“Hz. Âişe’nin Yaşı Âdet Başlangıcından Sayılır” İddiası ve Râgıb el-İsfahânî

Hz. Âişe Validemiz: Sorular ve Cevaplar · Evlilik Yaşı

İddia neye dayanıyor?

İddia sahibi iki şey söyler: Birincisi, Hz. Âişe’nin “altı yaşında nikâhlandım, dokuz yaşında zifafa girdim” sözündeki sayıların âdet başlangıcından sayıldığı. İkincisi, bunun Araplarda bilinen bir kültür olduğu ve Râgıb el-İsfahânî’nin lügatinde anlatıldığı. İki iddia da kaynak gösterilmeden ortaya atılmıştır.

Usûlün küllî kāidesi şudur:

الأَصْلُ فِي الكَلَامِ الحَقِيقَةُ

“Sözde asıl olan hakîkattir”, yani kelimenin konulduğu manadır. Bir lafız ancak bir karîne ile mecaza veya başka bir manaya çevrilir. Lafzı zâhirinde tutan delil getirmekle mükellef değildir; zâhirden ayrılan mükelleftir.

Lügat ne diyor?

“بنت ست سنين” kalıbı Arapçada “altı yıllık kız” demektir. Yılın başlangıcı doğumdur. Kalıbı başka bir başlangıca bağlamak için ya lafızda bir kayıt bulunmalıdır (“âdetinden sonra” gibi) ya da dışarıdan bir karîne. Rivayetlerin hiçbirinde böyle bir kayıt yoktur. Hz. Âişe’nin bütün tariklerdeki sözleri için bkz. ana yazıdaki dört isnad.

Râgıb el-İsfahânî ne diyor?

Râgıb el-İsfahânî’nin bilinen lügat eseri el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân‘dır ve Kur’ân kelimelerini açıklar. “Hayz” ve “bulûğ” maddelerinde bu kavramları tarif eder. Fakat yaşın âdetten itibaren sayıldığını söyleyen hiçbir ibare ihtiva etmez. İddia sahibi madde adı, ibare veya sayfa vermemiştir.

Fıkıh kitaplarında geçen “sinnü’l-hayz” ise hayız görülebilecek en erken yaşın eşiğidir. Bir eşik bildirir; yaşın sayılmaya başlandığı noktayı değiştirmez. Âdet görmenin bir yaş eşiği olması başka şeydir, yaşın âdetten sayılması başka şey.

İddia kendi rakamını nakzeder

Aynı kalıp, aynı râvilerin aynı cümlesinde “18” için de kullanılmıştır:

وَمَاتَ عَنْهَا وَهِيَ بِنْتُ ثَمَانَ عَشْرَةَ

“Resûlullah ﷺ vefat ettiğinde Âişe on sekiz yaşındaydı.” (Müslim, Nikâh 10, no. 1422/71–72.)

İddia sahibi bu 18’i 27’ye çevirir. Yani rivayetteki her sayıya dokuz on yıl ekler. Bunun anlamı şudur: Hz. Âişe’nin dokuz on yaşında âdet görmeye başladığını varsaymaktadır. Fakat bu yaşı ne açıkça söyler ne de bir kaynağa dayandırır.

Daha da önemlisi: Hz. Âişe’nin kendi yaşını, kimsenin bilmediği bir başlangıca göre söylemesi için hiçbir sebep yoktur. Böyle bir söyleyiş dinleyene hiçbir şey anlatmaz. Aynı kalıp sahâbe tercemelerinde yüzlerce kez geçer; hepsine bu takvimi uygulamak terceme literatürünün tamamını anlamsız kılar.

Selef böyle mi anladı?

Bu rivayetleri nakleden, şerh eden ve terceme kitaplarına geçiren âlimlerden hiçbiri sayıları “âdet yaşı” olarak okumamıştır. İbn Kesîr altı ve dokuz yaşı için مَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ النَّاسِ “insanlar arasında hakkında ihtilaf bulunmayan bir husustur” der (el-Bidâye ve’n-Nihâye, 3/161). Bu bir icmâ naklidir. İbn Hacer Hz. Âişe’nin bi’setten dört beş yıl sonra doğduğunu kaydeder (el-İsâbe, Âişe tercemesi). Ayrıntı için bkz. Hz. Âişe Validemiz Kaç Yaşında Evlendi? Delil, İcmâ ve İddialara Cevap.

İbn Teymiyye’nin kāidesi açıktır: Sonra gelenin, öncekilerden hiçbirinin söylemediği bir sözü tek başına ortaya atması hatadır (Mecmûu’l-Fetâvâ, 21/291). “Âdet yaşı” te’vîlini öncekilerden söyleyen tek bir imam yoktur.

Netice

“Âdet yaşı” iddiası, te’vîlin iki şartını da karşılamaz: Lafız bu manayı dilde taşımaz ve zâhirden ayrılmayı gerektiren bir delil yoktur. Delilsiz te’vîl bâtıldır. Hz. Âişe’nin sözü zâhiri üzere kalır. Aynı sayılara getirilen ikinci te’vîl için bkz. "Araplar İlk Rakamı Atar, 9 Aslında 19’dur" İddiası.

Kaynaklar

• Müslim, es-Sahîh, Nikâh 10, no. 1422.
• Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân, “hayz” ve “bulûğ” maddeleri.
• İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-Nihâye, thk. Ali Şîrî, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3/161.
• İbn Hacer, el-İsâbe fî Temyîzi’s-Sahâbe, Âişe tercemesi.
• İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ, 21/291.

Bu makale Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır.