Oğlunun Faiz Borcunu Ödemek Babanın Görevi mi? Eşin Hakkı Nerede Başlar?

Soru: Kırk yaşlarında, evli ve çocuk sahibi bir kimse, kripto para (Bitcoin) alım satımında kâr hırsıyla hareket ederek bankaya 15-20 bin euro faizli borç altına girmiştir. Babası, “oğlum faize bulaşmasın, onu kurtarmak benim görevimdir” diyerek sürekli para vermekte; bu uğurda eşinin ve hanesinin taleplerini ertelemektedir. Oğul ise meseleyi babası kadar dert etmemektedir. Annesi, “yardım etmene itirazım yok ama vâcip haklarımı erteleyemezsin; ayrıca oğlumuz kendi mesuliyetini üstlenmelidir” demektedir. Şer’an kim haklıdır?

Mukaddime: Mesele Neden Çözülemiyor?

Bu mesele, tek bir hükümle karşılanabilecek basit bir soru değildir. Görünüşte “bir baba oğlunun faiz borcunu ödemeli midir?” diye sorulmakta; hakikatte ise içinde birbirinden müstakil altı fıkhî mesele iç içe geçmiş bulunmaktadır.

Tarafların yıllardır “sen haklısın / ben haklıyım” kısır döngüsünde dönüp durmasının sebebi tam olarak budur: her iki taraf da birbirinden farklı meselelerde haklıdır ve haklı oldukları noktayı, karşı tarafın haklı olduğu noktanın üzerine taşımaktadırlar. Bu sebeple önce fukahânın tahrîru mahalli’n-nizâ’ (ihtilâfın gerçek yerini tesbit etme) dediği işlemi yapmak zorunludur.

Tahrîr edilen altı mesele

1. Faizli borcun hükmü nedir; vebali kime aittir ve tevbe ile borç düşer mi?
2. Babanın, reşîd ve kazanç ehli oğlunun borcunu ödemesi vâcip midir, câiz midir, fazilet midir?
3. Borcun faiz kısmını ödemek, ödeyeni faize bulaştırır mı?
4. Bu teberru ile eşin nafaka ve muâşeret hakkı çatıştığında hangisi öncelenir?
5. Tekrarlanan ve şartsız kurtarma, oğlun ıslahına engel oluyorsa hüküm değişir mi?
6. Bu yardımın diğer evlâtlar ve miras karşısındaki durumu nedir?

1. Ribâ, Kripto Spekülasyonu ve Borçlunun Konumu

1.1. Ribânın haramlığı

وَأَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبٰوا

“Allah alışverişi helâl, ribâyı haram kılmıştır.” (Bakara 2/275)

وَاِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُ۫سُ اَمْوَالِكُمْۚ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ

“…Tevbe ederseniz ana paranız sizindir; ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz.” (Bakara 2/279)

Bu âyet meselenin çatısını kurar: ribâ haramdır, ribâdan çıkış tevbe iledir, fakat tevbe hâlinde dahi anapara borcu bâkî kalır. Bu üçüncü hüküm, aşağıdaki bütün neticelerde belirleyici olacaktır.

لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ آكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَكَاتِبَهُ وَشَاهِدَيْهِ، وَقَالَ: هُمْ سَوَاءٌ

“Rasûlullah ﷺ ribâyı yiyene, yedirene, kâtibine ve iki şahidine lânet etti ve ‘Onlar birdir’ buyurdu.” (Müslim, Müsâkât)

Hadiste geçen mûkil (yediren), faizi ödeyen taraftır. Yani bankaya faiz ödeyen borçlu da bu lânetin kapsamına dâhildir. Bu, oğlun konumunu tayin eder ve babanın telâşının yersiz olmadığını gösterir. Mesele, bu haklı kaygının nasıl ve hangi sınırlar içinde amele dönüştürüleceğidir.

1.2. Borcun kaynağı: kaldıraçlı spekülasyon

Burada tartışma konusu kripto varlıkların bizzat hükmü değildir. Söz konusu olan, faizli krediyle alınan parayla, fiyatı tamamen spekülatif dalgalanmaya bağlı bir varlıkta kâr hırsıyla pozisyon almaktır. Bu muâmele üç haram unsuru birleştirir:

• Ribâ: Sermayenin faizli krediyle temini.
• Garar-ı fâhiş: Neticenin aşırı belirsizliği; Nebî ﷺ garar satışını nehyetmiştir.
• Meysir (kumar) benzerliği: Kazancın üretime değil tamamen fiyat farkına ve şansa bağlanması.

