktan korumaktır. Aynı sadaka, insanlar “cömert” desin diye verilirse sahibini cehenneme götürür (Müslim, nr. 1905). Mü’min de verdikten sonra “kurtuldum” demez; kabul edilmeme korkusuyla Rabbine yönelir.
1. Hadisin Metni ve Kaynağı
Soruda kastedilen hadisi Ebû Hüreyre (radıyallahu anh) rivayet etmiştir. Buhârî ve Müslim’de birden fazla yerde geçer. Buhârî’nin Zekât bölümündeki lafzı şöyledir:
سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ: إِمَامٌ عَدْلٌ، وَشَابٌّ نَشَأَ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ فِي الْمَسَاجِدِ، وَرَجُلَانِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَيْهِ وَتَفَرَّقَا عَلَيْهِ، وَرَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجَمَالٍ فَقَالَ: إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ، وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا حَتَّى لَا تَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا تُنْفِقُ يَمِينُهُ، وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِيًا فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ
“Yedi kişi vardır ki, Allah Teâlâ onları, kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde kendi gölgesinde gölgelendirir: Âdil devlet başkanı; Allah’a ibadet içinde yetişen genç; kalbi mescitlere bağlı olan adam; Allah için birbirini seven, bu sevgi üzerine bir araya gelip bu sevgi üzerine ayrılan iki kişi; makam ve güzellik sahibi bir kadın kendisini (harama) çağırdığında ‘Ben Allah’tan korkarım’ diyen adam; bir sadaka verip onu, sağ elinin ne verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizleyen adam; ve tenhada Allah’ı anıp gözyaşları akan adam.”
Buhârî, es-Sahîh, Kitâbu’z-Zekât, Bâbu’s-sadaka bi’l-yemîn, nr. 1423; ayrıca Kitâbu’l-Ezân, nr. 660 ve Kitâbu’l-Hudûd, nr. 6806. Müslim, es-Sahîh, Kitâbu’z-Zekât, Bâbu fadli ihfâi’s-sadaka, nr. 1031.
Hadiste “kendi gölgesi” ifadesi geçer. Başka sahih rivayetlerde bu gölgenin arşın gölgesi olduğu açıkça bildirilmiştir. Muâz b. Cebel’in (radıyallahu anh) rivayetinde Rasûlullah ﷺ şöyle buyurur:
الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ عَلَى مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ، فِي ظِلِّ الْعَرْشِ، يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ
“Allah için birbirini sevenler, o gölgeden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde, arşın gölgesinde, nurdan minberler üzerindedir.”
Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, Muâz b. Cebel hadisleri; Süyûtî, Temhîdü’l-Ferş fi’l-Hisâli’l-Mûcibe li-Zılli’l-Arş içinde nakil.
Bu sebeple âlimler bu yedi sınıfı “arşın gölgesinde gölgelenecekler” diye anar. O gün güneş başlara yaklaşır, insanlar terlerine gömülür. Gölge, o günün en büyük nimetlerindendir.
Hadiste “adam” (رَجُل) kelimesinin geçmesi, hükmü erkeklere tahsis etmez. İbn Hacer, Fethu’l-Bârî’de, devlet başkanlığı ve mescide bağlılık dışında sayılan bütün hasletlerde kadınların da erkeklerle ortak olduğunu açıkça söyler. Gizli sadaka veren bir hanım da bu müjdenin içindedir.
2. Hadis “Sadaka Verenler” Demiyor: Şart Gizliliktir
Sorudaki asıl kayma buradadır. Hadis sadakayı mutlak olarak saymaz. Sayılan kişi, sadakasını gizleyen kişidir: “Bir sadaka verdi ve onu gizledi; öyle ki sol eli, sağ elinin ne verdiğini bilmedi.”
Sol elin, sağ elin verdiğini bilmemesi, gizlemedeki son haddi anlatan bir mübalağadır (abartılı anlatım). Yani sadaka o kadar gizlidir ki, en yakınındaki bile, hatta kendi bedeninin öbür yarısı bile bundan habersizdir. İbn Hacer, Fethu’l-Bârî’de bu ifadeyi “gizlemede mübalağa” diye açıklar. Kişi verdiğini insanlara duyurmaz, sonradan anlatmaz, kendi içinde bile onunla övünmez.
Kur’ân da gizli sadakayı açıktan verilene tercih eder:
إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ ۖ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۚ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
“Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel! Ama onları gizler de fakirlere verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır. Allah onunla günahlarınızdan bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan haberdardır.”
Bakara, 2/271.
Gizliliğin bu kadar yüceltilmesinin sebebi açıktır: Gizli verilen sadakada gösteriş ihtimali kalmaz. Kimsenin görmediği yerde veren kul, verdiğini ancak Allah için vermiştir. Hadisin ölçüsü budur.
Bir not: Müslim’in bazı nüshalarında bu cümle ters çevrilmiş olarak “sağ eli, sol elinin ne verdiğini bilmez” şeklinde geçer. Kadı İyâz ve Nevevî bunun râvî hatası olduğunu, doğru lafzın Buhârî’deki ve Müslim’in diğer yollarındaki “sol eli, sağ elinin verdiğini bilmez” lafzı olduğunu açıklamıştır. Sadaka sağ elle verilir; gizlenmesi istenen de odur.
3. Kapı Açıktır: Az Sadaka da Gölgelendirir
Sorunun ikinci kısmına gelince: “Bir ekmek parası mı?” Evet, miktarın küçüklüğü engel değildir. Allah’ın lütfu geniştir ve sünnet bu konuda açıktır. Rasûlullah ﷺ, sadakanın kıyamet gününde sahibine bizzat gölge olacağını haber vermiştir:
كُلُّ امْرِئٍ فِي ظِلِّ صَدَقَتِهِ حَتَّى يُفْصَلَ بَيْنَ النَّاسِ
“Herkes, insanlar arasında hüküm verilinceye kadar kendi sadakasının gölgesindedir.”
Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, nr. 17333; İbn Huzeyme, es-Sahîh, nr. 2431; İbn Hibbân, es-Sahîh, nr. 3310 — Ukbe b. Âmir’den (radıyallahu anh). Elbânî, Sahîhu’l-Câmi’, nr. 4510 ve Sahîhu’t-Terğîb, nr. 872 (sahih).
Bu hadisi Ukbe’den nakleden Ebü’l-Hayr Mersed b. Abdillah hakkında, ondan rivayet eden Yezîd b. Ebî Habîb şunu söyler:
فَكَانَ أَبُو الْخَيْرِ لَا يُخْطِئُهُ يَوْمٌ إِلَّا تَصَدَّقَ فِيهِ بِشَيْءٍ، وَلَوْ كَعْكَةً أَوْ بَصَلَةً
“Ebü’l-Hayr’ın bir günü bile sadakasız geçmezdi; bir çörek ya da bir soğan bile olsa bir şey verirdi.”
Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, nr. 17333’ün devamı.
Selef bu hadisi böyle anlamıştır: Gölge, sadakanın büyüklüğüne göre değil, sahibinin onu Allah için vermesine göredir. Bir soğanı her gün veren tâbiî, bir ekmek parasının boşuna olmadığını bilerek veriyordu.
Aynı mana başka sahih hadislerde de geçer:
اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ
“Yarım bir hurmayla da olsa kendinizi ateşten koruyun.”
Buhârî, es-Sahîh, Kitâbu’z-Zekât, nr. 1417; Müslim, es-Sahîh, Kitâbu’z-Zekât, nr. 1016 — Adî b. Hâtim’den.
سَبَقَ دِرْهَمٌ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ، قَالُوا: وَكَيْفَ؟ قَالَ: كَانَ لِرَجُلٍ دِرْهَمَانِ تَصَدَّقَ بِأَحَدِهِمَا، وَانْطَلَقَ رَجُلٌ إِلَى عُرْضِ مَالِهِ فَأَخَذَ مِنْهُ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَتَصَدَّقَ بِهَا
“Bir dirhem yüz bin dirhemi geçti.” “Nasıl olur?” dediler. Buyurdu ki: “Bir adamın iki dirhemi vardı, birini sadaka verdi. Diğeri ise malının bir kenarından yüz bin dirhem alıp sadaka verdi.”
Nesâî, es-Sünen, Kitâbu’z-Zekât, Bâbu cehdi’l-mukıll, nr. 2527; Ahmed, el-Müsned, nr. 8929; İbn Huzeyme, nr. 2443. Elbânî: hasen.
Demek ki elinde az olan kimsenin bir ekmek parası, zenginin servetinden daha ağır gelebilir. Ölçü, kişinin gücüne göre verdiği ve kalbinin hâlidir.
4. Kolay Olan Vermek, Zor Olan Korumak
Buraya kadar söylenen, “bu kadar kolay” sözünü haklı çıkarıyor gibi görünebilir. Hayır. Kolay olan elin cebe gitmesidir. Zor olan, sadakayı onu yok eden şeylerden korumaktır. Sahih nasslar üç şartı açıkça koyar.
a) İhlâs: Sadaka gösteriş için verilmemelidir
Bu, hadisteki “gizleme” şartının kendisidir. Gösteriş (riyâ) için verilen sadaka sadece sevapsız kalmaz, sahibini helâk eder. Kıyamet gününde hakkında ilk hüküm verilecek üç kişiden biri, malını hayır yollarına harcayan zengindir:
وَرَجُلٌ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَعْطَاهُ مِنْ أَصْنَافِ الْمَالِ كُلِّهِ، فَأُتِيَ بِهِ فَعَرَّفَهُ نِعَمَهُ فَعَرَفَهَا، قَالَ: فَمَا عَمِلْتَ فِيهَا؟ قَالَ: مَا تَرَكْتُ مِنْ سَبِيلٍ تُحِبُّ أَنْ يُنْفَقَ فِيهَا إِلَّا أَنْفَقْتُ فِيهَا لَكَ، قَالَ: كَذَبْتَ، وَلَكِنَّكَ فَعَلْتَ لِيُقَالَ: هُوَ جَوَادٌ، فَقَدْ قِيلَ، ثُمَّ أُمِرَ بِهِ فَسُحِبَ عَلَى وَجْهِهِ ثُمَّ أُلْقِيَ فِي النَّارِ
“Bir de Allah’ın kendisine genişlik verdiği, her türlü maldan ihsan ettiği adam getirilir. Allah ona nimetlerini tanıtır, o da tanır. Allah: ‘Bunlarla ne yaptın?’ der. O: ‘Harcanmasını sevdiğin hiçbir yol bırakmadım ki, senin için oraya harcamış olmayayım’ der. Allah: ‘Yalan söyledin. Sen bunu cömert desinler diye yaptın; nitekim dendi de’ buyurur. Sonra emredilir, yüzüstü sürüklenir ve ateşe atılır.”
Müslim, es-Sahîh, Kitâbu’l-İmâre, nr. 1905 — Ebû Hüreyre’den.
Görüldüğü gibi bu adam ekmek parası değil, servet dağıtmıştır. Yine de ateşe atılmıştır. Çünkü vermiştir ama Allah için vermemiştir. Gizli verilen bir ekmek parası onu gölgeye götürür; insanlara gösterilen servet ise ateşe. Fark para değil, niyettir.
b) Helal mal: Allah yalnız temiz olanı kabul eder
أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا
“Ey insanlar! Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder.”
Müslim, es-Sahîh, Kitâbu’z-Zekât, nr. 1015 — Ebû Hüreyre’den.
