“Tezevvecenî” Nişan mı, Nikâh mı? Hz. Âişe Hadisindeki Kelimenin Manası

Hz. Âişe Validemiz: Sorular ve Cevaplar · Evlilik Yaşı

Kelime ne diyor?

Hz. Âişe’nin sözü şudur: تَزَوَّجَنِي النَّبِيُّ ﷺ وَأَنَا بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ (Buhârî, no. 3894). Bazı Türkçe tercümelerde “evlendi” kelimesinin yanına parantez içinde “nişanlandı” yazılmıştır. Bu bir çeviri tercihidir; Arapça metinde böyle bir kelime yoktur.

İbn Hacer, bu hadisi şerh ederken kelimeyi şöyle açıklar:

وَقَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ: تَزَوَّجَنِي وَأَنَا بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، أَيْ عَقَدَ عَلَيَّ

“Hadisteki ‘Ben altı yaşındayken benimle evlendi’ sözü, ‘benimle nikâh akdi yaptı‘ demektir.” (İbn Hacer, Fethu’l-Bârî, Dâru’l-Ma’rife, 7/224; Şâmile metni.)

Bir sonraki hadis için de aynı açıklamayı yapar:

وَقَوْلُهُ: وَنَكَحَ عَائِشَةَ، أَيْ عَقَدَ عَلَيْهَا، لِقَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ: وَبَنَى بِهَا وَهِيَ بِنْتُ تِسْعٍ

“‘Âişe’yi nikâhladı’ sözü, ‘onunla nikâh akdi yaptı’ demektir; çünkü bundan sonra ‘dokuz yaşındayken onunla zifafa girdi’ demiştir.” (Fethu’l-Bârî, 7/225.)

İbn Hacer iki aşamayı ayırır: Tezevvüc / nikâh akittir; binâ zifaftır. Altı yaş birincinin, dokuz yaş ikincinin yaşıdır.

Nişan ayrı bir kelimedir

Arapçada nişan, yani kız istemek خِطْبَة (hıtbe) kelimesiyle ifade edilir. Lisânü’l-Arab iki kelimeyi şöyle ayırır:

وَخَطَبَ الْمَرْأَةَ يَخْطُبُهَا خَطْبًا وَخِطْبَةً … وَيَقُولُ الْخَاطِبُ: خِطْبٌ، فَيَقُولُ الْمَخْطُوبُ إِلَيْهِمْ: نِكْحٌ

“Kadını istedi (hatabe)… İsteyen ‘hıtb’ der, kendilerinden istenenler ‘nikh’ der.” (İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, Dâru Sâdır, 1/360, “hatabe” maddesi; Şâmile metni.) Yani istemek bir şey, kabul edip nikâhlamak başka bir şeydir.

“Nikâh” maddesinde ise şöyle der: فَأَعْلَمَ أَنَّ عَقْدَ التَّزْوِيجِ يُسَمَّى النِّكَاحَ “Evlendirme akdi ‘nikâh’ diye adlandırılır.” (Lisânü’l-Arab, 2/625; Şâmile metni.)

Aynı kıssada iki kelime yan yana

Hz. Âişe’nin evliliğini anlatan hadislerde iki aşama iki ayrı kelimeyle anlatılır:

• İstemek: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَطَبَ عَائِشَةَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ “Nebî ﷺ Âişe’yi Ebû Bekir’den istedi.” (Buhârî, Nikâh 11, no. 5081.)
• Nikâhlamak: فَزَوَّجَهَا إِيَّاهُ وَعَائِشَةُ يَوْمَئِذٍ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ “Ebû Bekir onu ona nikâhladı; Âişe o gün altı yaşındaydı.” (Ahmed, el-Müsned, no. 25769.)

Altı yaş kaydı, istemenin değil, babanın nikâhı kıydığı anın kaydıdır. Rivayet “istedi”yi ayrı, “nikâhladı”yı ayrı söylemiş ve yaşı ikincisine bağlamıştır.

Fakihler nasıl anladı?

İmam Buhârî bu hadisi بَابُ إِنْكَاحِ الرَّجُلِ وَلَدَهُ الصِّغَارَ “Kişinin küçük çocuklarını nikâhlaması babı”na koymuştur. Nevevî وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى جَوَازِ تَزْوِيجِهِ بِنْتَهُ الْبِكْرَ الصَّغِيرَةَ لِهَذَا الْحَدِيثِ “Müslümanlar, bu hadisten dolayı, babanın küçük bakire kızını evlendirmesinin caiz olduğunda icmâ etmiştir” der (Şerhu Müslim, 9/206). Hadis bir nişan hadisi olsaydı, nikâh babına delil olamazdı. Fıkhî hüküm için bkz. Küçük Kızın Nikâhı ve Zifafı: İslam’ın Hükmü Delilleriyle.

Neden önemli?

“Nişanlandı” çevirisi küçük bir kelime farkı gibi görünür; fakat 18–19 yaş hesabının bir ayağı buna dayanır. Cübeyr b. Mut’im iddiasında “Mut’im’le nişan bozuldu, iki yıl sonra Resûlullah’la nişanlandı, iki yıl sonra evlendi” diye kurulan zincir, altı yaşı bir nişan yaşı sayar (bkz. Cübeyr iddiası). Altı yaş nikâh yaşı olunca bu zincir kurulamaz.

Netice

Hz. Âişe altı yaşında nişanlanmamış, nikâhlanmıştır; dokuz yaşında da zifafa girmiştir. Bu iki aşamanın ayrılması, rivayetlerin kendisinden ve şârihlerin açıklamasından çıkar. Rakamların aynı kaldığı, yalnız manalarının ayrıldığı unutulmamalıdır: Altı ve dokuz, doğumdan itibaren yaştır (bkz. âdet yaşı iddiası).

Kaynaklar

• Buhârî, es-Sahîh, no. 3894, 5081; Nikâh, “İnkâhu’r-racül veledehu’s-sıgār” babı.
• Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, no. 25769.
• İbn Hacer, Fethu’l-Bârî, Dâru’l-Ma’rife, 7/224–225.
• İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, Dâru Sâdır, 1/360, 2/625.
• Nevevî, Şerhu Sahîhi Müslim, 9/206.

Bu makale Kardeşder (Osmangazi Gençlik Hareketi Yardımlaşma ve Kardeşlik Derneği) tarafından hazırlanmıştır.