Buradan çıkan netice mühimdir: Oğlun tevbesi, sadece “borcumu kapatayım” demekle tamam olmaz; borca sebep olan muâmeleyi de terk etmesi gerekir. Aksi hâlde borç kapatıldıkça yenisi doğar ve babanın yardımı bir kurtarma değil, yeni bir kumarın sermayesi hâline gelir.

1.3. Vebal babaya geçmez

وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰى

“Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez.” (En’âm 6/164)

Faize girmenin vebali akde giren kişinin şahsına aittir. Babasına geçmez. Dolayısıyla “ödemezsem ben de mesul olurum” endişesi şer’an yersizdir.

Babanın bu meselede üzerine düşen asıl dinî vazife irşad ve nasihattir; borcu ödemek değil. Nitekim “Kendinizi ve ailenizi ateşten koruyun” (Tahrîm 66/6) âyetindeki korunmanın, müfessirlere göre ta’lîm ve te’dîb (öğretme ve terbiye) ile olduğu belirtilmiştir. Âyet, evlâdın borcunu ödemeyi değil, ona doğruyu öğretip ısrarla hatırlatmayı emretmektedir. Babanın bu vazifesi sona ermemiştir ve para ile yerine getirilemez.

1.4. Bu oğul “âciz borçlu” değildir

Şerîat, gerçekten ödeme gücü bulunmayan borçluyu himâye eder: “Eğer borçlu darlık içindeyse, ona genişliğe çıkıncaya kadar mühlet verin.” (Bakara 2/280)

Ancak meselemizdeki oğul âyetin tarif ettiği mu’sir (âciz borçlu) değildir. Kırk yaşında, sıhhatli, çalışabilen, kendi ailesini geçindiren bir kimsedir. Durumu aczden değil, gayret eksikliğinden kaynaklanmaktadır. Bu ayrım hükmü doğrudan etkiler: âciz bir evlâda yapılan yardım hâlis ihsândır; kâdir olduğu hâlde mesuliyetten kaçan bir evlâda yapılan yardım ise, şartları gözetilmezse idhâna (günahta gevşekliğe göz yumma) dönüşebilir.

2. Babanın Ödemesi Vâcip midir?

2.1. Mezheplerin görüşü

Fukahâ, babanın evlâdına nafakasının vâcip olduğunda ittifak etmiş, fakat bunu şartlara bağlamıştır. Bâliğ ve sıhhatli evlât hakkında:

Dört mezhebin ittifakla ortaya koyduğu netice: Kazanmaya kâdir, bâliğ ve sıhhatli evlâda nafaka dahi vâcip değildir.

2.2. Nafaka ile borç ödeme aynı şey değildir

• Nafaka, zarûrî geçimdir: yiyecek, giyecek, mesken, tedavi.
• Borç ödeme ise kişinin zimmetinde sabit bir mal borcunun başkasınca üstlenilmesidir; nafaka babından değil, teberru veya kefâlet babındandır.

Fukahâdan hiçbiri, evlâdın zimmetindeki borcun ödenmesini babaya vâcip kılmamıştır. Nafaka şartları tahakkuk etse dahi babaya vâcip olan geçimini temin etmektir, alacaklılarına olan borcunu kapatmak değil.

وَاَنْ لَيْسَ لِلْاِنْسَانِ اِلَّا مَا سَعٰى

“İnsan için ancak çalıştığı vardır.” (Necm 53/39)

2.3. Fakat câizdir ve fazilettir

Vücûb bulunmaması, cevazın da bulunmadığı mânâsına gelmez. Başkasının borcunu ödemek câizdir ve ödendiğinde borç sâkıt olur. “İyilik ve takvâ üzere yardımlaşın” (Mâide 5/2) emri ile “Kim bir mü’minin dünya sıkıntılarından birini giderirse, Allah da onun kıyamet günü sıkıntılarından birini giderir” (Müslim, Zikir ve Duâ) müjdesi bunun zeminidir. Ayrıca faiz işlemeye devam ettikçe borçlu her gün yeni bir haram fazlalığın altına girmektedir; bu akışı durdurmak bizâtihi matlûbtur.

2.4. Verilen para hibe mi, ödünç mü?

Baba bazen karşılıksız, bazen ödünç vermektedir. Bu ikisi hukuken farklıdır: hibe geri istenemez, karz ise oğlun zimmetinde borç olarak kalır ve babanın alacağıdır. Bu sebeple babanın, verdiği her meblağın hangi vasıfta olduğunu baştan ve açıkça beyan etmesi zarûrîdir. Aksi hâlde hem oğul “bunlar bağıştı” diyecek, hem de vefat sonrası kardeşler arasında husûmet doğacaktır.

2.5. Diğer evlâtlar arasında adalet

اتَّقُوا اللَّهَ وَاعْدِلُوا بَيْنَ أَوْلَادِكُمْ

“Allah’tan korkun ve çocuklarınız arasında adaletli davranın.” (Buhârî, Hibe; Müslim, Hibât — Nu’mân b. Beşîr hadisi)

Fukahâ, evlâtlardan birinin hususî bir ihtiyaç veya musibet içinde olması hâlinde ona fazla vermenin adaletsizlik sayılmayacağını belirtmişlerdir. Ancak meselemizde borcun kendi ihtiyârî hatasından doğmuş olması bu ruhsatı zayıflatır. En selâmetli yol, diğer evlâtları bilgilendirmek veya verilenleri “karz” olarak kayda geçirip terekede mahsup etmektir.

3. Faiz Kısmını Ödemek Ödeyeni Faize Bulaştırır mı?

Anapara: Ödenmesinde ittifak vardır. Bakara 2/279, anaparanın meşrû bir alacak olduğunu sarâhaten tesbit etmiştir.

Faiz fazlalığı: Buradaki fâil, faizi alan değil, hukukî bir bağla ödemek zorunda bırakılan taraftır. Vebal akde giren borçlunun üzerindedir ve o, bu fazlalıktan ancak ödeyerek kurtulabilecek durumdadır. Niyet faizi sürdürmek değil sonlandırmak olduğu müddetçe, ödeyene ayrı bir vebal yüklenmez. Dayanak, üzerinde ittifak edilen iki küllî kaidedir:

الضَّرَرُ الأَشَدُّ يُزَالُ بِالضَّرَرِ الأَخَفِّ

“Daha ağır olan zarar, daha hafif zararla giderilir.”

دَرْءُ الْمَفَاسِدِ مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ الْمَصَالِحِ

“Mefsedetleri def etmek, maslahatları celbetmeye takdim edilir.”

Bilinmeyen bir imkân: zekâtın “gārimîn” payı

Zekâtın sekiz sarf yerinden biri borçlulardır (Tevbe 9/60). Ancak iki kayıt vardır: (a) Baba oğluna kendi zekâtını veremez; cumhura göre kişi usûl ve fürûuna zekât veremez. (b) Üçüncü şahısların zekâtı ise şartlıdır: fukahâ, borcunu isyanda veya israfta tüketen kimseye —tevbe etmedikçe— gārim payından verilmeyeceğini belirtmiştir.

Bu iki kayıt mühim bir netice doğurur: Oğlun tevbe etmesi, sadece âhireti için değil, borcun çözümü için dünyevî bir kapı da açmaktadır. Bu, aileye sunulabilecek en yapıcı teşviklerden biridir.

4. Meselenin Kalbi: Vâcip Hak, Nâfile Teberrunun Önündedir

4.1. Eşin hakları vâciptir

Kadının kocası üzerindeki hakları, ihsân kabîlinden değil, vâciptir:

وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ

“Onlarla mârufa uygun şekilde geçinin.” (Nisâ 4/19)

Vedâ Haccı hutbesinde: “Onların sizin üzerinizdeki hakkı, mârufa uygun şekilde rızıkları ve giyimleridir.” (Müslim, Hac). Hind bint Utbe hadisinde ise Nebî ﷺ, kocasının cimriliğinden şikâyet eden kadına “Sana ve çocuğuna yetecek kadarını mârufa uygun şekilde al” buyurmuştur (Buhârî, Nafakât). Fukahâ bundan, kadının nafakasının hükmen sabit bir alacak olduğunu çıkarmıştır. Yani annenin talepleri bir istirham değil, bir hak talebidir.

4.2. Sıralamayı nass koymuştur

Meselenin en sarih delili şudur:

ابْدَأْ بِنَفْسِكَ فَتَصَدَّقْ عَلَيْهَا، فَإِنْ فَضَلَ شَيْءٌ فَلِأَهْلِكَ، فَإِنْ فَضَلَ عَنْ أَهْلِكَ شَيْءٌ فَلِذِي قَرَابَتِكَ

“Kendinden başla, kendine tasadduk et. Bir şey artarsa ailene; ailenden artarsa akrabana…” (Müslim, Zekât)

NEFİS → EHL (eş ve bakmakla mükellef olunanlar) → ZÎ KARÂBE (akraba) → DİĞERLERİ

Burada dikkat edilecek nokta şudur: Kırk yaşında, evli, müstakil hâne sahibi bir evlât fıkhen “ehl” değil, “zî karâbe” mertebesindedir. Zira “ehl”, kişinin nafakasını üstlendiği hâne halkıdır. Dolayısıyla eşin hakkı, müstakil evlâda yapılacak yardımdan önce gelir. Bu bir yorum değil, nassın sarih tertibidir.

Bunu te’yid eden diğer nasslar:

• “Sadakanın en hayırlısı, ihtiyaç fazlasından verilendir.” (Buhârî, Zekât)
• “Kişiye günah olarak, geçimini üstlendiği kimseleri zâyi etmesi yeter.” (Ebû Dâvûd, Zekât)

4.3. Nâfile ibadet dahi mazeret değildir

Selmân-ı Fârisî’nin (r.a.), nâfile ibadete dalıp eşinin hakkını ihmal eden Ebü’d-Derdâ’ya söylediği ve Nebî ﷺ’in tasdik ettiği söz:

إِنَّ لِرَبِّكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَلِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَلِأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، فَأَعْطِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ

“Rabbinin senin üzerinde hakkı vardır, nefsinin senin üzerinde hakkı vardır, ailenin de senin üzerinde hakkı vardır; her hak sahibine hakkını ver.” (Buhârî, Savm)

Bu hadisin delâleti son derece güçlüdür. Zira Ebü’d-Derdâ bir günah işlemiyordu; aksine oruç ve namazla meşguldü. Buna rağmen nâfile ibadetin dahi eşin hakkını ihmale mazeret olmadığı bildirilmiştir. Nâfile ibadet mazeret olmuyorsa, nâfile bir teberru hiç olmaz.

4.4. Fakat annenin haklılığı da sınırlıdır

Hakkı teslim etmek adaletin gereğidir; madalyonun öbür yüzü de açıkça söylenmelidir:

• Eşin vâcip hakları eksiksiz yerine getirildikten sonra, babanın malının fazlasında dilediği gibi tasarruf etme hakkı vardır ve bunun için eşinden izin alması gerekmez.
• Eşin, kocasının helâlinden yaptığı ihsânı topyekûn menetmeye hakkı yoktur.
• Kadının talepleri de “bi’l-ma’rûf” kaydıyla sınırlıdır: örfün ve kocanın imkânının makul saydığı ölçüdedir. Kocayı borca sokacak veya takatinin üstündeki talepler vâcip değildir.

Şu hâlde: Anne “vâcip haklarım ihmal ediliyor” dediği noktada haklıdır; “oğluna hiç yardım etme” dediği noktada haklı değildir. Nitekim kendisi de zaten bunu söylememekte, “itidalli davran” demektedir ki bu fıkhen tam isabetli bir taleptir.

5. Tekrarlanan Kurtarma: İhsân mı, İdhân mı?

Babanın niyeti hâlistir; bunda şüphe yoktur. Ancak fıkıhta niyet, fiilin hükmünü tek başına belirlemez. Vesîleler, maksatların hükmünü alır (el-vesâilü lehâ ahkâmü’l-makāsıd). Bir fiil kendi başına mübah hattâ müstehap olsa bile, sürekli olarak bir mefsedete kapı açıyorsa hükmü değişir. Bu, İbnü’l-Kayyim’in İ’lâmü’l-Muvakkı’în‘de tafsilen işlediği sedd-i zerâi’ babının özüdür.

Fıkıh ve ahlâk kitaplarında iki kavram dikkatle ayrılır:

• İhsân: Kişiyi sıkıntısından kurtarmak, ıslahına vesîle olmak. Övülmüştür.
• İdhân / müdâhene: Kişinin hoşnutluğu uğruna hatasında devam etmesine göz yummak, hattâ kolaylaştırmak. Zemmedilmiştir (“Onlar senin taviz vermeni arzu ettiler” — Kalem 68/9).

Aradaki fark niyette değil, neticededir. Aynı fiil —para vermek— birinde ihsân, diğerinde idhân olabilir. Ölçü şudur: Bu yardım kişiyi hatasından ıslah ediyor mu, yoksa hatasında rahatlatıp devam ettiriyor mu?

Eğer babanın tekrarlanan ve şartsız ödemeleri; oğlun tevbe etmesine ve mesuliyetini idrâk etmesine engel oluyor, hatasının neticesini taşımaktan sürekli kurtardığı için aynı hataya dönmesini kolaylaştırıyor ve onda ittikâl (başkasına yaslanma) hâli meydana getiriyorsa; bu yardım sûreten ihsân, hakikatte oğlun ıslahına mâni bir mefsedete vesîle hâline gelir.

Annenin şu sözü —”Oğlumuz kırk yaşında, çocuk sahibi; kendi sorumluluğunun ve hatasının farkına varması, bunun için çalışıp mücadele etmesi gerekir”— tam olarak bu fıkhî kaidenin halk lisanıyla ifadesidir ve şer’an isabetlidir. Bu, kadının mal esirgemesi değil; meselenin fıkhî omurgasına isabet eden bir tesbittir.

Meşrû yardımın çerçevesi

Yardım şu üç kayıtla yapılırsa hem faizin durdurulması maslahatı elde edilir, hem ittikâl mefsedeti def edilir:

1. Sınırlı olması: Miktarı ve süresi baştan belirlenmeli; “bitene kadar” değil, “şu kadar, şu tarihe kadar” denmeli.
2. Şartlı olması: Tevbe, spekülatif işlemlerin tamamen terki, yazılı ödeme planı ve harcama disiplini şart koşulmalı.
3. Yükü paylaştırması: Babanın katkısı, oğlun düzenli ödemesiyle eşleştirilmeli; oğul kendi mücadelesini vermeye devam etmeli.

6. Asıl Muhatap: Oğlun Üzerine Düşenler

Bu meselenin en dikkat çekici tarafı şudur: Meseleyi konuşanlar anne ve babadır; hâlbuki asıl muhatap oğuldur. Onun üzerine düşenler:

1. Tevbe-i nasûh: Faizli akde girdiği için samimiyetle tevbe etmek.
2. Sebebi terk etmek: Kaldıraçlı ve spekülatif alım satımı tamamen bırakmak. Sebebi terk edilmeyen tevbe, tevbe değil ertelemedir.
3. Ciddiyetle çalışmak: Şehidin dahi affedilmeyen tek yükü mal borcudur (Müslim, İmâret). Fazladan çalışmak, harcamaları kısmak.
4. Kendi ailesinin nafakasını temin etmek: O da bir hâne reisidir; eşi ve çocuklarının hakkı babasının yardımına havale edilemez.
5. Babasının fedakârlığını hak görmemek: Baba teberru etmektedir, borçlu değildir.
6. Ana-babasının arasını bozmamak: Kendi hatası yüzünden ebeveyni arasında husûmet doğması, borcun üstüne eklenen ayrı bir vebaldir.

Şunu da ilâve etmek gerekir: Oğlun “umursamaz” görünmesi her zaman aldırışsızlıktan olmayabilir; ağır borç yükü altındaki kimselerde kaçınma ve donukluk yaygın bir hâldir. Bu sebeple ona yaklaşırken azarlamak yerine, mesuliyeti somut ve yapılabilir adımlara bölerek vermek daha tesirlidir. Ancak bu, mesuliyetin kaldırılması değil, taşınabilir hâle getirilmesidir.

7. İhtilâfın Âdâbı

• “Ben bunu Allah için yapıyorum, bana bir şey diyemezsin” denilemez. Niyetin hâlis olması, fiilin tartışılmazlığı mânâsına gelmez. Niyet halisliğini tartışmayı kapatmak için kullanmak meseleyi çözmez, dondurur.
• İtiraz ile itham ayrılmalıdır. Annenin “itidalli ol” demesi suçlama değil, hak talebidir.
• Karar istişâreyle alınmalıdır. Kur’ân, aile içi mühim kararlarda dahi istişâreyi emreder (Bakara 2/233).
• Gizlilik terk edilmelidir. Yardımın eşten gizlenmesi güveni zedeler ve ihtilâfı büyütür.
• Meselenin adı doğru konmalıdır. Bu, “baba oğlunu seviyor mu” meselesi değil; “imkânın vâcip ve nâfile kalemler arasında nasıl bölüşüleceği” meselesidir.

Netice: Maddeler Hâlinde Hüküm

1. Oğlun faize girmesi haramdır; vebali kendisine aittir, tevbesi vâciptir. Borcun kaynağı olan spekülatif muâmele de terk edilmelidir. Tevbe, anapara borcunu düşürmez.
2. Bu borcun vebali babaya geçmez (En’âm 6/164). Babanın asıl vazifesi nasihat ve irşaddır (Tahrîm 66/6).
3. Babanın bu borcu ödemesi vâcip değildir. Dört mezhebin ittifakıyla kazanç ehli bâliğ evlâda nafaka dahi vâcip değildir; borç ödeme ise hiçbir mezhepte vâcip kılınmamıştır. Doğru ifade “görevimdir” değil “ihsânımdır”dır.
4. Babanın ödemesi câizdir ve şartlarıyla sevaptır. Anaparada ihtilâf yoktur; faiz fazlalığını kapatıp akdi sonlandırmak ehven-i şerreyn kaidesince câizdir.
5. Faiz borcunu kapatmak için yeni faizli kredi çekilemez; haram haramla def edilmez.
6. Eşin nafaka ve muâşeret hakkı vâciptir; oğula yardım nâfiledir. Vâcip nâfileye takdim edilir. “İbde’ bi-nefsik” hadisi sıralamayı sarâhaten koymuştur: nefis → ehl (eş) → akraba. Müstakil hâne sahibi evlât “ehl” değil “zî karâbe” mertebesindedir.
7. Eşin vâcip hakları eksiksiz ifa edildikten sonra babanın malının fazlasında tasarrufu meşrûdur ve eşinden izin alması gerekmez. Eşin bu ihsânı topyekûn menetme hakkı yoktur; talepleri de “bi’l-ma’rûf” ölçüsüyle sınırlıdır.
8. Tekrarlanan ve şartsız kurtarma, oğlun ıslahına engel oluyorsa sedd-i zerâi’ kaidesince terki evlâdır. Yardım sınırlı, şartlı ve mesuliyeti paylaştıran bir çerçevede yapılmalıdır.
9. Verilenin hibe mi karz mı olduğu baştan beyan edilmeli; diğer evlâtlar varsa aralarında adalet gözetilmelidir (Nu’mân b. Beşîr hadisi).
10. Baba oğluna kendi zekâtını veremez; ancak oğul samimi tevbe eder ve israfı terk ederse üçüncü şahısların zekâtından “gārimîn” payı ona sarf edilebilir (Tevbe 9/60).

Amelî Uygulama Çerçevesi

1. Önce vâcip olan ayrılır. Eşin ve hanenin nafakası, meskeni, ihtiyaçları ve ayrılacak vakit “ertelenemez kalem” olarak tefrik edilsin; pazarlık konusu yapılmasın.
2. Sonra fazlası tayin edilir. Kalan imkândan oğula yapılacak yardımın üst sınırı ve süresi baştan belirlensin.
3. Yardım şarta bağlanır. Tevbe, spekülatif işlemlerin terki, yazılı ödeme planı, harcama disiplini ve oğlun kendi payını aksatmadan ödemesi şart koşulsun.
4. Ödeme anaparaya ve en yüksek faizli kaleme yönlendirilir. Yeniden yapılandırma ve erken kapama seçenekleri araştırılsın.
5. Kayıt tutulur. Verilen her meblağ tarihi ve mâhiyeti (hibe/karz) ile yazılsın.
6. Şeffaflık esas alınır. Yardım eşten gizlenmesin; karar birlikte alınsın.
7. Nasihat sürdürülür. Babanın asıl vecîbesi para vermek değil irşaddır; bu vazife ödeme bitse de bitmez.
8. Meseleye vakit sınırı konur. Bu konunun her sohbette konuşulması aileyi yıpratmaktadır; ayda bir defa muhasebe şeklinde ele alınması ve hânenin bu gölgeden korunması tavsiye olunur.

وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ

Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır.

Not: Bu yazıda âyetler sûre ve âyet numaralarıyla, hadisler kaynak eser ve bâb adıyla verilmiştir. Hadis numaraları ile fıkıh eserlerindeki cilt/sayfa bilgileri, matbû nüshalar arasında farklılık gösterdiği için kasten zikredilmemiştir. Mesele, muayyen bir aileye dair sorulmuş olup umumî bir fetvâ olarak değil, delillerin serdi ve hükmün temellendirilmesi maksadıyla neşredilmiştir.