Haramdan kazanılan, gasp edilen, faizle ya da hileyle elde edilen maldan verilen sadaka kabul edilmez. Böyle bir sadakanın sahibine gölge olması beklenmez; çünkü Allah onu baştan kabul etmemiştir.
c) Başa kakmamak ve eziyet etmemek
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
“Ey iman edenler! Malını insanlara gösteriş için harcayan ve Allah’a ve ahiret gününe inanmayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakarak ve eziyet ederek boşa çıkarmayın.”
Bakara, 2/264.
Âyet “boşa çıkarmayın” diyor. Demek ki verilmiş ve kabul edilmeye aday bir sadaka, sonradan söylenen bir sözle yok olabilir. Fakire “ben sana şunu vermiştim” demek, onu mahcup etmek, verdiğini başkalarına anlatarak onu küçük düşürmek bu kapsamdadır. Gizli sadakanın değeri burada da ortaya çıkar: Kimsenin bilmediği sadakayı başa kakmak da mümkün olmaz.
5. Yedi Sınıfın Ortak Noktası
Hadisteki yedi sınıfa dikkatle bakılınca hepsinin bir ortak noktası görülür: Her biri, kimsenin görmediği ya da insanların övmeyeceği bir yerde Allah’tan korkmayı gerektirir. Tenhada ağlayan kimseyi kimse görmez. Haramdan yüz çeviren adamın bu tavrını kimse alkışlamaz. Allah için sevenlerin sevgisi dünyalık bir menfaate dayanmaz. Gizli sadaka da bu zincirin bir halkasıdır.
Yani hadis, bir ekmek parasıyla satın alınacak bir bilet tarif etmiyor. Kalbi Allah’a bağlanmış, amelini insanlardan saklayan bir kulun hâlini tarif ediyor. Bu hâl, bir defalık bir hareketle de ortaya çıkabilir. Fakat onu ortaya çıkaran, paranın kendisi değil, o anda kalbin yalnız Allah’a yönelmiş olmasıdır.
Bir başka nokta: “Yedi” sayısı bir sınırlama değildir. Allah’ın gölgesine götüren başka ameller de sahih hadislerde bildirilmiştir. Bunlardan biri, darda kalan borçluya mühlet vermek ya da borcunu silmektir:
مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ عَنْهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ
“Kim darda kalan borçluya mühlet verir ya da borcundan indirirse, Allah onu kendi gölgesinde gölgelendirir.”
Müslim, es-Sahîh, Kitâbu’z-Zühd, nr. 3006 — Ebü’l-Yüser’den.
İbn Hacer, sahih hadislerden bu yedinin üzerine yedi haslet daha toplamış ve bu konuda müstakil bir cüz yazmıştır. Süyûtî de Temhîdü’l-Ferş fi’l-Hisâli’l-Mûcibe li-Zılli’l-Arş adlı eserinde bu hasletleri bir araya getirmiştir.
6. “Verdim, Kurtuldum” Demek Doğru mu?
Sorunun altında bir de şu düşünce yatıyor: “Bir sadaka verirsem işim garantiye girer.” Bu düşünce mü’minin hâline aykırıdır. Allah Teâlâ, hayra koşan kullarını şöyle tarif eder:
وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ
“Onlar, Rablerine dönecekleri için kalpleri korku dolu olarak vereceklerini verirler.”
Mü’minûn, 23/60.
Hz. Âişe (radıyallahu anhâ) bu âyetin kimleri anlattığını sordu: “İçki içenler ve hırsızlık yapanlar mı?” Rasûlullah ﷺ şöyle cevap verdi:
لَا يَا بِنْتَ الصِّدِّيقِ، وَلَكِنَّهُمُ الَّذِينَ يَصُومُونَ وَيُصَلُّونَ وَيَتَصَدَّقُونَ، وَهُمْ يَخَافُونَ أَنْ لَا تُقْبَلَ مِنْهُمْ
“Hayır, ey Sıddîk’ın kızı! Onlar oruç tutan, namaz kılan ve sadaka veren, fakat bunların kendilerinden kabul edilmemesinden korkan kimselerdir.”
Tirmizî, es-Sünen, Kitâbu’t-Tefsîr, Mü’minûn sûresi, nr. 3175; İbn Mâce, es-Sünen, Kitâbu’z-Zühd, nr. 4198. Elbânî: sahih.
İşte cevabın özü budur. Mü’min sadakasını verir, gizler, sonra da “kabul oldu mu?” korkusuyla Rabbine yönelir. “Bu kadar kolaymış, verdim, gölgeyi hak ettim” diyen kimse ise bu korkuyu kaybetmiş demektir. Âyete göre bu korku, hayırda yarışanların vasfıdır; kendini garantide gören ise o vasıftan çıkmıştır.
Buradan amelin küçümseneceği sonucu çıkmaz. Kul ümit ile korku arasında yürür: Allah’ın lütfunun bir ekmek parasını bile arşın gölgesine vesile kılabileceğine inanır; fakat amelinin kabulünü garanti saymaz ve onu bozacak her şeyden sakınır.
Sonuç
- Hadis, sadaka vereni değil, sadakasını gizleyeni sayar. Şart, sol elin sağ elin verdiğini bilmeyeceği kadar gizlemektir; yani ihlâstır.
- Miktar ölçü değildir. Bir ekmek parası, ihlâsla verilirse sahibine kıyamet gününde gölge olur: “Herkes sadakasının gölgesindedir.”
- Gösteriş için verilen büyük servet bile sahibini ateşe götürür (Müslim, nr. 1905). Fark para değil, niyettir.
- Sadakanın kabulü için mal helal olmalı; sadaka başa kakılmamalı ve eziyetle bozulmamalıdır.
- Mü’min verdikten sonra kendini garantide görmez; kabul edilmeme korkusuyla Rabbine yönelir (Mü’minûn 23/60; Tirmizî, nr. 3175).
- Amelî tavsiye: Selefin yolu, az da olsa her gün, gizlice sadaka vermektir. Ebü’l-Hayr’ın bir çörek ya da bir soğanla sürdürdüğü bu âdet, sorunun en güzel cevabıdır.
Kısacası: Evet, kapı bu kadar yakındır; ama kapıdan geçiren elin cebi değil, kalbin hâlidir. Allah, sadakalarımızı gösterişten korusun ve bizi gölgesinden başka gölgenin bulunmadığı günde gölgelendirdiği kullarından eylesin.
Bu yazı, Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır. Derneğimiz yetimlere, muhtaç ailelere ve afet bölgelerine sadakalarınızı ulaştırmaktadır. Bağışınızı isimsiz yapabilir, kimseye duyurmadan verebilirsiniz.
Buradan sadaka ve bağışta bulunabilirsiniz. Dernek hakkında bilgi için Kardeşder’in sitesini ziyaret edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Kur’ân-ı Kerîm: Bakara 2/264, 2/271; Mü’minûn 23/60.
- Buhârî, es-Sahîh: nr. 660, 1417, 1423, 6806.
- Müslim, es-Sahîh: nr. 1015, 1016, 1031, 1905, 3006.
- Tirmizî, es-Sünen: nr. 3175. İbn Mâce, es-Sünen: nr. 4198. Nesâî, es-Sünen: nr. 2527.
- Ahmed b. Hanbel, el-Müsned: nr. 8929, 17333; Muâz b. Cebel hadisleri.
- İbn Huzeyme, es-Sahîh: nr. 2431, 2443. İbn Hibbân, es-Sahîh: nr. 3310.
- İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî, Kitâbu’l-Ezân, 660 numaralı hadisin şerhi.
- Nevevî, el-Minhâc Şerhu Sahîhi Müslim, Kitâbu’z-Zekât, 1031 numaralı hadisin şerhi.
- Süyûtî, Temhîdü’l-Ferş fi’l-Hisâli’l-Mûcibe li-Zılli’l-Arş.
- Elbânî, Sahîhu’l-Câmi’, nr. 4510; Sahîhu’t-Terğîb ve’t-Terhîb, nr. 872.
Bu makale Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır.
İslami Okul Okulların En Önemlisi